भगीरथस्य वरप्राप्तिः

पूर्वसर्गे सगरः गङ्गायाः आनयनविषये निश्चयम् अलब्ध्वा त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः। अतः अत्र विश्वामित्रः रामं वदति — सगरे कालधर्मं गते प्रकृतीजनाः सुधार्मिकम् अंशुमन्तं राजानं रोचयामासुः। सः अंशुमान् सुमहान् राजा आसीत्; तस्य दिलीपः इति विश्रुतः महान् पुत्रः अभवत्। अंशुमान् तस्मै दिलीपाय राज्यं समादिश्य हिमवतः रम्ये शिखरे सुदारुणं तपः तेपे। अत्र द्रष्टव्यम् — इक्ष्वाकूणां कुले राज्यं न भोगसाधनम्, अपि तु धर्मरक्षणस्य भारः; अतः वृद्धः नृपः पुत्रे तं भारं निधाय तपोवनम् एव गच्छति। किञ्च ‘प्रकृतीजनाः रोचयामासुः’ इति पदाभ्यां सूच्यते यत् अभिषेकः प्रजानाम् अभिरुच्या प्रवर्तते, न केवलं जन्ममात्रेण। सगरस्य पौत्रः अंशुमान् एव अश्वम् आनीतवान्, अतः सः एव राज्यार्हः इति प्रजाभिः मतम्।

अंशुमान् तपोवनगतः द्वात्रिंशच्छतसाहस्रं वर्षाणि तपः कृत्वा तपोधनः सन् तत्र एव शरीरं त्यक्त्वा स्वर्गं लेभे। ततः महातेजाः दिलीपः पैतामहं वधं श्रुत्वा दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं न अध्यगच्छत्। इदम् अत्र मननीयम् — एका एव आपत् त्रीणि पुरुषान्तराणि व्याप्नोति; अंशुमान् तपसा, दिलीपः चिन्तया, भगीरथः च सिद्ध्या तस्याः प्रतीकारं यतते। ‘दुःखोपहतया बुद्ध्या’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् शोकः बुद्धिम् एव उपहन्ति, तेन च निश्चयः न सिध्यति। अंशुमतः तपः अपि पितॄणाम् उद्धाराय न पर्याप्तम् अभवत् इति अत्र सूचितम्।

‘कथं गङ्गावतरणं भवेत्, कथं तेषां जलक्रिया सम्पद्येत, कथं च एतान् अहं तारयेयम्’ — इति चिन्तापरः दिलीपः अभवत्। तस्य नित्यं चिन्तयतः धर्मेण विदितात्मनः भगीरथः नाम परमधार्मिकः पुत्रः जज्ञे। अत्र सूच्यते यत् पितुः अपूर्णः संकल्पः एव पुत्रस्य जन्मना सह फलोन्मुखः भवति। ‘धर्मेण विदितात्मनः’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् दिलीपस्य चिन्ता न दौर्बल्यम्, अपि तु धर्मनिष्ठायाः एव रूपम्।

दिलीपः महातेजाः बहुभिः यज्ञैः इष्टवान्, त्रिंशद्वर्षसहस्राणि च राज्यम् अकारयत्। किन्तु तेषां पितॄणाम् उद्धरणं प्रति निश्चयम् अगत्वा एव सः नरशार्दूलः व्याधिना कालधर्मम् उपेयिवान्। पुत्रं भगीरथं राज्ये अभिषिच्य सः नरर्षभः स्वार्जितेन एव कर्मणा इन्द्रलोकं गतः। ‘स्वार्जितेन एव कर्मणा’ इति पदैः सूच्यते यत् तस्य स्वर्गः स्वकृतपुण्येन लब्धः, न तु पितॄणां प्रसादेन। यज्ञैः सः स्वर्गम् अलभत, पितॄणां तु उद्धारः अवशिष्टः — एतेन कविः दर्शयति यत् पूर्वजानाम् ऋणं यज्ञमात्रेण न शाम्यति।

भगीरथः तु राजर्षिः धार्मिकः आसीत्; सः महाराजः अनपत्यः प्रजाकामः च आसीत्। सः तत् राज्यं मन्त्रिषु आधाय, गङ्गावतरणे रतः सन्, गोकर्णे दीर्घं तपः समातिष्ठत्। अत्र द्वौ कामौ मिलितौ — स्वस्य सन्ततिः, पितॄणां च गतिः; उभयोः अपि एकम् एव साधनं तपः। ‘मन्त्रिषु आधाय’ इति पदेन सूच्यते यत् तपः अपि राजधर्मस्य अङ्गम्, न तु राज्यस्य निर्दयः त्यागः; राज्यं रक्षितम् एव तिष्ठति।

ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपाः मासाहारः जितेन्द्रियः च सन् सः घोरे तपसि अतिष्ठत्। तथा तिष्ठतः तस्य महात्मनः राज्ञः वर्षसहस्राणि अतीतानि। तेन तपसा प्रजानां प्रभुः ईश्वरः भगवान् ब्रह्मा सुप्रीतः अभवत्। पञ्चाग्निसेवनम्, मासान्तरे भोजनम्, इन्द्रियजयः — एतैः त्रिभिः विशेषणैः कविः तपसः कायिकं, आहारिकं, मानसं च त्रिविधं रूपं संक्षेपेण दर्शयति। वर्षसहस्राणि इति च कालमानेन तस्य धैर्यं सूच्यते। अत्र च ‘सुप्रीतः’ इति पदेन ज्ञायते यत् वरः न प्रार्थनया, अपि तु तपसा एव अर्जितः।

ततः पितामहः सुरगणैः सार्धम् उपागम्य तप्यमानं महात्मानं भगीरथम् अब्रवीत् — ‘भगीरथ महाराज, जनाधिप, सुतप्तेन तपसा अहं ते प्रीतः; वरं वरय, सुव्रत।’ देवगणैः सह आगमनेन सूच्यते यत् इदं तपः न केवलं व्यक्तिगतम्, अपि तु सर्वेषां लोकानां हितेन सम्बद्धम्। ‘सुव्रत’ इति सम्बोधनेन ब्रह्मा तस्य व्रतनिष्ठाम् एव प्रशंसति। ‘वरं वरय’ इति च स्वातन्त्र्यं दीयते — किं याचते इति तेन एव भगीरथस्य आशयः परीक्ष्यते।

महातेजाः महाबाहुः भगीरथः कृताञ्जलिपुटः स्थितः सन् सर्वलोकपितामहं प्रत्युवाच — ‘यदि भगवान् मे प्रीतः, यदि च तपसः फलम् अस्ति, तर्हि सगरस्य सर्वे आत्मजाः मत्तः सलिलम् आप्नुयुः। गङ्गायाः सलिलेन तेषां महात्मनां भस्मनि क्लिन्ने सति मे सर्वे प्रपितामहाः अत्यन्तं स्वर्गं गच्छेयुः।’ अत्र ‘मत्तः’ इति पदं महत् — सः न केवलं तेषां सद्गतिम् इच्छति, अपि तु स्वहस्तेन एव तर्पणं कर्तुम् इच्छति; एतेन कुलधर्मस्य दायित्वं स्वयम् एव वहति इति ज्ञायते।

अपि च सः प्रार्थयते — ‘देव, सन्तत्यै अपि अहं याचे; अस्माकं कुलं न अवसीदेत्। इक्ष्वाकूणां कुले, देव, एषः मे परः वरः अस्तु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — भगीरथः प्रथमं पितॄणां कृते याचते, पश्चात् एव कुलस्य कृते; आत्मनः सुखार्थं तु किमपि न याचते। एषः एव धार्मिकस्य याचनाक्रमः। ‘नावसीदेत् कुलं च नः’ इति वचनेन सः स्वस्य अनपत्यतां न शोचति, अपि तु वंशस्य अविच्छेदम् एव प्रार्थयते।

एवम् उक्तवाक्यं राजानं सर्वलोकपितामहः मधुरां मधुराक्षरां शुभां वाणीं प्रत्युवाच — ‘भगीरथ महारथ, एषः ते मनोरथः महान्; एवं भवतु; भद्रं ते, इक्ष्वाकुकुलवर्धन।’ ‘मनोरथः महान्’ इति ब्रह्मणा एव प्रशंसितम्; तेन ज्ञायते यत् एतत् कर्म न सुलभम्, अपि तु लोकोत्तरम्। ‘इक्ष्वाकुकुलवर्धन’ इति सम्बोधनेन द्वितीयः वरः अपि प्रसङ्गात् एव दत्तः इति सूच्यते।

ततः ब्रह्मा उपायम् अपि कथयति — ‘इयं हिमवतः ज्येष्ठा सुता हैमवती गङ्गा; तां धारयितुं तत्र हरः नियुज्यताम्। गङ्गायाः पतनं पृथिवी न सहिष्यते; तां धारयितुं शूलिनः अन्यं कञ्चित् अहं न पश्यामि।’ एतेन गङ्गावतरणकथायाः द्वितीयः अङ्कः आरभ्यते — वरः लब्धः, किन्तु तस्य सिद्ध्यर्थं पुनः तपः अपेक्षितम्। कथा च ब्रह्मणः सकाशात् शिवं प्रति नीयते; अग्रिमे सर्गे भगीरथः शङ्करम् एव आराधयिष्यति।

तं राजानम् एवम् उक्त्वा, गङ्गाम् अपि आभाष्य, लोककृत् ब्रह्मा सर्वैः देवैः मरुद्गणैः च सह त्रिदिवं जगाम। ‘गङ्गां चाभाष्य’ इति अर्धपदेन कविः सूचयति यत् गङ्गा अपि पूर्वम् एव अनुज्ञाता; अतः अग्रिमे सर्गे तस्याः अवतरणे न विरोधः, अपि तु केवलं वेगस्य धारणम् एव समस्या अवशिष्यते। एवम् अयं सर्गः त्रिभिः पुरुषान्तरैः सह गङ्गावतरणस्य उपक्रमं स्थापयति।