बालकाण्डम् — एकचत्वारिंशः सर्गः
सगराज्ञया अंशुमतः प्रस्थानम्, दिशागजानां प्रश्नः, भस्मराशिदर्शनम्, गरुडस्य उपदेशः, अश्वानयनेन यज्ञसमाप्तिः
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः सगरपुत्राणां विनाशस्य अनन्तरं वृत्तं कथयति। पुत्राः चिरं गताः इति ज्ञात्वा सगरः स्वतेजसा दीप्यमानं नप्तारम् अंशुमन्तं पितॄणां गतिम् अश्वहर्तारं च अन्वेष्टुं नियुङ्क्ते, सासिं कार्मुकं च ग्रहीतुम्, अभिवाद्यान् अभिवादयितुं विघ्नकरान् च हन्तुम् आदिशति। अंशुमान् धनुःखड्गधरः पितृभिः खातम् अन्तर्भौमं मार्गं प्रविश्य चतसृषु दिक्षु दिशागजान् प्रदक्षिणीकृत्य पृच्छति; ते सर्वे ‘सहयः आगन्ता असि’ इति तम् अभिचोदयन्ति। ततः सः पितॄणां भस्मराशिम् अविदूरतः चरन्तं यज्ञियम् अश्वं च पश्यति; शोकाकुलः जलक्रियार्थं जलं मृगयमाणः अपि जलाशयं न लभते। तदा पितॄणां मातुलः खगाधिपः सुपर्णः तम् उपदिशति — अयं वधः लोकसम्मतः, एतेषां लौकिकं सलिलं न देयम्, हिमवतः ज्येष्ठया दुहित्रा गंगया एव एतत् भस्म क्लिन्नं सत् षष्टिसहस्राणि स्वर्गं नेष्यति; अधुना तु अश्वं गृहीत्वा पैतामहं यज्ञं समापय। अंशुमान् अश्वम् आनयति, सगरः यज्ञं निर्वर्तयति; किन्तु गंगानयने निश्चयम् अलब्ध्वा त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गच्छति। एवम् अत्र गंगावतरणस्य कथा आरभ्यते।
१पुत्रांश्चिरगतान्ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन।
नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा॥
२शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा।
पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे कपिलस्य हुङ्कारेण षष्टिः सगरपुत्रसहस्राणि भस्मराशीकृतानि। इतः विश्वामित्रः कथाम् अनुवर्तयति — पुत्राः चिरं गताः, न च प्रत्यागच्छन्ति इति ज्ञात्वा राजा सगरः स्वतेजसा दीप्यमानं नप्तारम् अंशुमन्तम् आह — ‘वत्स, त्वं शूरः, कृतविद्यः, तेजसा पूर्वैः तुल्यः; अतः पितॄणां गतिम् अन्विच्छ, तं च अन्विच्छ येन अश्वः अपवाहितः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — सगरः न शोकेन निश्चेष्टः भवति, अपि तु कार्यम् एव अनुवर्तते; राजधर्मः हि यज्ञस्य समापनम्। ‘नप्तारम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् पुत्राणाम् अभावे पौत्रः एव कुलस्य आधारः। अपि च ‘चिरगतान्’ इति पदेन कालस्य दैर्घ्यं सूचितम्; षष्टिसहस्राणां मौनम् एव तेषां विनाशस्य प्रथमं चिह्नम्।
१Knowing that his sons had long been gone, Raghunandana, King Sagara spoke to his grandson, who blazed with a splendour all his own.
२‘You are brave and accomplished in learning, and in splendour the equal of your forefathers. Go and seek out the path your fathers took, and the one by whom the horse was carried off.
३अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च।
तेषां तु प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम्॥
४अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि।
सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः॥
अपि च सगरः वदति — ‘अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च सन्ति; तेषां प्रतिघातार्थं सासिं कार्मुकं गृह्णीष्व। अभिवाद्यान् अभिवादय, विघ्नकरान् च हत्वा सिद्धार्थः संनिवर्तस्व, मम यज्ञस्य पारगः भव।’ एषा एव आर्षा शिक्षा — पूज्येषु विनयः, विघ्नकर्तृषु च पराक्रमः; उभयम् एकस्मिन् वीरे संगच्छते। पुत्राणां विनाशः तु तेन एव अविनयेन अभवत्, यत् ते कपिलं मुनिम् अभ्यधावन्; अतः सगरः पौत्रम् अभिवादनम् एव प्रथमं शिक्षयति। ‘सिद्धार्थः संनिवर्तस्व’ इति आशीर्वादः च आदेशः च — उभयं युगपत्; पितामहस्य स्नेहः तत्र प्रकाशते।
३‘Within the earth there are creatures of great power and enormous size. To beat them back, take up your bow, and your sword with it.
४‘Salute those who should be saluted, kill any who obstruct you, and come back with your purpose accomplished, bringing my sacrifice to its end.’
५एवमुक्तोऽंशुमान्सम्यक्सगरेण महात्मना।
धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः॥
६स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः।
प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः॥
महात्मना सगरेण एवं सम्यक् उक्तः अंशुमान् धनुः खड्गं च आदाय लघुविक्रमः प्रतस्थे। राज्ञा अभिचोदितः सः तं मार्गं प्रापद्यत, यः महात्मभिः पितृभिः खातः अन्तर्भौमः आसीत्। अत्र ‘लघुविक्रमः’ इति पदं द्विविधम् अर्थं वहति — शीघ्रगतिः, तथा अनायासेन पराक्रमशीलः। पितृभिः खातः एव मार्गः पौत्रस्य पन्थाः जातः; येन विनाशः आगतः, तेन एव उद्धारस्य आरम्भः इति कवेः सूचना। ‘सम्यक् उक्तः’ इति च द्रष्टव्यम् — यः सम्यक् आदिष्टः, सः एव सम्यक् कार्यं साधयति।
५So rightly instructed by the great-souled Sagara, Aṃśumān took up his bow and his sword and set out, light and swift of stride.
६Urged on by the king, best of men, he made his way into the path within the earth that his great-souled fathers had dug.
७देवदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः।
पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत॥
८स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम्।
पितॄन्स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च॥
तत्र सः महातेजाः देवदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः च पूज्यमानं दिशागजम् अपश्यत्। सः तं प्रदक्षिणं कृत्वा निरामयं पृष्ट्वा पितॄन् वाजिहर्तारम् एव च परिपप्रच्छ। अत्र अंशुमतः विनयः पितृव्याणां वैपरीत्येन दृश्यते — ते खनित्रलांगलैः दिग्गजान् अपि न अगणयन्, अयं तु प्रथमं प्रदक्षिणम्, अनन्तरं कुशलप्रश्नम्, ततः च स्वकार्यं वदति। अनेन एव क्रमेण सः कार्यसिद्धिं लभते। दिग्गजाः हि देवादिभिः पूज्यमानाः; तेषां सम्मानः एव लोकधारणस्य आदरः।
७There the hero of great splendour saw an elephant of the quarters being worshipped by gods, dānavas and rākṣasas, by piśācas, birds and serpents.
८He circled it to the right, asked after its wellbeing, and then enquired about his fathers and about the one who had stolen the horse.
९दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाच महामतिः।
आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि॥
१०तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्वानेव दिशागजान्।
यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
११तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः।
पूजितः सहयश्चैवागन्तासीत्यभिचोदितः॥
महामतिः दिशागजः तत् श्रुत्वा प्रत्युवाच — ‘आसमञ्ज, त्वं कृतार्थः सहाश्वः शीघ्रम् एष्यसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा सः स्वान् एव अन्यान् दिशागजान् यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे। तैः सर्वैः दिशापालैः वाक्यज्ञैः वाक्यकोविदैः सः पूजितः, ‘सहयः एव आगन्ता असि’ इति च अभिचोदितः। चतुर्दिक्षु एकम् एव उत्तरं लब्धम् इति कविः सूचयति यत् कार्यसिद्धिः नियता; किन्तु सा अपि विनयेन एव लभ्यते। ‘वाक्यज्ञैः वाक्यकोविदैः’ इति द्विविधं विशेषणम् — अर्थज्ञानं प्रयोगनैपुण्यं च पृथक् एव उक्तम्।
९Hearing this, that elephant of the quarters, wise of mind, replied: ‘Son of Asamañja, you will accomplish your purpose and return quickly, and with the horse.’
१०Hearing what it said, he went on to the other elephants of the quarters, each in its own place, and began to question them in due order and proper form.
११By all those guardians of the quarters, who knew the sense of words and were skilled in speech, he was honoured and sent on with the words: ‘You will come back, and the horse with you.’
१२तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः।
भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः॥
१३स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा।
चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः॥
१४यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः।
ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः॥
तेषां तत् वचनं श्रुत्वा लघुविक्रमः सः तत्र जगाम, यत्र तस्य पितरः सागराः भस्मराशीकृताः आसन्। तदा असमञ्जसुतः दुःखवशम् आपन्नः, तेषां वधात् सुदुःखितः, परमार्तः चुक्रोश। दुःखशोकसमन्वितः सः पुरुषव्याघ्रः तत्र अविदूरतः चरन्तं यज्ञियं हयं च ददर्श। एकस्मिन् एव स्थले शोकस्य हर्षस्य च निमित्ते दृष्टे — पितरः भस्म, अश्वः तु जीवन् चरति; एतेन कविः लौकिकस्य सुखदुःखस्य मिश्रतां दर्शयति। ‘पितरः’ इति पदेन पितृव्याः अपि गृह्यन्ते, यतः ते पितुः स्थाने वर्तन्ते।
१२Hearing what they said, he went swiftly on to the place where his fathers, the sons of Sagara, lay reduced to heaps of ash.
१३Then the son of Asamañja was overwhelmed by grief; stricken past bearing, wretched at their destruction, he cried aloud.
१४And there, grazing not far off, that tiger among men, filled with grief and sorrow, saw the horse of the sacrifice.
१५स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम्।
स जलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम्॥
१६विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम्।
पितॄणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्॥
सः तेषां राजपुत्राणां जलक्रियां कर्तुकामः अभवत्; किन्तु महातेजाः जलार्थी अपि सः जलाशयं न अपश्यत्। ततः निपुणां दृष्टिं विसार्य सः अनिलोपमं सुपर्णं खगाधिपं ददर्श, यः पितॄणां मातुलः आसीत्। अत्र स्मर्तव्यम् — सुमतिः सगरस्य द्वितीया पत्नी अरिष्टनेमेः कश्यपस्य दुहिता, गरुडस्य भगिनी; अतः षष्टिसहस्राणां सः मातुलः। एवं सङ्कटे स्वजनः एव उपदेष्टा भवति। ‘निपुणां दृष्टिं विसार्य’ इति पदेन सूच्यते यत् सङ्कटे विवेकः एव प्रथमं साधनम्।
१५Wishing to perform the water rite for those princes, the hero of great splendour looked for water, but he could see no pool anywhere.
१६Then, casting his keen gaze far and wide, he saw the lord of birds, Rāma — Suparṇa, swift as the wind, the maternal uncle of his fathers.
१७स चैनमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबलः।
मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः॥
१८कपिलेनाप्रमेयेण दग्धा हीमे महाबलाः।
सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्॥
महाबलः वैनतेयः तं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘पुरुषव्याघ्र, मा शुचः; अयं वधः लोकसम्मतः। अप्रमेयेण कपिलेन एव इमे महाबलाः दग्धाः; अतः हे प्राज्ञ, एतेषां लौकिकं सलिलं दातुं न अर्हसि।’ अत्र ‘लोकसम्मतः’ इति पदं मननीयम् — यत् धर्मेण सिद्धं तत् शोकस्य विषयः न। ‘लौकिकं सलिलम्’ इति च विशेषणेन सूच्यते यत् अग्निना दग्धानां न प्राकृतम् उदकं पर्याप्तम्, अपि तु दिव्यम् एव। गरुडस्य वचनं न सान्त्वनामात्रम्, अपि तु शास्त्रनिर्णयः — कर्मणः फलं न शोच्यम्।
१७And Vainateya of great strength said this to him: ‘Do not grieve, tiger among men. This killing has the consent of all the worlds.
१८‘These men of great strength were burnt by Kapila, who is beyond all measure. It is not fitting, wise one, that you should give them ordinary water.
१९गंगा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ।
तस्यां कुरु महाबाहो पितॄणां सलिलक्रियाम्॥
२०भस्मराशीकृतानेतान्प्लावयेल्लोकपावनी।
तया क्लिन्नमिदं भस्म गंगया लोककान्तया।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं गमिष्यति॥
गरुडः अग्रे वदति — ‘पुरुषर्षभ, हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता गंगा; तस्याम् एव, हे महाबाहो, पितॄणां सलिलक्रियां कुरु। लोकपावनी सा भस्मराशीकृतान् एतान् प्लावयेत्; लोककान्तया गंगया तेन क्लिन्नं सत् इदं भस्म, तेन च षष्टिः पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं गमिष्यति।’ अनेन एव वचनेन गंगावतरणस्य कथा आरभ्यते, या भगीरथेन अग्रिमेषु सर्गेषु सिध्यति। विंशः श्लोकः षट्पादः — एकस्मिन् अङ्के त्रीणि अर्धानि निबद्धानि। अत्र एव रामायणस्य प्रसिद्धा गंगावतरणकथा बीजरूपेण निहिता।
१९‘Gaṅgā, bull among men, is the eldest daughter of Himavān. In her, mighty-armed one, perform the water rite for your fathers.
२०‘She who purifies the worlds will wash over these men who have been made heaps of ash; and when this ash has been wetted by Gaṅgā, beloved of the world, the sixty thousand sons will go to the world of heaven.
२१निर्गच्छाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ।
यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि॥
२२सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोऽंशुमानतिवीर्यवान्।
त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महातपाः॥
‘महाभाग, पुरुषर्षभ, वीर, अश्वं संगृह्य निर्गच्छ; पैतामहं यज्ञं निर्वर्तयितुम् अर्हसि’ इति सुपर्णः अवदत्। तत् सुपर्णवचनं श्रुत्वा अतिवीर्यवान् महातपाः सः अंशुमान् त्वरितं हयम् आदाय पुनः आयात्। अत्र द्रष्टव्यम् — गरुडः शोकं न वर्धयति, अपि तु कर्तव्यं स्मारयति; पितामहस्य यज्ञः एव इदानीं प्रधानम्, तर्पणं तु कालान्तरे सिध्यति। ‘अतिवीर्यवान् महातपाः’ इति उभाभ्यां विशेषणाभ्यां वीर्यं तपः च एकत्र स्थितम् इति सूचितम्।
२१‘Take the horse and go, illustrious one, bull among men; it is for you, hero, to bring your grandfather’s sacrifice to its end.’
२२Hearing Suparṇa’s words, Aṃśumān of surpassing valour and great austerity took the horse at once and came back again.
२३ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन।
न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा॥
२४तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः।
यज्ञं निर्वर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि॥
ततः दीक्षितं राजानम् आसाद्य सः यथावृत्तं सर्वं न्यवेदयत्, सुपर्णवचनं च तथा एव। अंशुमतः तत् घोरसंकाशं वाक्यं श्रुत्वा नृपः यथाकल्पं यथाविधि यज्ञं निर्वर्तयामास। षष्टिसहस्रपुत्रवधस्य वार्तां श्रुत्वा अपि सगरः यज्ञं न त्यजति — एषा राजर्षेः धृतिः। यज्ञः हि न स्वार्थाय, अपि तु लोकधारणाय; अतः शोकेन सः न विरम्यते। ‘यथावृत्तम्’ इति पदेन अंशुमतः सत्यवादित्वम् अपि सूचितम् — न किमपि गोपितम्।
२३Then, coming to the consecrated king, Raghunandana, he reported everything as it had happened, and Suparṇa’s words along with it.
२४Hearing from Aṃśumān that report, dreadful as it was, the king completed his sacrifice according to the prescribed rule and the ordinance.
२५स्वपुरं त्वगमच्छ्रीमानिष्टयज्ञो महीपतिः।
गंगायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत॥
२६अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान्।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः॥
इष्टयज्ञः श्रीमान् महीपतिः स्वपुरं तु अगमत्; किन्तु गंगायाः आगमे सः राजा निश्चयं न अध्यगच्छत्। महता कालेन अपि निश्चयम् अगत्वा सः महान् त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः। एवम् अयं सर्गः अपूर्णकार्येण समाप्यते — गंगावतरणं सगरस्य, अंशुमतः, दिलीपस्य च अगोचरम् एव अवशिष्यते, भगीरथः एव तत् साधयिष्यति। एषा एव वंशपरम्परया सिध्यतः महत्कार्यस्य कथा। ‘महान्’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् महतः अपि सर्वं न सिध्यति; कालः एव कर्तॄन् नियोजयति।
२५Having performed his sacrifice, the illustrious lord of the earth returned to his own city; but as to Gaṅgā’s coming down he could reach no decision.
२६Reaching no decision even after a long time, that great king ruled for thirty thousand years, and then went to heaven.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।