सगरपुत्राणां भस्मीभावः

पूर्वसर्गे देवाः गन्धर्वाः असुराः पन्नगाः च सम्भ्रान्तमनसः पितामहम् उपागताः। तेषां वचः श्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा कृतान्तबलमोहितान् सुसंत्रस्तान् तान् प्रत्युवाच — ‘इयं कृत्स्ना वसुधा धीमतः वासुदेवस्य; एषा एव माधवस्य महिषी; सः एव भगवान् प्रभुः। सः कापिलं रूपम् आस्थाय अनिशं धरां धारयति। तस्य कोपाग्निना एव एते नृपात्मजाः दग्धाः भविष्यन्ति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ब्रह्मा न स्वयं दण्डं विधत्ते, न च देवान् युद्धाय प्रेरयति; यत् भवितव्यं तत् एव कथयति। पृथिवी हि वासुदेवस्य महिषी; तां ये खनित्रैः बाधन्ते, ते पत्युः कोपं स्वयम् एव आह्वयन्ति। अपि च ‘कापिलं रूपम्’ इति पदेन सूच्यते यत् कपिलः न प्राकृतः मुनिः, अपि तु सनातनस्य विष्णोः रूपान्तरम्; अतः तस्य कोपः न रागमूलकः, अपि तु धर्मस्य स्वाभाविकी प्रतिक्रिया।

अपि च ब्रह्मा वदति — ‘पृथिव्याः अयं निर्भेदः सनातनः, प्रतिकल्पम् अवश्यम्भावी; सगरस्य पुत्राणां विनाशः अपि दीर्घदर्शिभिः पूर्वम् एव दृष्टः। अतः अत्र शोकः न कार्यः।’ एतत् श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशत् अरिंदमाः देवाः परमसंहृष्टाः यथागतं पुनः जग्मुः। एषा एव शास्त्रस्य रीतिः — यत् नियतं तत् ज्ञात्वा धीराः न विषीदन्ति। किञ्च देवानां हर्षः अत्र मननीयः — ते न पुत्राणां मरणेन तुष्यन्ति, अपि तु यज्ञस्य लोकस्य च रक्षायाः निश्चयेन। ‘सनातनः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एतत् वृत्तं न आकस्मिकम्; सागरखननं भूगोलस्य एव कथा, सगरपुत्राः तु तस्याः निमित्तमात्रम्।

तदा सगरस्य पुत्राणां महास्वनः प्रादुरासीत्; भिद्यमानायां पृथिव्यां निर्घातसमः निःस्वनः अभवत्। ततः ते कृत्स्नां महीं भित्त्वा प्रदक्षिणं च कृत्वा सहिताः सर्वे सागराः पितरं वाक्यम् अब्रुवन्। ‘सागराः’ इति नाम्ना एव कविः सूचयति यत् एतेषाम् एव खननेन अग्रे सागरः उत्पत्स्यते; एवं विनाशः अपि कीर्तिं जनयति। ‘प्रदक्षिणं कृत्वा’ इति च द्रष्टव्यम् — ये पृथिवीं विदारयन्ति, ते एव तां प्रदक्षिणीकुर्वन्ति; बाह्यः आचारः अन्तःशुद्धिं न सूचयति।

तेषां निवेदनम् इदम् — ‘सर्वा मही परिक्रान्ता; सत्त्ववन्तः च सूदिताः — देवदानवरक्षांसि पिशाचाः उरगाः पन्नगाः च। तथापि ते अश्वं न पश्यामहे, अश्वहर्तारम् अपि न। किं करिष्यामः? भद्रं ते; अत्र बुद्धिः विचार्यताम्।’ अत्र तेषां परिश्रमः महान्, फलं तु शून्यम्; यतः ते बलेन एव सर्वं साधयितुम् इच्छन्ति, न तु विवेकेन। मार्गे च निरपराधाः प्राणिनः हताः — एतत् एव तेषां विनाशस्य बीजम्। अन्ते तु ते पितरम् एव ‘बुद्धिः विचार्यताम्’ इति प्रार्थयन्ते; यत् प्रथमम् एव कर्तव्यम् आसीत्, तत् सर्वस्मिन् नष्टे सति स्मर्यते।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा राजसत्तमः सगरः समन्युः अब्रवीत् — ‘भूयः खनत; भद्रं वः। वसुधातलं विभेद्य अश्वहर्तारम् आसाद्य कृतार्थाः निवर्तत।’ महात्मनः पितुः वचनम् आसाद्य षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलम् अभिद्रवन्। द्रष्टव्यं यत् पिता अपि न निवारयति, अपि तु क्रोधेन प्रेरयति; ‘समन्युः’ इति पदम् एव सूचयति यत् राज्ञः विवेकः क्रोधेन आच्छादितः। यत्र गुरुः एव अविवेकं पोषयति, तत्र शिष्याणां पतनं दुर्वारम्। सगरस्य अयम् आदेशः एव पुत्राणां मृत्योः द्वारम् उद्घाटयति; अग्रे च तस्य एव वंशे भगीरथः जायते, यः तपसा तत् द्वारं पिदधाति।

खन्यमाने तस्मिन् रसातले ते पर्वतोपमं दिशागजं विरूपाक्षं महीतलं धारयन्तं ददृशुः। सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं सः महागजः शिरसा धारयामास। यदा सः खेदात् विश्रमार्थं शीर्षं चालयति, तदा भूमिकम्पः भवति — एवं कविः भूकम्पस्य पौराणिकं कारणं कथयति। ते तं दिशापालं महागजं प्रदक्षिणं कृत्वा मानयन्तः रसातलं भित्त्वा जग्मुः। अत्र एकं सूक्ष्मं दृश्यते — दिग्गजान् प्रति ते सादराः, ऋषिं प्रति तु न; अतः विनयः तेषां स्वाभाविकः न आसीत्, अपि तु बलदर्शनमूलकः। यः बलवन्तम् एव पूजयति, सः शान्तं तपस्विनम् अवजानाति — इयम् एव तेषां बुद्धेः वक्रता।

ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा ते पुनः दक्षिणां बिभिदुः। दक्षिणस्यां दिशि अपि ते महागजं ददृशुः — महापद्मं नाम महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमं शिरसा गां धारयन्तम्; तं दृष्ट्वा ते उत्तमं विस्मयं जग्मुः। महात्मनः सगरस्य तानि षष्टिः पुत्रसहस्राणि तं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्चिमां दिशं बिभिदुः। ‘विस्मयं जग्मुः’ इति पदेन ज्ञायते यत् तेषां चक्षुषी अद्भुतं ग्रहीतुं समर्थे आस्ताम्; किन्तु विस्मयः ज्ञानं न जनयति यदि अहङ्कारः तिष्ठति।

पश्चिमायां दिशि अपि ते महाबलाः अचलोपमं महान्तं दिशागजं सौमनसं ददृशुः। तं प्रदक्षिणं कृत्वा निरामयं पृष्ट्वा च ते खनन्तः तदा सोमवतीं दिशम् उपाक्रान्ताः। ‘निरामयं पृष्ट्वा’ इति पदेन कविः तेषां लोकाचारं दर्शयति — महतां कुशलप्रश्नः शिष्टानां धर्मः। किन्तु एषः एव आचारः कपिलस्य समीपे विस्मृतः; तत्र ते न पृच्छन्ति, अपि तु आक्षिपन्ति। आचारः यदा केवलं रूढिः, न तु विनयस्य फलम्, तदा सङ्कटकाले सः क्षणेन लुप्यते।

उत्तरस्यां दिशि ते हिमपाण्डुरं भद्रं नाम दिग्गजं भद्रेण वपुषा इमां महीं धारयन्तं ददृशुः। ततः सर्वे तं समालभ्य प्रदक्षिणं च कृत्वा षष्टिः पुत्रसहस्राणि वसुधातलं बिभिदुः। एवं चतसृषु दिक्षु चत्वारः दिग्गजाः वर्णिताः — विरूपाक्षः महापद्मः सौमनसः भद्रः च; पृथिवी न स्वयं तिष्ठति, अपि तु धार्यते — इति पौराणिकी दृष्टिः। ‘समालभ्य’ इति पदेन स्पर्शपूर्वकः प्रणामः उच्यते; एतावता आदरेण युक्ताः अपि ते अग्रे अपराधं करिष्यन्ति।

ततः सागराः प्रथितां प्रागुत्तरां दिशं गत्वा सर्वे रोषात् पृथिवीम् अभ्यखनन्। तत्र ते सर्वे महात्मानः भीमवेगाः महाबलाः सनातनं वासुदेवं कपिलं ददृशुः; तस्य देवस्य अविदूरतः चरन्तं हयं च। तं दृष्ट्वा सर्वे ते अतुलं प्रहर्षं प्राप्ताः। किन्तु एषः हर्षः एव तेषां नाशहेतुः — यतः ते अश्वं दृष्ट्वा मुनिं चोरं मन्यन्ते, न तु प्रथमं तस्य तपःप्रभावं विचारयन्ति। ‘रोषात्’ इति पदम् आदौ स्थितम् — यः रोषेण खनति, सः दृष्टं सम्यक् न पश्यति; दर्शनं तस्य नेत्रयोः भवति, न तु बुद्धौ।

ते तं यज्ञहनम् इति ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः खनित्रलांगलधराः नानावृक्षशिलाधराः च संक्रुद्धाः अभ्यधावन्त, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति च अब्रुवन् — ‘त्वम् एव अस्माकं यज्ञियं तुरगं हतवान् असि। दुर्मेधः, सम्प्राप्तान् नः सगरात्मजान् विद्धि।’ अत्र सर्वः दोषः प्रकटः — अपरीक्ष्य आरोपः, शस्त्रग्रहणम्, अवज्ञावचनम्, कुलगर्वेण आत्मश्लाघा च। तपस्विनं प्रति एषा एव अविनयचतुष्टयी तेषां मृत्युः। ‘ज्ञात्वा’ इति पदं सव्यङ्ग्यम् — यत् तैः ज्ञातं तत् न ज्ञानम्, अपि तु भ्रमः; क्रोधेन आकुले चक्षुषि सत्यं न प्रतिबिम्बते।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा कपिलः महता रोषेण आविष्टः तदा हुङ्कारम् अकरोत्। ततः तेन अप्रमेयेण महात्मना कपिलेन सर्वे सगरात्मजाः भस्मराशीकृताः। न शस्त्रम्, न शापवचनम्, न च युद्धम् — केवलः हुङ्कारः; एतावता एव षष्टिसहस्राणि भस्म जातानि। एतेन सर्गेण स्थापितम् — सगरपुत्राः न परैः हताः, अपि तु स्वेन एव औद्धत्येन नाशिताः; मुनिः केवलं निमित्तम्। तेषां च उद्धारः अद्य न सम्भवति, यतः ते अन्त्यक्रियाम् अपि न लब्धवन्तः। सः एव उद्धारः अग्रे भागीरथ्याः अवतरणेन साधयिष्यते — अतः अयं सर्गः गङ्गावतरणकथायाः मूलं बीजम्।