अश्वापहरणं पृथिवीभेदनं च

विश्वामित्रस्य कथायाः अन्ते तत् वचनं श्रुत्वा रघुनन्दनः रामः परमप्रीतः सन् दीप्तम् अनलम् इव तं मुनिम् उवाच — ‘हे ब्रह्मन्, ते भद्रम् अस्तु; इमां कथां विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि। मम पूर्वजः सगरः कथं तं यज्ञं समुपाहरत्?’ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितः विश्वामित्रः प्रहसन्निव काकुत्स्थम् उवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न केवलं श्रोता, अपि तु जिज्ञासुः; स्ववंशस्य पूर्ववृत्तं ज्ञातुम् इच्छति। मुनेः ईषद्धासः च स्नेहसूचकः — शिष्यस्य प्रश्नः तम् एव विषयं स्पृशति यं वक्तुं सः उद्यतः आसीत्। अत्र च सगरस्य कथा आरभ्यते, या गङ्गावतरणस्य मूलम्; अतः एषा कथा न केवलं वंशवृत्तान्तः, अपि तु भगीरथप्रयत्नस्य पूर्वपीठिका।

मुनिः वदति — ‘हे राम, महात्मनः सगरस्य विस्तरः श्रूयताम्। शंकरस्य श्वशुरः नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः; सः विन्ध्यपर्वतम् आसाद्य तेन सह परस्परं निरीक्षेते। तयोः मध्ये सः यज्ञः समभवत्।’ हिमवान् पार्वत्याः पिता, अतः शंकरश्वशुरः इति निर्दिष्टः। उत्तरे हिमालयः, दक्षिणे च विन्ध्यः — तयोः मध्यवर्ती देशः आर्यावर्तः नाम; तत्र एव श्रौतकर्माणि प्रशस्तानि इति शास्त्रमर्यादा। ‘परस्परं निरीक्षेते’ इति वर्णनेन कविः मध्यदेशस्य विशालत्वम् अनावृतत्वं च सूचयति — तयोः मध्ये अन्यः कश्चित् तादृशः उच्चः गिरिः नास्ति यः दृष्टिं रुन्ध्यात्।

‘हे नरव्याघ्र, सः देशः यज्ञकर्मणि प्रशस्तः। हे काकुत्स्थ, तस्य अश्वस्य चर्यां दृढधन्वा महारथः अंशुमान् सगरस्य मते स्थितः सन् अकरोत्।’ अश्वमेधे हि विसृष्टः अश्वः संवत्सरं यथेच्छं चरति; तं रक्षितुं शूराः अनुगच्छन्ति — सा एव ‘अश्वचर्या’। अंशुमान् असमञ्जस्य पुत्रः, सगरस्य पौत्रः। ततः पर्वणि यजमानस्य सगरस्य तं यज्ञं प्रति वासवः इन्द्रः राक्षसीं तनुम् आस्थाय यज्ञियाश्वम् अपाहरत्। इन्द्रः स्वयं यज्ञभागभोक्ता, तथापि सः एव विघ्नं करोति — महतः क्रतोः फलात् स्वपदच्युतेः भयम् अत्र हेतुः। राक्षसरूपधारणं च कपटस्य सूचकम्; देवराजः अपि स्वार्थे प्रवृत्तः सन् असुरवृत्तिम् आश्रयते।

महात्मनः तस्मिन् अश्वे ह्रियमाणे सर्वे उपाध्यायगणाः यजमानम् अब्रुवन् — ‘अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वः अपनीयते। हे काकुत्स्थ, हर्तारं जहि, हयश्च उपनीयताम्। एतत् यज्ञच्छिद्रं भवति, तच्च सर्वेषाम् अस्माकम् अशिवाय। हे राजन्, तत् तथा क्रियतां यथा अयं यज्ञः अच्छिद्रः कृतः भवेत्।’ ‘छिद्रम्’ इति यज्ञस्य न्यूनता उच्यते; यत्र च न्यूनता, तत्र एव अनिष्टं प्रविशति इति श्रौतमर्यादा। ऋत्विजः न शापं ददति, न च स्वयं युध्यन्ते; यजमानम् एव प्रतिकर्तुं प्रेरयन्ति, यतः क्रतोः रक्षणं यजमानस्य एव भारः। ‘सर्वेषाम् अशिवाय’ इति पदेन च सूच्यते — यज्ञस्य भङ्गः न एकस्य राज्ञः हानिः, अपि तु सर्वेषां लोकानाम् अनिष्टम्।

सोपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि स्थितः पार्थिवः सगरः षष्टिं पुत्रसहस्राणि प्रति एतत् वाक्यम् उवाच — ‘हे पुरुषर्षभाः पुत्राः, रक्षसां गतिम् अत्र न पश्यामि; मन्त्रपूतैः महाभागैः अयं महाक्रतुः आस्थितः। तत् गच्छथ, विचिन्वध्वम्; हे पुत्रकाः, वः भद्रम् अस्तु। समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीम् अनुगच्छथ; एकैकं योजनं विस्तारम् अभिगच्छत।’ ‘समुद्रमालिनी’ इति पदेन पौराणिकं भूमिस्वरूपं सूच्यते — पृथिवी समुद्रेण मालया इव परिवेष्टिता। योजनं च प्राचीनं दूरमानम् (प्रायः चत्वारः क्रोशाः); प्रत्येकः पुत्रः एकं योजनं विभज्य खनिष्यति इति व्यवस्था। षष्टिसहस्रैः पुत्रैः एवं समग्रा भूमिः विभक्ता भवति — एषा सङ्ख्या आधिक्यस्य सूचिका, बलस्य च अपरिमितत्वस्य।

‘यावत् तुरगसंदर्शः न भवति, तावत् मम आज्ञया तम् एव हयहर्तारं मार्गमाणाः मेदिनीं खनत। अहं तु दीक्षितः, पौत्रसहितः सोपाध्यायगणः च; अतः यावत् तुरगदर्शनं तावत् इह एव स्थास्यामि; वः भद्रम्।’ दीक्षितस्य यज्ञवेदिं त्यक्तुं न अधिकारः — एषा दीक्षायाः मर्यादा; अतः सगरः स्वयं न गच्छति। अत्र एव कथायाः बीजम् — पिता स्थितः, पुत्राः प्रस्थिताः, अंशुमांश्च पितामहेन सह अवशिष्टः; तेन एव सः अग्रे कुलस्य शेषः रक्षकश्च भविष्यति। यः वेदिसमीपे तिष्ठति सः एव शिष्यते, ये च दूरं धावन्ति ते नश्यन्ति — एतत् अग्रे स्पष्टं भविष्यति।

ते सर्वे महाबलाः राजपुत्राः हृष्टमनसः पितुः वचनयन्त्रिताः सन्तः महीतलं जग्मुः। सर्वां पृथिवीं गत्वा अपि तम् अश्वम् अदृष्ट्वा ते पुरुषव्याघ्राः एकैकः योजनायामविस्तारं धरणीतलं वज्रस्पर्शसमैः भुजैः बिभिदुः। अशनिकल्पैः शूलैः सुदारुणैः हलैश्च भिद्यमाना वसुमती ननाद। ‘वचनयन्त्रिताः’ इति पदं मार्मिकम् — पितुः आज्ञा एव तेषां बन्धनम्, सा एव च तान् अनर्थे नियोजयति। आयुधानि अपि कृषिशस्त्राणि — हलेन भूमिः क्षेत्रम् इव कृष्यते, किन्तु फलं न सस्यम्, अपि तु हिंसा। ‘ननाद’ इति क्रियापदेन भूमिः सचेतना इव वर्णिता; सा माता, ते च पुत्राः — तथापि सा एव तैः विदार्यते।

वध्यमानानां नागानाम् असुराणां राक्षसानां च अन्येषां सत्त्वानां दुराधर्षः निनदः अभवत्। षष्टिं योजनसहस्राणि ते धरणीं बिभिदुः, यावत् अनुत्तमं रसातलम्। एवं पर्वतसम्बाधं जम्बुद्वीपं खनन्तः ते नृपात्मजाः सर्वतः परिचक्रमुः। अत्र पौराणिकी लोकरचना ज्ञेया — भूपृष्ठस्य अधः अतलवितलादीनि सप्त पातालानि, तेषु च नागाः असुराः दानवाः च वसन्ति; अधोभूमिः न शून्या, अपि तु सजीवा। मध्ये च जम्बुद्वीपः, पर्वतैः संबाधः। यत् मनुष्याः ‘मृत्तिकामात्रम्’ इति मन्यन्ते, तत् अन्येषां गृहम्; अतः अश्वान्वेषणम् एव भूतहिंसा जाता। अपि च इयं भूमिः दिशासु दिग्गजैः धार्यते इति पुराणसम्मतम्; तेषां दर्शनम् अग्रिमेषु सर्गेषु आगमिष्यति। एवं यत् आज्ञापालनम् इति आरब्धम्, तत् लोकोपद्रवे परिणतम्।

ततः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः सर्वे देवाः सम्भ्रान्तमनसः सन्तः पितामहम् उपागमन्। ते महात्मानं प्रसाद्य विषण्णवदनाः परमसंत्रस्ताः च पितामहम् इदं वचः ऊचुः। अत्र द्रष्टव्यम् — देवाः असुराः नागाः गन्धर्वाश्च, ये प्रायः परस्परविरोधिनः, ते सर्वे एकत्र आगताः; यदा लोकस्य आधारः एव भिद्यते, तदा वैरं गौणं भवति। ब्रह्मा च ‘पितामहः’ — सर्वेषां प्रजानां प्रपितामहः; अतः तम् एव सर्वे शरणं गच्छन्ति। ‘प्रसाद्य’ इति पदं च मर्यादां सूचयति — पूर्वं प्रसादनम्, ततः निवेदनम्; आर्ताः अपि विधिं न त्यजन्ति।

‘हे भगवन्, सगरात्मजैः सर्वा पृथिवी खन्यते; बहवः महात्मानः जलचारिणः च वध्यन्ते। अयम् अस्माकं यज्ञहरः, अनेन अश्वः अपनीयते — इति वदन्तः ते सगरपुत्राः सर्वभूतानि हिंसन्ति।’ देवानां निवेदने द्वौ दोषौ उक्तौ — निरपराधानां वधः, मिथ्यासन्देहेन च सर्वेषाम् अभियोगः। पुत्राः यं यम् एव पश्यन्ति तं तम् एव चोरं मन्यन्ते; एषा एव असंयतस्य बलस्य रीतिः। सर्गः अत्र एव विरमति; ब्रह्मणः उत्तरं कपिलस्य च प्रभावः अग्रिमे सर्गे श्रोष्यते। पिता स्वयं वेद्यां स्थितः, पुत्राः च पृथिवीं विदारयन्तः — एषा एव सगरवंशस्य महती आपत्तिः आरभ्यते।