सगरस्य पुत्रोत्पत्तिः

मधुराक्षरां तां कुमारसम्भवकथां रामे निवेद्य कौशिकः विश्वामित्रः पुनः अपरं वाक्यं काकुत्स्थम् अब्रवीत्। अत्र नूतनम् आख्यानम् आरभ्यते, यत् क्रमेण गङ्गावतरणपर्यन्तं गमिष्यति — सगरपुत्राणां वृत्तम् एव तस्य मूलम्; कथमियं त्रिपथगा भुवम् अवतीर्णा इति यत् प्रष्टव्यम्, तस्य उत्तरम् इतः एव आरभ्यते। मुनिः वदति — पूर्वम् अयोध्यायाः अधिपतिः सगरः नाम धर्मात्मा नराधिपः आसीत्; सः प्रजाकामः, किन्तु अप्रजः; अतः सन्ततिचिन्तया एव तस्य सर्वं राज्यसुखम् आवृतम् आसीत्।

तस्य द्वे पत्न्यौ आस्ताम्। ज्येष्ठा विदर्भराजस्य दुहिता, नामतः केशिनी; सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी च। द्वितीया अरिष्टनेमेः कश्यपस्य दुहिता, सुपर्णस्य गरुडस्य भगिनी, सुमतिसंज्ञिता। द्रष्टव्यम् — एका मानुषी राजकन्या, अन्या तु दिव्यवंशजाता; एतेन एव अग्रे द्वयोः सन्तत्योः भेदः सूच्यते। एकस्याः वंशः क्रमेण रामपर्यन्तं गमिष्यति, अन्यस्याः तु सहस्राणि पुत्राः भस्मसात् भविष्यन्ति। अपि च वंशः पुत्राणां संख्यया न रक्ष्यते, अपि तु गुणेन एव — इदम् अग्रे स्पष्टं भविष्यति।

सः महाराजः ताभ्यां पत्नीभ्यां सह हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ तपः तप्तवान्। वर्षशते पूर्णे तपसा आराधितः सत्यवतां वरः भृगुः मुनिः सगराय वरं प्रादात् — ‘हे अनघ, तव सुमहान् अपत्यलाभः भविष्यति; हे पुरुषर्षभ, लोके च अप्रतिमां कीर्तिं प्राप्स्यसे।’ अत्र ज्ञेयम् — वरः न केवलं सन्ततिं वदति, अपि तु कीर्तिम् अपि; सा च अप्रतिमा कीर्तिः अग्रे सागरनाम्ना समुद्रेण भगीरथेन च गङ्गावतरणेन एव सिध्यति। शतं वर्षाणि तपः — एतत् न स्वल्पम्; पुत्रकामस्य राज्ञः धैर्यम् एतावत्। अपि च द्वे अपि पत्न्यौ सह एव तपः कुरुतः, अतः फलम् अपि द्वयोः एव भविष्यति। भृगोः वचनं च न कदाचित् वितथं भवति।

भृगुः विशेषम् अपि उक्तवान् — ‘हे तात, एका पत्नी तव वंशकरम् एकं पुत्रं जनयिष्यति, अपरा तु षष्टिं पुत्रसहस्राणि।’ एवं भाषमाणं तं महात्मानं मुनिं ते राजपुत्र्यौ प्रसाद्य, परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे च सत्यौ ऊचतुः — ‘हे ब्रह्मन्, कस्याः एकः सुतः भविष्यति, का च बहून् जनयिष्यति? आवां श्रोतुम् इच्छावः; तव वचः सत्यम् अस्तु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः वरं द्विधा विभजति, किन्तु कस्यै कः इति न निर्दिशति; अतः प्रश्नः अवश्यम्भावी। राजपुत्र्यौ च न विवदतः, अपि तु तं प्रसाद्य कृताञ्जली एव पृच्छतः — विनयः एव तयोः बलम्।

तयोः तत् वचनं श्रुत्वा परमधार्मिकः भृगुः परमां वाणीम् उवाच — ‘अत्र स्वच्छन्दः विधीयताम्। एकः वंशकरः वा अस्तु, बहवः वा महाबलाः कीर्तिमन्तः महोत्साहाः; का वा कं वरम् इच्छति?’ एतत् मुनेः औदार्यम् — सः स्वयं न विभजति, अपि तु पत्न्योः एव इच्छायै अवसरं ददाति। एतेन च सूच्यते यत् अग्रिमः सर्वः अनर्थः न विधिकृतः, अपि तु स्ववरणात् एव प्रसूतः। अतः वरः दैवात् न, स्वेच्छातः एव फलति।

मुनेः वचनं श्रुत्वा केशिनी नृपस्य संनिधौ वंशकरम् एकं पुत्रं जग्राह। सुपर्णभगिनी सुमतिः तु महोत्साहान् कीर्तिमतः षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुतान् जग्राह। ततः ऋषिं प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसा तम् अभिप्रणम्य सभार्यः राजा स्वपुरम् अयोध्यां जगाम। ‘नृपसंनिधौ’ इति पदं सार्थकम् — वरणं गुह्यं न, अपि तु पत्युः प्रत्यक्षम् एव कृतम्। द्वयोः वरणयोः भेदः मननीयः — केशिनी गुणं वृणोति, सुमतिः संख्याम्; एका वंशस्थितिं चिन्तयति, अन्या तु बलबाहुल्यम्। कविः तु न वदति ‘इयं श्रेष्ठा’ इति; फलम् एव अग्रे निर्णयं करिष्यति।

अथ काले गते तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी असमञ्जः इति ख्यातं सगरात्मजं पुत्रं व्यजायत। सुमतिः तु गर्भतुम्बं व्यजायत — अलाबुसदृशं गर्भपिण्डम्; तस्य तुम्बस्य भेदात् षष्टिः पुत्रसहस्राणि विनिःसृताः। एकस्याः गर्भात् एकः, अन्यस्याः तु सहस्राणि — वरस्य वचनं यथावत् फलितम्। किन्तु ज्येष्ठस्य नाम एव ‘असमञ्जः’ इति असामञ्जस्यं सूचयति; नाम्ना एव कविः अग्रिमं वृत्तं सूचितवान्। तुम्बभेदात् जन्म च अमानुषम् — वरस्य एव माहात्म्यं तेन ध्वन्यते।

तान् बालान् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु निधाय धात्र्यः समवर्धयन्। महता कालेन सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे। एवं दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्य अभवन्। अत्र कविः विस्तरं न करोति — बहूनां वर्धनं द्वाभ्याम् एव श्लोकाभ्यां समाप्यते; यतः कथायाः सारः तेषां जन्म न, अपि तु तेषां पृथिवीखननं कपिलकोपेन च भस्मीभावः। घृतपूर्णाः कुम्भाः धात्र्यश्च — बहूनां पालने असाधारणः उपायः अपेक्षितः; एतेन एव तेषां बाहुल्यं ध्वन्यते।

सः च ज्येष्ठः सगरस्य आत्मसम्भवः पुरस्य बालान् गृहीत्वा सरय्वाः जले प्रक्षिप्य, तान् मज्जतः निरीक्ष्य नित्यं प्राहसत्। एवं सः पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः च आसीत्। एतत् अत्यन्तं घोरम् — न शत्रुवधः, न युद्धम्, अपि तु निरपराधानां बालानां मज्जनं दृष्ट्वा हासः। राजपुत्रस्य एतादृशं वृत्तं राज्यस्य एव मूलं प्रजारक्षणं बाधते। ‘नित्यम्’ इति पदं घोरतरम् — न एकवारं प्रमादः, अपि तु अभ्यस्तः क्रूरविनोदः; अतः पितुः निर्वासनम् अपि न्याय्यम् एव।

पौराणाम् अहिते युक्तः सः पित्रा पुरात् निर्वासितः। तस्य असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम वीर्यवान् आसीत् — सर्वलोकस्य सम्मतः, सर्वस्य अपि प्रियंवदः। पितरं पुत्रं च अत्र कविः प्रतिद्वन्द्वतया स्थापयति — यः जनं बाधते सः निर्वास्यते, यः च सर्वेभ्यः प्रियं वदति सः सर्वैः सम्मन्यते। अयम् एव अंशुमान् अग्रे पितामहस्य यज्ञं पितृव्याणां च गतिं रक्षिष्यति। ‘प्रियंवदः’ इति पदं पितुः क्रूरहासं विपरीततया स्मारयति; एवं वंशे गुणः पुनः प्रत्यागच्छति।

ततः महता कालेन सगरस्य ‘यजेयम्’ इति निश्चिता मतिः समभिजायत। सः वेदज्ञः राजा निश्चयं कृत्वा सोपाध्यायगणः यज्ञकर्मणि यष्टुं समुपचक्रमे। अयम् एव अश्वमेधः अग्रे सर्वस्य कथाजालस्य हेतुः — अश्वापहरणम्, पुत्राणां पृथिवीखननम्, कपिलदर्शनेन भस्मीभावः, अन्ते च भगीरथेन गङ्गायाः भूतलम् आनयनम्। अतः अयं सर्गः गङ्गावतरणकथायाः प्रथमं सोपानम्।