बालकाण्डम् — सप्तत्रिंशः सर्गः
देवानां सेनापतिप्रार्थना, ब्रह्मणः वचनम्, अग्नेः गङ्गायां तेजोनिक्षेपः, श्वेतपर्वते कुमारस्य जन्म, कृत्तिकाभिः स्तन्यदानम्, स्कन्दकार्तिकेयनाम्नोः निर्वचनम्, देवसेनापत्याभिषेकश्च
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः गङ्गोपाख्यानस्य उत्तरार्धं कथयति — कथं गङ्गायां कुमारः जातः, कथं च सः देवसेनापतिः अभवत्। उमायाः शापेन देवाः स्वपत्नीषु सन्तानरहिताः; महादेवः च उमया सह तपसि निरतः। अतः अग्निपुरोगमाः सेन्द्राः देवाः सेनापतिम् इच्छन्तः ब्रह्माणम् उपागम्य आर्तिं निवेदयन्ति। ब्रह्मा शापं न निवारयति, किन्तु अन्यं मार्गं दर्शयति — आकाशगङ्गायां हुताशनः देवानां सेनापतिं जनयिष्यति; गङ्गा च हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता, उमायाः भगिनी, अतः सा तं सुतं मंस्यते, उमा च तुष्यति। ततः देवाः कैलासं गत्वा अग्निं नियोजयन्ति; अग्निः गङ्गाम् अभ्येत्य तस्यां रुद्रतेजः उत्सृजति। गङ्गा दिव्यं रूपं धृत्वा अपि तत् समुद्धतं तेजः धारयितुम् अशक्ता, दह्यमाना च व्यथिता भवति। अग्निवचनात् सा तं गर्भं हिमवतः पार्श्वे स्वस्रोतोभ्यः उत्सृजति। तस्मात् निर्गतं तेजः भूमौ काञ्चनं हिरण्यं ताम्रं कार्ष्णायसं त्रपु सीसकं च इति नानाधातुरूपेण परिणमते; वनं च सौवर्णं भवति; तदाप्रभृति सुवर्णं ‘जातरूप’ इति ख्यातम्। जातं कुमारं देवाः क्षीरार्थं कृत्तिकाभिः योजयन्ति; ताः समयं कृत्वा स्तन्यं ददति, देवाः च तं ‘कार्तिकेयः’ इति आहुः। गर्भपरिस्रवे स्कन्नत्वात् सः ‘स्कन्दः’ इति च उच्यते; षण्णां स्तन्यं पातुं षडाननः भवति। एकाह्ना एव वृद्धः सः दैत्यसैन्यानि जयति, देवाः च तं सुरसेनागणपतिम् अभिषिञ्चन्ति। अन्ते फलश्रुतिः — यः कार्तिकेये भक्तः, सः आयुष्मान् पुत्रपौत्रवान् भूत्वा स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत्।
१तप्यमाने तदा देवे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः।
सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन्॥
२ततोऽब्रुवन्सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम्।
प्रणिपत्य सुराराम सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे उमायाः शापः कथितः; इदानीं तस्य फलं वर्ण्यते — एषा एव कथायाः प्रवृत्तिः। यदा महादेवः उमया सह तपः तप्यमानः आसीत्, तदा अग्निपुरोगमाः सेन्द्राः सर्वे देवाः सेनापतिम् अभीप्सन्तः पितामहं ब्रह्माणम् उपागमन्। असुरैः पीडिता देवसेना नायकं विना निष्फला; अतः ते सर्वे भगवन्तं पितामहं प्रणिपत्य इदं वचनम् अब्रुवन्। विश्वामित्रः च रामं ‘सुराराम’ इति सम्बोधयति — यः स्वयम् एव देवानाम् आरामः, तस्मै एव देवानाम् आर्तिः कथ्यते।
१While the god was practising his austerity, the gods, Indra among them and Agni at their head, went to the Grandfather Brahmā, wanting a general for their army.
२Then all the gods, Indra among them and Agni at their head, bowed to the blessed Grandfather and said to him — and this, Rāma, giver of rest to the gods, is what they said:
३येन सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा।
स तपः परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया॥
४यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया।
संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः॥
देवाः वदन्ति — हे भगवन्, येन महेश्वरेण पुरा अस्मभ्यं सेनापतिः दत्तः, सः एव अधुना परमं तपः आस्थाय उमया सह तप्यते। तस्मिन् तपसि निरते सति तेजसः निर्गमः न सम्भवति; अतः देवकार्यं स्तब्धम् एव तिष्ठति। हे विधानज्ञ, अतः परं लोकानां हितकाम्यया यत् कर्तव्यं तत् त्वम् एव संविधत्स्व; त्वं हि नः परमा गतिः। अत्र द्रष्टव्यम् — देवाः शिवं पुनः न प्रार्थयन्ते, अपि तु विधातुः विधानम् एव याचन्ते।
३“The lord who long ago gave us our commander has taken up the highest austerity and is practising it together with Umā.
४Whatever should be done next for the good of the worlds, arrange it, you who know how things are ordered; for you are our highest recourse.”
५देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः।
सान्त्वयन्मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत्॥
६शैलपुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजाः स्वासु पत्निषु।
तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेव न संशयः॥
देवानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः मधुरैः वाक्यैः त्रिदशान् सान्त्वयन् इदम् अब्रवीत् — शैलपुत्र्या उमया यत् उक्तं तत् अन्यथा कर्तुं न शक्यते; स्वासु पत्निषु युष्माकं प्रजाः न भविष्यन्ति। तस्याः वचनम् अक्लिष्टं सत्यम् एव भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति। मननीयम् अत्र — ब्रह्मा शापं न निवारयति, न च तं लघूकरोति; शापं यथावत् स्वीकृत्य एव अन्यं मार्गं दर्शयति। एषा एव विधातुः प्रज्ञा — नियमम् अभङ्क्त्वा कार्यस्य सिद्धिः।
५Hearing the gods’ words, the Grandfather of all the worlds soothed the thirty with gentle speech and said this:
६“What the daughter of the mountain said stands: you will have no offspring in your own wives. Her word is unhindered and will come true; of that there is no doubt.
७इयमाकाशगंगा च यस्यां पुत्रं हुताशनः।
जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम्॥
८ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम्।
उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशयः॥
९तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन।
प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहमपूजयन्॥
ब्रह्मा वदति — इयम् आकाशगङ्गा वर्तते, यस्यां हुताशनः देवानां सेनापतिम् अरिंदमं पुत्रं जनयिष्यति। गङ्गा शैलेन्द्रस्य हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता, उमायाः च भगिनी; अतः सा तं सुतं स्वपुत्रवत् मानयिष्यति, तत् च उमायै बहुमतं भविष्यति; अत्र संशयः नास्ति। एवं शापः अनुल्लङ्घितः तिष्ठति — यतः गङ्गा न देवपत्नी, किन्तु भगिनी; पुत्रः च उमायाः एव कुले जातः इति गण्यते। गङ्गा तेजसः पात्रं भवितुम् अर्हति, यतः सा स्वयं शुद्धा प्रवाहरूपा च; स्थिरं पात्रं तादृशं तेजः न सहेत। तत् वचनं श्रुत्वा कृतार्थाः सर्वे सुराः प्रणिपत्य पितामहम् अपूजयन्। ‘कृतार्थाः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् कार्यम् अद्यापि न कृतम्, तथापि उपायदर्शनेन एव देवाः निश्चिन्ताः जाताः।
७But here is Gaṅgā who flows in the sky, and in her Agni will beget for the gods a son, a general who subdues his enemies.
८The eldest daughter of the lord of mountains will treat that son as her own, and it will be well approved by Umā; of that there is no doubt.”
९Hearing that word of his, descendant of Raghu, all the gods had what they wanted; they bowed and did honour to the Grandfather.
१०ते गत्वा परमं राम कैलासं धातुमण्डितम्।
अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः॥
११देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन।
शैलपुत्र्यां महातेजो गंगायां तेज उत्सृज॥
१२देवतानां प्रतिज्ञाय गंगामभ्येत्य पावकः।
गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम्॥
ततः सर्वदेवताः धातुमण्डितं परमं कैलासं गत्वा पुत्रार्थम् अग्निं नियोजयामासुः। ऊचुः च — हे देव हुताशन, इदं देवकार्यं त्वं समाधत्स्व; शैलपुत्र्यां गङ्गायां तत् रुद्रस्य महत् तेजः उत्सृज। अग्निः देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गाम् अभ्येत्य अवदत् — हे देवि, इमं गर्भं धारय; एतत् देवानां प्रियम्। अत्र अग्निः दूतः इव वाहकः इव च दृश्यते — परस्य तेजसः धारणे सः एव समर्थः, यतः सः स्वयं तेजोमयः; अतः एव देवाः तम् एव नियुक्तवन्तः। कैलासः च इह न शिवनिवासमात्रम्, अपि तु धातुमण्डितः पर्वतः इति विशेष्यते — अग्रिमे प्रसङ्गे भूगर्भधातूनाम् उत्पत्तिः वर्ण्यते, अतः पूर्वम् एव धातुशब्दः श्रोतुः मनसि स्थाप्यते।
१०Then all the gods went, Rāma, to the highest Kailāsa, adorned with its ores, and charged Agni with the getting of the son.
११“Lord Agni, take this work of the gods in hand: cast that great fiery seed into Gaṅgā, the daughter of the mountain.”
१२Agni gave the gods his promise, went up to Gaṅgā and said: “Bear this child, goddess; this is what the gods desire.”
१३इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत्।
स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवशीर्यत॥
१४समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावकः।
सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गंगाया रघुनन्दन॥
१५तमुवाच ततो गंगा सर्वदेवपुरोगमम्।
अशक्ता धारणे देव तेजस्तव समुद्धतम्॥
१६दह्यमानाग्निना तेन सम्प्रव्यथितचेतना।
अथाब्रवीदिदं गंगां सर्वदेवहुताशनः॥
इति वचनं श्रुत्वा गङ्गा दिव्यं रूपम् अधारयत्; तस्याः महिमानं दृष्ट्वा अग्निः समन्तात् अवशीर्यत। प्रथमं सा पात्रम् आत्मानं योग्यं करोति; तथापि तेजसः मात्रा तस्याः अपि सामर्थ्यम् अतिक्रामति। अग्नेः अपि अवशीर्णत्वं द्रष्टव्यम् — यः स्वयं तेजोमयः, सः अपि तस्याः महिम्ना विकीर्णः जातः; एवम् उभयोः माहात्म्यं युगपत् वर्णितम्। ततः पावकः समन्ततः तां देवीम् अभ्यषिञ्चत, गङ्गायाः सर्वस्रोतांसि च पूर्णानि अभवन्। ‘सर्वस्रोतांसि’ इति वचनेन नद्याः समग्रता सूचिता — न एकदेशे, अपि तु सर्वत्र तत् तेजः व्याप्तम्। अथ गङ्गा सर्वदेवपुरोगमं तम् अग्निम् उवाच — हे देव, तव समुद्धतं तेजः धारणे अहम् अशक्ता; तेन अग्निना दह्यमाना सम्प्रव्यथितचेतना च अस्मि। यत् तेजः देवैः अपि न सोढव्यं, तत् महानदी अपि कथं धारयेत्। अत्र कविः तेजसः प्रमाणं न वर्णयति, किन्तु धारयितुः व्यथया एव तत् सूचयति।
१३Hearing these words she took on a divine form; and seeing her greatness he scattered himself over her on every side.
१४The fire drenched the goddess all around then, descendant of Raghu, and every one of Gaṅgā’s streams was filled.
१५Then Gaṅgā said to him who goes at the head of all the gods: “Lord, I have not the strength to bear this seed of yours, raised up so violently.
१६I am burning with that fire, and my senses are shaken.” Then the fire that consumes the offerings of all the gods said this to Gaṅgā:
१७इह हैमवते पार्श्वे गर्भोऽयं संनिवेश्यताम्।
श्रुत्वा त्वग्निवचो गंगा तं गर्भमतिभास्वरम्॥
१८उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदानघ।
यदस्या निर्गतं तस्मात्तप्तजाम्बूनदप्रभम्॥
१९काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यमतुलप्रभम्।
ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभिजायत॥
ततः सर्वदेवहुताशनः गङ्गाम् इदम् अब्रवीत् — अस्मिन् हैमवते पार्श्वे अयं गर्भः संनिवेश्यताम्। अग्नेः वचः श्रुत्वा महातेजाः गङ्गा तम् अतिभास्वरं गर्भं स्वस्रोतोभ्यः उत्ससर्ज। हे अनघ, यत् तस्याः निर्गतं तत् तप्तजाम्बूनदप्रभं काञ्चनं धरणीं प्राप्तम्; अतुलप्रभं हिरण्यम् अभवत्। तस्य एव तेजसः तैक्ष्ण्यात् ताम्रं कार्ष्णायसं च अभिजायत। अत्र क्रमः द्रष्टव्यः — काञ्चनं हिरण्यं च तेजसः कान्तेः फलम्, ताम्रं कार्ष्णायसं च तस्य तैक्ष्ण्यस्य; एवं गुणतारतम्यम् अपि सूचितम्। ‘अनघ’ इति सम्बोधनेन कविः श्रोतुः रामस्य निर्मलताम् अपि स्मारयति। एवं यत् देव्या न धृतं, तत् भूम्या धृतम्; गर्भस्य तेजः च भूमौ धातुरूपेण परिणतम् — एषः पुराणानां भूगर्भवर्णनप्रकारः।
१७“Let this embryo be set down here, on the flank of Himavat.” Hearing Agni’s word, Gaṅgā,
१८of great fiery power, released that exceedingly radiant embryo from her streams, O sinless one. And what came out of her,
१९having the sheen of heated Jāmbūnada gold, reached the earth as gold, as gold of matchless brightness; and from its very keenness copper and black iron also came to be.
२०मलं तस्याभवत्तत्र त्रपु सीसकमेव च।
तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत॥
२१निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम्।
सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभवद्वनम्॥
२२जातरूपमिति ख्यातं तदाप्रभृति राघव।
सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम्।
तृणवृक्षलतागुल्मं सर्वं भवति काञ्चनम्॥
तस्य गर्भस्य यत् मलम् आसीत्, तत् तत्र त्रपु सीसकं च अभवत्; तत् एतत् सर्वं धरणीं प्राप्य नानाधातुरूपेण अवर्धत। मलात् अपि उपयोगि किञ्चित् जायते; एवं तस्य तेजसः न किमपि निष्फलम् अभवत्। गर्भे निक्षिप्तमात्रे तेजोभिः अभिरञ्जितं पर्वतसंनद्धं सर्वं वनं सौवर्णम् अभवत्। हे राघव, तदाप्रभृति हुताशनसमप्रभं सुवर्णं ‘जातरूप’ इति ख्यातम् — यतः तस्मिन् काले जातस्य कुमारस्य रूपम् एव तत् धारयति। हे पुरुषव्याघ्र, तत्र तृणवृक्षलतागुल्मं सर्वं काञ्चनं भवति। पर्वतसंनद्धं वनं सौवर्णम् इति दृश्यं वर्णयन् कविः शब्देन एव सुवर्णस्य आभां श्रोतुः मनसि स्थापयति। एवं लोकप्रसिद्धस्य नाम्नः मूलं कथायाम् एव दर्शितम्।
२०What was dross in it became tin and lead there; and all this, reaching the earth, grew into the many kinds of ore.
२१The moment the embryo was set down, the whole forest that clung to the mountain was dyed by those fires and turned to gold.
२२From that time on, Rāghava, gold bright as the fire that consumes the offerings has been known as jātarūpa, the form that was born then; and there, tiger among men, grass and trees, creepers and bushes, all turn to gold.
२३तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सह मरुद्गणाः।
क्षीरसम्भावनार्थाय कृत्तिकाः समयोजयन्॥
२४ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम्।
ददुः पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः॥
२५ततस्तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन्।
पुत्रस्त्रैलोक्यविख्यातो भविष्यति न संशयः॥
ततः जातं तं कुमारं क्षीरसम्भावनार्थाय सेन्द्राः सह मरुद्गणाः देवाः कृत्तिकाभिः समयोजयन्। ताः कृत्तिकाः उत्तमं समयं कृत्वा — ‘अयं सर्वासाम् अस्माकं पुत्रः’ इति निश्चिताः — जातमात्रस्य तस्य क्षीरं ददुः। समयः इति परस्परसम्मतिः; न काचित् एका मातृत्वं गृह्णाति, सर्वाः एव समं गृह्णन्ति। कृत्तिकाः नाम नक्षत्रदेवताः षट्; ताः दिवि स्थिताः अपि भूमौ बालकं पोषयन्ति — एवं द्यौः भूमिः च कथायाम् एकत्र मिलतः। क्षीरसम्भावना च न केवलं भोजनदानम्, अपि तु मातृत्वस्य स्वीकारः। ततः सर्वाः देवताः अब्रुवन् — कृत्तिकानाम् अयं पुत्रः, अतः ‘कार्तिकेयः’ इति नाम्ना त्रैलोक्यविख्यातः भविष्यति; अत्र संशयः नास्ति। मातृभिः एव नाम दत्तम् इति विशेषः।
२३Then the gods, Indra among them and the hosts of the Maruts with them, appointed the Kṛttikās to the boy who had just been born, so that he might be given milk.
२४They made a solemn agreement and gave their milk to him, newborn as he was, settled in this: “He is the son of all of us.”
२५At that all the gods said: “He will be called Kārttikeya, after the Kṛttikās, and he will be a son famed through the three worlds; of that there is no doubt.”
२६तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे।
स्नापयन्परया लक्ष्म्या दीप्यमानं यथानलम्॥
२७स्कन्द इत्यब्रुवन्देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवे।
कार्तिकेयं महाबाहुं काकुत्स्थ ज्वलनोपमम्॥
२८प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम्।
षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः॥
तेषां तत् वचनं श्रुत्वा कृत्तिकाः गर्भपरिस्रवे स्कन्नं परया लक्ष्म्या दीप्यमानम् अनलम् इव तं बालम् अस्नापयन्। यतः सः गर्भपरिस्रवे स्कन्नः — गर्भस्रावकाले स्खलितः पतितः — अतः देवाः तं ज्वलनोपमं महाबाहुं कार्तिकेयं ‘स्कन्दः’ इति अब्रुवन्। ‘स्कन्द्’ धातुः गतौ स्रवणे स्खलने च; तस्मात् एव इदं नाम निष्पन्नम्। ततः कृत्तिकानाम् अनुत्तमं क्षीरं प्रादुर्भूतम्; सः च षण्णां स्तन्यं युगपत् पातुं षडाननः भूत्वा स्तनजं पयः जग्राह — अतः एव सः षण्मुखः इति प्रसिद्धः। षडाननत्वम् अपि न विकारः, अपि तु मातॄणां समादरः — न काचित् अवहेलिता। अस्मिन् एव सर्गे बालकस्य त्रीणि नामानि दत्तानि — कुमारः, कार्तिकेयः, स्कन्दः; प्रत्येकस्य च निर्वचनं कथायाम् एव निहितम्।
२६Hearing that word of theirs, they bathed him, who had slipped forth at the flowing away of the womb and was shining with the highest beauty like fire itself.
२७Because he had slipped forth — skanna — at the flowing away of the womb, the gods called Kārttikeya, the mighty-armed, who was like fire in his blaze, by the name Skanda, O Kākutstha.
२८Then the milk of the Kṛttikās came forth, milk of the finest kind; and becoming six-faced to take the milk of the six, he seized the milk of their breasts.
२९गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमारवपुस्तदा।
अजयत्स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान्विभुः॥
३०सुरसेनागणपतिमभ्यषिञ्चन्महाद्युतिम्।
ततस्तममराः सर्वे समेत्याग्निपुरोगमाः॥
एकाह्ना एव क्षीरं गृहीत्वा सुकुमारवपुः सः विभुः स्वेन एव वीर्येण दैत्यसैन्यगणान् अजयत्। ततः अग्निपुरोगमाः सर्वे अमराः समेत्य तं महाद्युतिं सुरसेनागणपतिम् अभ्यषिञ्चन्। एवं यत् प्रयोजनाय देवाः पितामहम् उपागमन्, तत् सिद्धम् अभवत्; शापः च अनुल्लङ्घितः एव तिष्ठति। द्रष्टव्यं च — अभिषेकात् पूर्वम् एव सः जितवान्; पदं तु पराक्रमस्य अनुगामि, न तु तस्य कारणम्। एकाह्ना जन्म, एकाह्ना एव विजयः — देवकार्यस्य त्वरा एवं सूचिता।
२९Taking their milk for a single day, the lord, tender of body as he was, conquered by his own valour the massed armies of the Daityas.
३०Then all the immortals came together, with Agni at their head, and consecrated him of great splendour as lord of the host of the gods’ army.
३१एष ते राम गंगाया विस्तरोऽभिहितो मया।
कुमारसम्भवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च॥
३२भक्तश्च यः कार्तिकेये काकुत्स्थ भुवि मानवः।
आयुष्मान्पुत्रपौत्रैश्च स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत्॥
विश्वामित्रः उपसंहरति — हे राम, एषः ते मया गङ्गायाः विस्तरः अभिहितः, कुमारसम्भवः च, यः धन्यः पुण्यः च। हे काकुत्स्थ, भुवि यः मानवः कार्तिकेये भक्तः, सः आयुष्मान् पुत्रपौत्रैः युक्तः च भूत्वा स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत्। एवं कथायाः अन्ते फलश्रुतिः उक्ता; कथा केवलं वृत्तान्तमात्रं न, अपि तु श्रोतुः कल्याणसाधनम् अपि। अनेन गङ्गोपाख्यानं समाप्तम्; अग्रे विश्वामित्रः सगरस्य वंशं वक्ष्यति। एवं कथायाः उपक्रमः उपसंहारश्च उभौ रामस्य एव जिज्ञासया नियन्त्रितौ।
३१This, Rāma, is the full account of Gaṅgā that I have told you, and the birth of Kumāra as well — a story that brings good fortune and merit.
३२And the man on earth who is devoted to Kārttikeya, Kākutstha, will live long, will have sons and grandsons, and will come to dwell in the world of Skanda.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।