बालकाण्डम् — षट्त्रिंशः सर्गः
गङ्गाविषये रामस्य प्रश्नः, शिवोमयोः समागमः, देवानां विघ्नः, तेजसः धरायाम् अग्नौ च निक्षेपः, देवानां पृथिव्याश्च शापः
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः गङ्गायाः त्रिपथगात्वविषये रामस्य प्रश्नम् आदाय शिवोमयोः वृत्तान्तं कथयति। पूर्वसर्गे हिमवतः कन्यायुगलस्य कथा समापिता; अत्र रामलक्ष्मणौ तां कथां प्रतिनन्द्य पृच्छतः — केन हेतुना लोकपावनी त्रीन् पथः प्लावयेत्, कथं च सा त्रिपथगा इति विश्रुता, कैश्च कर्मभिः त्रिषु लोकेषु समन्विता। तपोधनः मुनिः ऋषिमध्ये निखिलेन कथयति — पुरा महातपाः शितिकण्ठः कृतोद्वाहः देवीं दृष्ट्वा मैथुनाय उपचक्रमे; तयोः संक्रीडतोः दिव्यं वर्षशतं गतम्, तथापि तनयः न अभवत्। पितामहपुरोगमाः देवाः समुद्युक्ताः — यत् भूतम् उत्पत्स्यते तत् कः प्रतिसहिष्यति इति चिन्तयन्तः शिवं प्रणिपत्य प्रार्थयन्ते यत् सः तेजसि तेजः धारयतु, ब्राह्मेण तपसा युक्तः देव्या सह तपः चरतु, लोकान् च रक्षतु। महेश्वरः ‘बाढम्’ इति प्रतिजानाति, किन्तु स्थानात् क्षुभितस्य तेजसः धारकं पृच्छति। देवाः ‘धरा धारयिष्यति’ इति वदन्ति; शिवः च तत् प्रमुञ्चति, तेन सगिरिकानना पृथिवी व्याप्ता। ततः देवाः हुताशनं वायुसमन्वितं तत् रौद्रम् आवेष्टुं याचन्ते; अग्निना व्याप्तं तत् श्वेतपर्वतं संजातम्, तत्र च पावकादित्यसंनिभं दिव्यं शरवणम्, यत्र अग्निसम्भवः महातेजाः कार्तिकेयः जातः। देवाः सर्षिगणाः च सुप्रीतमनसः उमां शिवं च पूजयन्ति। अथ शैलसुता क्रोधसंरक्तलोचना देवान् शपति — युष्माकं पत्नयः अप्रजाः सन्तु इति; पृथिवीम् अपि शपति — नैकरूपा बहुभार्या च भव, पुत्रकृतां प्रीतिं च मा प्राप्नुहि इति। पीडितान् देवान् दृष्ट्वा सुरपतिः वरुणपालितां दिशं गत्वा हिमवत्प्रभवे शृङ्गे देव्या सह तपः आतिष्ठत्। अन्ते मुनिः उपसंहरति — एषः शैलपुत्र्याः विस्तरः निवेदितः; इदानीं गङ्गायाः प्रभवं शृणु इति।
१उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ।
प्रतिनन्द्य कथां वीरावूचतुर्मुनिपुंगवम्॥
२धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन्कथितं परमं त्वया।
दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाया वक्तुमर्हसि।
विस्तरं विस्तरज्ञोऽसि दिव्यमानुषसम्भवम्॥
३त्रीन्पथो हेतुना केन प्लावयेल्लोकपावनी।
कथं गंगा त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा॥
तस्मिन् मुनौ उक्तवाक्ये उभौ वीरौ राघवलक्ष्मणौ तां कथां प्रतिनन्द्य मुनिपुंगवम् ऊचतुः। प्रश्नात् पूर्वं प्रतिनन्दनम् — एषा शिष्ययोः रीतिः। ‘हे ब्रह्मन्, त्वया इदं परमं धर्मयुक्तं कथितम्। शैलराजस्य ज्येष्ठायाः दुहितुः दिव्यमानुषसम्भवं विस्तरं वक्तुम् अर्हसि, यतः त्वम् एव विस्तरज्ञः असि। केन हेतुना सा लोकपावनी त्रीन् पथः प्लावयेत्? सरिदुत्तमा गङ्गा च कथं त्रिपथगा इति विश्रुता?’ पूर्वसर्गे मुनिः गङ्गायाः खगमनं सूचितवान् मात्रम्; अत्र रामः तस्य हेतुं नाम्नः च निर्वचनं पृच्छति। ‘दिव्यमानुषसम्भवम्’ इति पदेन प्रश्नस्य विषयः द्विविधः — देवलोके मनुष्यलोके च तस्याः प्रादुर्भावः। उभौ अपि भ्रातरौ प्रष्टारौ, न तु रामः एकः — ‘वीरौ’ इति द्विवचनेन एतत् सूचितम्।
१When the sage had finished speaking, the two heroes Rāghava and Lakṣmaṇa welcomed the tale and said to the best of sages:
२“What you have told us, brahman, is excellent and in accord with dharma. You should speak of the elder daughter of the king of mountains — at length, for you are one who knows things at length — of her origin, divine and human.
३“For what reason does she, purifier of the worlds, flow over three paths? How did Gaṅgā, best of rivers, become renowned as Tripathagā?
४त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः॥
५निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत्।
पुरा राम कृतोद्वाहः शितिकण्ठो महातपाः॥
‘हे धर्मज्ञ, त्रिषु लोकेषु सा कैः कर्मभिः समन्विता?’ — इति काकुत्स्थे ब्रुवति तपोधनः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये तां सर्वां कथां निखिलेन न्यवेदयत्। ‘ऋषिमध्ये’ इति पदम् उल्लेख्यम् — कथा न रामाय एकाकिने कथ्यते, अपि तु समग्रायै मुनिमण्डल्यै। ‘निखिलेन’ इति च रामस्य ‘विस्तरं वक्तुम् अर्हसि’ इत्यस्य साक्षात् प्रतिवचनम्। ‘हे राम, पुरा महातपाः शितिकण्ठः कृतोद्वाहः आसीत्’ — इति वचनेन सः कथाम् आरभते। एवं गङ्गाविषयकस्य प्रश्नस्य उत्तरं शिवोमयोः वृत्तान्तात् एव प्रवर्तते।
४“With what deeds in the three worlds is she associated, knower of dharma?” When Kākutstha had spoken thus, Viśvāmitra, rich in austerity,
५related the whole story in full in the midst of the seers: “Long ago, Rāma, the blue-throated one of great austerity had taken a wife.
६दृष्ट्वा च भगवान्देवीं मैथुनायोपचक्रमे।
तस्य संक्रीडमानस्य महादेवस्य धीमतः।
शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम्॥
सः भगवान् देवीं दृष्ट्वा मैथुनाय उपचक्रमे। तस्य धीमतः महादेवस्य शितिकण्ठस्य देवस्य संक्रीडमानस्य दिव्यं वर्षशतं गतम्। ‘दिव्यम्’ इति पदेन देवमानेन गणना सूच्यते; ‘संक्रीडमानस्य’ इति वर्तमानकालिकेन च तावति काले अपि क्रीडायाः अनवसानं दर्शितम्।
६“Seeing the goddess, the Lord began to unite with her. While that wise Mahādeva, the blue-throated god, was sporting with her, a hundred divine years passed.
७न चापि तनयो राम तस्यामासीत्परंतप।
सर्वे देवाः समुद्युक्ताः पितामहपुरोगमाः॥
८यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत्प्रतिसहिष्यति।
अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन्॥
हे परंतप राम, एतावता अपि कालेन तस्यां तनयः न आसीत्। ततः पितामहपुरोगमाः सर्वे देवाः समुद्युक्ताः। ‘यदि इह भूतम् उत्पद्यते, तत् कः प्रतिसहिष्यति?’ — इति तेषां भयम्। अतः सर्वे सुराः शिवम् अभिगम्य प्रणिपत्य इदम् अब्रुवन्। भयस्य हेतुः न पुत्रस्य जन्म, अपि तु तस्य असह्यं तेजः; यः दिव्यं वर्षशतं समाहितं तेजः बिभर्ति, तस्य अपत्यं केन धार्येत इति। ‘पितामहपुरोगमाः’ इति पदेन उद्योगस्य नेता ब्रह्मा एव इति ज्ञायते।
७“And still no son was born to her, Rāma, scorcher of foes. Then all the gods, with the Grandfather at their head, set themselves to act.
८“‘If a being is born here, who will be able to withstand it?’ So all the gods approached him, bowed low, and said this:
९देवदेव महादेव लोकस्यास्य हिते रत।
सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
१०न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजः सुरोत्तम।
ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर॥
११त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय।
रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान्नालोकं कर्तुमर्हसि॥
‘हे देवदेव महादेव, अस्य लोकस्य हिते रत, सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुम् अर्हसि। लोकाः तव तेजः न धारयिष्यन्ति; अतः ब्राह्मेण तपसा युक्तः देव्या सह तपः चर। त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजसि तेजः धारय; इमान् सर्वान् लोकान् रक्ष, अलोकं कर्तुं न अर्हसि।’ प्रार्थनायाः क्रमः स्पष्टः — प्रथमं सम्बोधनैः स्तुतिः, ततः प्रणिपातः, ततः हेतुकथनम्, अन्ते च प्रार्थ्यम्। ‘तेजसि तेजो धारय’ इति न केवलं निषेधः, अपि तु मार्गान्तरनिर्देशः — मैथुनात् तपसि प्रवृत्तिः। ‘अलोकं कर्तुम्’ इति च घोरम् उक्तम् — अधारितेन तेजसा लोकानां सत्ता एव लुप्येत। न च देवाः तेजसः नाशं याचन्ते, अपि तु तस्य संयमनम् एव।
९“‘God of gods, Mahādeva, devoted to the good of this world, be gracious at the gods’ obeisance.
१०“‘The worlds will not bear your energy, best of the gods. Joined to the austerity taught in the Veda, practise austerity with the goddess.
११“‘For the welfare of the three worlds, hold your energy within your energy. Protect all these worlds; you should not unmake them.’
१२देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः।
बाढमित्यब्रवीत्सर्वान्पुनश्चेदमुवाच ह॥
१३धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजसैव सहोमया।
त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु॥
१४यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम्।
धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः॥
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः ‘बाढम्’ इति सर्वान् अब्रवीत्, पुनश्च इदम् उवाच — ‘अहम् उमया सह तेजसा एव तेजः धारयिष्यामि; त्रिदशाः पृथिवी च निर्वाणम् अधिगच्छतु। किन्तु यत् इदं मम अनुत्तमं तेजः स्थानात् क्षुभितम्, तत् कः धारयिष्यति? हे सुरसत्तमाः, तत् मे ब्रुवन्तु।’ द्वौ अंशौ अत्र द्रष्टव्यौ — अनुरोधः स्वीकृतः, किन्तु यत् पूर्वम् एव चलितं तस्य गतिः पृष्टा। देवाः यत् न आलोचितवन्तः, तत् एव महेश्वरः दर्शयति। ‘सहोमया’ इति पदेन धारणं न एकस्य, अपि तु द्वयोः अपि कार्यम् इति सूच्यते। प्रश्नः च न प्रतिकूलः — यः प्रतिश्रुतवान्, सः एव परिहारम् अपि अन्विष्यति।
१२“Hearing the words of the gods, the great lord of all the worlds said to them all, ‘So be it,’ and then spoke again:
१३“‘Together with Umā I shall hold my energy within my energy. Let the gods and the earth attain peace.
१४“‘But this supreme energy of mine that has been stirred from its place — who will bear it? Tell me that, best of the gods.’
१५एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम्।
यत्तेजः क्षुभितं ह्यद्य तद्धरा धारयिष्यति॥
१६एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महाबलः।
तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना॥
एवम् उक्ताः देवाः वृषभध्वजं प्रत्यूचुः — ‘यत् तेजः अद्य क्षुभितम्, तत् धरा धारयिष्यति।’ एवम् उक्तः महाबलः सुरपतिः तत् प्रमुमोच; येन तेजसा सगिरिकानना पृथिवी व्याप्ता। देवैः एव धरायाः नाम निर्दिष्टम्, न तु तया स्वयम् अङ्गीकृतम्; अतः अग्रे तस्याः अपि शापः युज्यते। ‘सगिरिकानना’ इति पदेन व्याप्तेः विस्तारः सूचितः — न भूमिमात्रम्, अपि तु सशैलवना समग्रा पृथिवी। ‘प्रमुमोच’ इति पदेन शिवस्य स्वेच्छया त्यागः उक्तः, न तु अनिच्छया स्खलनम्।
१५“Addressed thus, the gods replied to the bull-bannered one: ‘The energy that has been stirred today, the earth will bear it.’
१६“So addressed, the mighty lord of the gods released it, and by that energy the earth, with its mountains and forests, was pervaded.
१७ततो देवाः पुनरिदमूचुश्चापि हुताशनम्।
आविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः॥
१८तदग्निना पुनर्व्याप्तं संजातं श्वेतपर्वतम्।
दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम्॥
ततः देवाः पुनः हुताशनम् इदम् ऊचुः — ‘हे महातेजः, त्वं वायुसमन्वितः तत् रौद्रम् आविश।’ तत् अग्निना पुनः व्याप्तं श्वेतपर्वतं संजातम्; तत्र च पावकादित्यसंनिभं दिव्यं शरवणम् अभवत्। एवं तेजः क्रमेण धरायाम्, अग्नौ, पर्वते, शरवणे च संक्रामति — यत् एकेन धारयितुम् अशक्यं, तत् बहुभिः विभज्य धार्यते। ‘वायुसमन्वितः’ इति पदेन अग्नेः सहायः निर्दिष्टः; अग्निः वायुना विना न प्रसरति। ‘पावकादित्यसंनिभम्’ इति च शरवणस्य दीप्तिः वर्णिता।
१७“Then the gods spoke again, this time to the eater of oblations: ‘Great in energy, enter that fierce seed, accompanied by the wind.’
१८“Pervaded once more by Agni, it became a white mountain; and there arose a divine thicket of reeds, resembling fire and the sun,
१९यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयोऽग्निसम्भवः।
अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षिगणास्तथा॥
२०पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्तदा।
अथ शैलसुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत्॥
यत्र अग्निसम्भवः महातेजाः कार्तिकेयः जातः। कथायाः फलम् अत्र सूचितमात्रम्; तस्य विस्तरः अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते। ततः देवाः सर्षिगणाः च सुप्रीतमनसः तदा उमां शिवं च अत्यर्थं पूजयामासुः। अथ हे राम, शैलसुता त्रिदशान् इदम् अब्रवीत्। पूजायाः अनन्तरम् एव शापः — देवानां हर्षः देव्याः क्रोधं न शमयति; यत् तैः इष्टं तत् एव सिद्धम्, किन्तु तस्याः अभीष्टं विहतम् एव। ‘सर्षिगणाः’ इति पदेन पूजायां देवैः सह ऋषयः अपि सम्मिलिताः इति ज्ञायते।
१९“where Kārttikeya of great energy was born, sprung from fire. Then the gods, together with the hosts of seers,
२०“their minds well pleased, honoured Umā and Śiva greatly. Then, Rāma, the daughter of the mountain said this to the gods.
२१समन्युरशपत्सर्वान्क्रोधसंरक्तलोचना।
यस्मान्निवारिता चाहं संगता पुत्रकाम्यया॥
२२अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुमर्हथ।
अद्यप्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्न्यः॥
क्रोधसंरक्तलोचना समन्युः सा सर्वान् अशपत् — ‘यस्मात् पुत्रकाम्यया संगता अहं निवारिता, तस्मात् यूयं स्वेषु दारेषु अपत्यम् उत्पादयितुं न अर्हथ। अद्यप्रभृति युष्माकं पत्नयः अप्रजाः सन्तु।’ शापस्य रूपं कर्मानुरूपम् — यत् देवैः निवारितं, तत् एव तेषां विषये निषिद्धम्। ‘स्वेषु दारेषु’ इति पदेन शापस्य सीमा अपि दर्शिता — अन्यत्र न, स्वपत्नीषु एव तेषाम् अनपत्यत्वम्। ‘अद्यप्रभृति’ इति च शापस्य आरम्भकालः निर्दिष्टः।
२१“Her eyes red with anger, filled with wrath, she cursed them all: ‘Since I was stopped when I had come together with my husband, desiring a son,
२२“‘you shall not be able to beget offspring upon your own wives. From this day on, your wives shall be childless.’
२३एवमुक्त्वा सुरान्सर्वान्शशाप पृथिवीमपि।
अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि॥
२४न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषीकृता।
प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधो मम पुत्रमनिच्छती॥
एवं सर्वान् सुरान् उक्त्वा सा पृथिवीम् अपि शशाप — ‘हे अवने, त्वं नैकरूपा बहुभार्या च भविष्यसि। मम क्रोधेन कलुषीकृता त्वं पुत्रकृतां प्रीतिं न प्राप्स्यसि, हे सुदुर्मेधः, यतः त्वं मम पुत्रम् अनिच्छती।’ धरया तेजोधारणं देवानां वचसा प्रतिज्ञातम्, अतः सा अपि शापभागिनी जाता। शापद्वयं च समानार्थम् — देवानां पत्नयः अप्रजाः, पृथिवी च पुत्रजनितप्रीतिरहिता। ‘अनिच्छती’ इति पदेन शापस्य हेतुः पुनः कथितः — इच्छा एव अत्र दोषः।
२३“Having said this to all the gods, she cursed the earth as well: ‘Avani, you shall not keep a single form; you shall be the wife of many.
२४“‘Fouled by my anger, you shall not obtain the joy a son brings, you of very dull wit, since you did not want a son of mine.’
२५तान्सर्वान्पीडितान्दृष्ट्वा सुरान्सुरपतिस्तदा।
गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम्॥
२६स गत्वा तप आतिष्ठत्पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः।
हिमवत्प्रभवे शृंगे सह देव्या महेश्वरः॥
२७एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदितः।
गंगायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मण॥
तान् सर्वान् सुरान् पीडितान् दृष्ट्वा तदा सुरपतिः वरुणपालितां दिशं गमनाय उपचक्राम। सः गत्वा तस्य गिरेः उत्तरे पार्श्वे हिमवत्प्रभवे शृङ्गे देव्या सह तपः आतिष्ठत्। यत् देवैः प्रार्थितम् — ‘देव्या सह तपः चर’ इति — तत् एव अन्ते सिद्धम्, किन्तु शापस्य अनन्तरम्। ‘हे राम, एषः शैलपुत्र्याः विस्तरः ते निवेदितः; हे सहलक्ष्मण, गङ्गायाः प्रभवं च मे शृणु’ — इति मुनिः उपसंहरति। एवम् उमायाः वृत्तं समाप्तम्; गङ्गाविषयकः प्रश्नः तु अद्यापि अनुत्तरितः, तस्य उत्तरम् अग्रिमे सर्गे अवशिष्यते। ‘वरुणपालिताम्’ इति पश्चिमा दिक् उच्यते; ‘उत्तरे पार्श्वे’ इति च तपःस्थानं सूक्ष्मतया निर्दिष्टम्।
२५“Seeing all those gods stricken, the lord of the gods then set out for the quarter guarded by Varuṇa.
२६“Going there, Maheśvara took up austerity with the goddess upon a peak sprung from Himavat, on the northern side of that mountain.
२७“This, Rāma, is the full account of the mountain’s daughter that I have given you. Now, with Lakṣmaṇa, hear from me the origin of Gaṅgā.”
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।