शोणतरणं गङ्गोत्पत्तिकथा च

विश्वामित्रः महर्षिभिः सह शोणाकूले रात्रिशेषम् उपास्य, निशायां सुप्रभातायां सत्यां रामम् अभ्यभाषत — ‘हे राम, निशा सुप्रभाता जाता, पूर्वा संध्या च प्रवर्तते; उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, भद्रं ते, गमनाय अभिरोचय।’ ‘अभिरोचय’ इति गमनविषये रुचिं कुरु, प्रस्थानाय सज्जः भव इत्यर्थः। तस्य वचनं श्रुत्वा रामः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः सन् गमनं रोचयामास, वाक्यं च इदम् उवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — गुरोः त्वरायुक्तं वचनं श्रुत्वा अपि सः प्रथमं पूर्वाह्णिकं नित्यकर्म समापयति, ततः एव प्रस्थानम्; धर्मक्रमः त्वरया न उल्लङ्घ्यते। ‘उपास्य रात्रिशेषम्’ इति पदाभ्यां मुनीनां जागरणम् अपि सूचितम् — कथाश्रवणे रात्रिः गता। पूर्वसर्गे विश्वामित्रः स्वकुलकथां कथयित्वा निद्रायै अनुज्ञां दत्तवान्; अद्य प्रभातम्, अतः पन्थाः पुनः आरभ्यते।

रामः पृच्छति — ‘अयं शोणः शुभजलः, किन्तु अगाधः, पुलिनैः मण्डितः; हे ब्रह्मन्, कतरेण पथा वयं संतरिष्यामः?’ ‘अगाधः’ इति यस्य तलं न लभ्यते; ‘पुलिनम्’ इति सैकतम्, नद्याः वालुकामयं तीरम्। एवम् उक्तः विश्वामित्रः अब्रवीत् — ‘एषः मया उद्दिष्टः पन्थाः, येन महर्षयः यान्ति।’ गुरुः न स्वमतिं प्रमाणयति, अपि तु पूर्वेषां मार्गम् एव दर्शयति; एतत् शिष्याय शिक्षा। धीमता विश्वामित्रेण एवम् उक्ताः ते महर्षयः विविधानि वनानि पश्यन्तः प्रयाताः। ‘पश्यन्तः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मार्गः अपि तेषां दर्शनीयः एव आसीत्; प्रवासः न केवलं क्लेशः, अपि तु सौन्दर्यानुभवः अपि। ‘कतरेण पथा’ इति प्रश्नेन रामस्य विनयः दृश्यते — यत्र गुरुः वर्तते, तत्र शिष्यः स्वयं मार्गं न निर्णयति।

ते दूरम् अध्वानं गत्वा, अर्धदिवसे गते सति, सरितां श्रेष्ठां मुनिसेवितां जाह्नवीं ददृशुः। ‘अर्धदिवसे गते’ इति मध्याह्नसमयः; प्रातः प्रस्थाय मध्याह्ने गङ्गाप्राप्तिः इति मार्गस्य परिमाणम् अपि सूचितम्। तां पुण्यसलिलां हंससारससेवितां दृष्ट्वा सराघवाः सर्वे मुनयः मुदिताः बभूवुः। ‘हंससारससेविताम्’ इति पदेन नद्याः शान्तिः रम्यता च सूच्यते — यत्र पक्षिणः निर्भयाः क्रीडन्ति, तत् स्थानं स्वभावेन एव पवित्रम्। पूर्वसर्गेषु वनानि घोराणि वर्णितानि; अत्र तु प्रथमवारं दृश्यं प्रसन्नम्।

तस्याः तीरे तदा सर्वे वासपरिग्रहं चक्रुः — निवासाय स्थानं गृहीतवन्तः। ततः यथान्यायं स्नात्वा पितॄन् देवताश्च संतर्प्य, अग्निहोत्राणि हुत्वा, अमृतवत् हविः प्राश्य, ते शुभाः मुदितमानसाः जाह्नवीतीरे विविशुः। ‘यथान्यायम्’ इति शास्त्रविहितक्रमेण; ‘अमृतवत्’ इति हविषः स्वादुत्वं तृप्तिकरत्वं च। अत्र क्रमः मननीयः — प्रथमं स्नानम्, ततः तर्पणम्, ततः अग्निहोत्रम्, अन्ते च भोजनम्; अतिथिः अपि प्रवासे अपि च नित्यकर्म न त्यजति। एवं तीर्थे वासः कर्मणा एव सार्थकः क्रियते।

ते महात्मानं विश्वामित्रं समन्ततः परिवार्य यथान्यायं विष्ठिताः; राघवौ अपि यथार्हतः उपविष्टौ। ततः सम्प्रहृष्टमनाः रामः विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, त्रिपथगां गङ्गां नदीं श्रोतुम् इच्छामि; सा त्रैलोक्यं कथम् आक्रम्य नदनदीपतिं गता?’ ‘त्रिपथगा’ इति त्रिषु मार्गेषु — दिवि, भुवि, रसातले च — गच्छन्ती। ‘नदनदीपतिः’ इति समुद्रः। ‘यथार्हतः’ इति पदेन आसनमर्यादा सूचिता — सर्वे यथायोग्यं स्थाने निषण्णाः। अत्र च सर्गस्य सन्धिः — पुरतः प्रवहन्ती नदी दृश्यते, रामस्य च प्रश्नेन सा कथा भवति।

रामवाक्येन चोदितः महामुनिः विश्वामित्रः गङ्गायाः जन्म वृद्धिं च वक्तुम् उपचक्रमे। ‘चोदितः’ इति प्रेरितः; शिष्यस्य प्रश्नः एव गुरोः कथायाः प्रवर्तकः। ‘हे राम, शैलेन्द्रः हिमवान् नाम अस्ति, यः धातूनाम् आकरः महान्। तस्य कन्याद्वयम् अस्ति, यत् रूपेण भुवि अप्रतिमम्।’ ‘आकरः’ इति उत्पत्तिस्थानम्, निधिः। एतेन गङ्गा न केवला नदी, अपि तु पर्वतराजस्य दुहिता इति कुलगौरवं प्रथमम् एव स्थाप्यते। यः प्रश्नः भौगोलिकः इव आसीत्, तस्य उत्तरं वंशकथारूपेण दीयते।

‘या मेरोः दुहिता, सुमध्यमा, नाम्ना मेना, मनोज्ञा, हिमवतः प्रिया पत्नी — सा एव तयोः कन्ययोः माता। तस्यां जाता ज्येष्ठा हिमवतः सुता इयम् एव गङ्गा; तस्य एव द्वितीया कन्या उमा नाम अभूत्।’ अत्र कविः द्वयोः कन्ययोः साम्यं वैषम्यं च एकत्र स्थापयति — उभे अपि शैलराजस्य दुहितरौ, किन्तु एका नदीरूपेण लोकं पावयिष्यति, अन्या च तपसा शिवपत्नी भविष्यति। मेरुहिमवतोः सम्बन्धेन पर्वतानां परस्परं वैवाहिकी मर्यादा अपि सूचिता।

‘अथ सर्वे सुराः देवकार्यं चिकीर्षन्तः ज्येष्ठां त्रिपथगां गङ्गां नदीं शैलेन्द्रं वरयामासुः। हिमवान् च त्रैलोक्यहितकाम्यया स्वच्छन्दपथगां लोकपावनीं तनयां गङ्गां धर्मेण ददौ।’ ‘स्वच्छन्दपथगा’ इति स्वेच्छया मार्गं गच्छन्ती; तादृशीम् अपि पितरा दत्ताम् इति महत् दानम्। ‘धर्मेण’ इति विधिपूर्वकं कन्यादानविधिना। त्रिलोकार्थं त्रिलोकहितकांक्षिणः देवाः तां प्रतिगृह्य, गङ्गाम् आदाय, कृतार्थेन अन्तरात्मना अगच्छन्। ‘कृतार्थेन अन्तरात्मना’ इति सिद्धमनोरथाः सन्तः; देवानाम् अपि अयं लाभः महान् इति सूच्यते। अत्र कविः कन्यादानस्य लौकिकं विधिम् एव दैवे प्रसङ्गे योजयति — देवाः वरयन्ति, पिता धर्मेण ददाति, वरपक्षः च कृतार्थः प्रतिगृह्णाति; एतेन गङ्गायाः देवनदीत्वं धर्ममूलम् इति स्थाप्यते, न बलात्कारमूलम्।

‘हे रघुनन्दन, या अन्या शैलदुहिता कन्या आसीत्, सा उग्रं सुव्रतम् आस्थाय तपः तेपे; तपः एव तस्याः धनम् आसीत्, अतः ‘तपोधना’। उग्रेण तपसा युक्तां लोकनमस्कृताम् उमां शैलवरः अप्रतिरूपाय रुद्राय ददौ।’ ‘अप्रतिरूपाय’ इति यस्य सदृशः कोऽपि नास्ति। ज्येष्ठा देवैः याचिता, कनिष्ठा तु स्वतपसा एव वरं लब्धवती — एतत् अन्तरं द्रष्टव्यम्। ‘एते ते शैलराजस्य सुते लोकनमस्कृते — सरितां श्रेष्ठा गङ्गा, उमादेवी च, हे राघव।’ द्वे अपि लोकवन्द्ये; एका जलेन, अन्या तपसा।

‘हे गतिमतां वर तात, एतत् सर्वं ते मया आख्यातम् — यथा त्रिपथगामिनी प्रथमं खं गता। सा एषा रम्या सुरनदी शैलेन्द्रतनया तदा विपापा जलवाहिनी सती सुरलोकं समारूढा।’ ‘खं गता’ इति आकाशमार्गं गता; ‘सुरलोकं समारूढा’ इति देवलोके प्रतिष्ठिता। ‘विपापा’ इति निष्पापा, पापहारिणी च। एवं गङ्गायाः प्रथमा गतिः कथिता; भूमौ अवतरणस्य कथा तु अग्रिमेषु सर्गेषु वक्ष्यते। प्रश्नस्य एकः अंशः एव अत्र उत्तरितः, शिष्टः च श्रोतुः कौतूहलं वर्धयति।