बालकाण्डम् — चतुस्त्रिंशः सर्गः
कुशनाभस्य पुत्रेष्टिः, गाधेर्जन्म, विश्वामित्रस्य स्वकुलपरिचयः, सत्यवत्याः कौशिकीरूपेण प्रवृत्तिः, अर्धरात्रवर्णनं मुनीनां प्रशंसा शयनं च
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः स्वस्य वंशस्य कथां समापयति। ब्रह्मदत्ते कृतोद्वाहे गते सति अपुत्रः कुशनाभः पुत्रलाभाय इष्टिम् आरभते; तस्यां वर्तमानायाम् एव ब्रह्मसुतः कुशः आगत्य ‘तव सदृशः सुधार्मिकः गाधिः नाम पुत्रः भविष्यति, तेन च शाश्वती कीर्तिः’ इति वरं दत्त्वा ब्रह्मलोकं गच्छति। कालान्तरे गाधिः जातः; सः एव विश्वामित्रस्य पिता, अतः अयं मुनिः कुशवंशप्रसूतत्वात् ‘कौशिकः’ इति ख्यातः। तस्य ज्येष्ठा भगिनी सुव्रता सत्यवती ऋचीकाय मुनये दत्ता; सा भर्तारम् अनुवर्तमाना सशरीरा स्वर्गं गता, कौशिकी नाम महानदी च भूत्वा हिमवन्तम् आश्रित्य लोकहिताय प्रववृते। तस्याः स्नेहेन एव विश्वामित्रः हिमवत्पार्श्वे वसति स्म; नियमसिद्ध्यर्थं तु तां हित्वा सिद्धाश्रमम् आगतः, रामस्य च तेजसा सिद्धः जातः। एवं स्वकथां समाप्य मुनिः वदति — ‘कथयतः मम अर्धरात्रः गतः; निद्राम् अभ्येहि, अध्वनि विघ्नः मा भूत्।’ ततः रात्रेः वर्णनम् — निष्पन्दाः तरवः, निलीनाः मृगपक्षिणः, तमसा व्याप्ताः दिशः, ज्योतिर्भिः अवभासमानं नक्षत्रगहनं नभः, उदयन् लोकतमोनुदः शशी, ततस्ततः प्रचरन्तः यक्षराक्षसपिशाचाश्च। विरते मुनौ सर्वे मुनयः ‘साधु साधु’ इति कुशिकवंशं विश्वामित्रं कौशिकीं च प्रशंसन्ति। ततः प्रशस्तः कुशिकात्मजः अस्तंगतः अंशुमान् इव निद्राम् उपागच्छत्; सौमित्रिणा सह रामः अपि सविस्मयः मुनिं प्रशस्य निद्रां समुपसेवते।
१कृतोद्वाहे गते तस्मिन्ब्रह्मदत्ते च राघव।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत्॥
२इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम्।
उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा॥
कृतोद्वाहे ब्रह्मदत्ते स्वदेशं प्रति गते सति अपुत्रः कुशनाभः पुत्रलाभाय पौत्रीम् इष्टिं कल्पितवान्। ‘पौत्री इष्टिः’ इति पुत्रप्राप्त्यर्थं विहितः यज्ञः, यः पुत्रेष्टिः इति अपि उच्यते। तस्याम् इष्ट्यां वर्तमानायाम् एव परमोदारः ब्रह्मसुतः कुशः तं महीपतिं कुशनाभम् उवाच। द्रष्टव्यम् — यज्ञस्य समाप्तिं न प्रतीक्षते वरदाता; क्रियमाणे एव कर्मणि सः आगच्छति, यतः सङ्कल्पः एव दैवस्य श्रवणविषयः। अपि च पुत्रः स्वयं पितामहात् एव याच्यते — कुशः हि कुशनाभस्य जनकः।
१When Brahmadatta, his marriage made, had gone away, Rāghava, the sonless king set in motion a rite for the obtaining of a son.
२While that sacrifice was in progress, Kuśa, the son of Brahmā, most generous of beings, spoke then to Kuśanābha, lord of the earth.
३पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम्॥
४एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम्।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम्॥
‘हे पुत्र, तव सदृशः सुधार्मिकः पुत्रः भविष्यति; गाधिं नाम तं प्राप्स्यसि, तेन च त्वं लोके शाश्वतीं कीर्तिं लप्स्यसे’ इति कुशस्य वचनम्। एवम् उक्त्वा सः कुशः आकाशम् आविश्य सनातनं ब्रह्मलोकं जगाम। ‘सदृशः’ इति पदं महत् — पुत्रः पितुः प्रतिबिम्बम् इव; वरदाता न केवलं सन्ततिं ददाति, अपि तु शीलस्य निरन्तरतां प्रतिजानीते। ‘शाश्वतीं कीर्तिम्’ इति च सूक्ष्मम् — पुत्रः एव पितुः यशसः वाहकः इति राजधर्मस्य दृष्टिः।
३“A son like yourself will be born to you, my boy, a man of the highest righteousness. You will receive him as Gādhi, and through him lasting fame in the world.”
४Having said this to Kuśanābha, lord of the earth, Rāma, Kuśa entered the sky and went to the eternal world of Brahmā.
५कस्यचित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः॥
६स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन॥
कस्यचित् कालस्य अत्यये धीमतः कुशनाभस्य परमधर्मिष्ठः पुत्रः जज्ञे, ‘गाधिः’ इति एव नामतः प्रसिद्धः। ‘हे काकुत्स्थ, सः एव परमधार्मिकः गाधिः मम पिता; कुशवंशे प्रसूतत्वाद् अहं कौशिकः इति उच्यते।’ अत्र सर्गस्य केन्द्रम् — विश्वामित्रः स्वं क्षत्रियकुलं रामाय स्पष्टम् आचष्टे। यः अद्य तपसा ब्रह्मर्षिः, सः जन्मना राजपुत्रः; अतः यः रामम् आज्ञापयति, सः केवलं गुरुः न, अपि तु स्ववंश्यः एव वृद्धः इति ज्ञेयम्।
५After some time a son of the greatest righteousness was born to wise Kuśanābha, known by the name Gādhi.
६That Gādhi, most righteous of men, was my father, Kākutstha; and since I was born in the line of Kuśa I am called Kauśika, Raghunandana.
७पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता॥
८सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी।
कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी॥
‘हे राघव, मम ज्येष्ठा भगिनी अपि आसीत्, सुव्रता, नाम्ना सत्यवती; सा ऋचीकाय मुनये प्रतिपादिता — पत्नीत्वेन समर्पिता। भर्तारम् अनुवर्तमाना सा सशरीरा एव स्वर्गं गता; परमोदारा च कौशिकी नाम महानदी भूत्वा प्रववृते।’ ‘सशरीरा’ इति पदं द्रष्टव्यम् — न मृत्युना, अपि तु पातिव्रत्यबलेन एव सा दिवम् आरूढा। एकस्याः नार्याः द्वे परिणती — स्वर्गे देही, भूमौ च सरित्; भक्तिः इह लोके अपि रूपम् आददाति।
७I also had an elder sister, Rāghava, a woman of firm vows, Satyavatī by name, who was given in marriage to Ṛcīka.
८Following her husband, she went to heaven in her own body, and, most generous of streams, she flowed forth as the great river Kauśikī.
९दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता।
लोकस्य हितकार्यार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम॥
१०ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम्।
भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन॥
सा नदी दिव्या पुण्योदका रम्या च, हिमवन्तम् उपाश्रिता; लोकस्य हितकार्यार्थम् एव मम भगिनी प्रवृत्ता इति मुनिः वदति। ‘ततः अहं हिमवत्पार्श्वे नियतः सन् सुखं वसामि, भगिन्यां कौशिक्यां स्नेहसंयुक्तः।’ मुनेः तपोभूमिः न यदृच्छया वृता — भगिन्याः सान्निध्यम् एव तत्र हेतुः। स्नेहः तपसः विरोधी न, अपि तु तस्य आश्रयः; यः लोकहिताय प्रवृत्तां भगिनीं सेवते, सः तया सह एव लोकहितं करोति।
९Divine, holy of water and lovely, she rests against Himavān; my sister took her course for the good of the world.
१०Since then I live beside Himavān, disciplined and content, bound by affection to my sister Kauśikī, Raghunandana.
११सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा॥
१२अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागतः।
सिद्धाश्रममनुप्राप्तः सिद्धोऽस्मि तव तेजसा॥
१३एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता।
देशस्य हि महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
‘सा सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे च प्रतिष्ठिता; पतिव्रता महाभागा सा सरितां वरा कौशिकी इति अद्यापि विद्यते। अहं तु नियमात् — यज्ञनियमस्य सिद्ध्यर्थम् — तां हित्वा सिद्धाश्रमम् अनुप्राप्तः; तव तेजसा च सिद्धः अस्मि। हे राम, एषा मम उत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य च कीर्तिता, देशस्य च; यत् त्वं मां परिपृच्छसि, तत् सर्वम् उक्तम्।’ एवं द्वात्रिंशत्तमात् सर्गात् आरब्धा कुशवंशकथा स्वकुलवर्णनेन समाप्ता; प्रश्नस्य उत्तरं सम्पूर्णं दत्तम्। द्रष्टव्यं च — मुनिः स्वसिद्धिं रामस्य तेजसा एव आचष्टे; गुरुः शिष्यस्य महिमानं स्वयम् एव घोषयति, एतत् एव विश्वामित्रस्य औदार्यम्। भगिन्याः परित्यागः अपि नियमार्थः एव, न वैराग्यात्।
११That holy Satyavatī, established in truth and in righteousness, devoted to her husband and greatly blessed, is Kauśikī, the best of rivers.
१२It was only for the sake of my vow, Rāma, that I left her and came here. I reached Siddhāśrama, and by your power I have succeeded.
१३This, Rāma, is the account of my own birth and of my lineage, and of the country too, about which you asked me, mighty-armed one.
१४गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह नः॥
१५निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन॥
‘हे काकुत्स्थ, मम कथाः कथयतः अर्धरात्रः गतः; निद्राम् अभ्येहि, भद्रं ते; अस्माकम् अत्र अध्वनि विघ्नः मा भूत्।’ जागरणस्य आधिक्यं श्वोभाविन्यां यात्रायां बाधकम् इति गुरोः चिन्ता; शिष्यस्य शरीररक्षणम् अपि आचार्यस्य कर्म। ततः सः रात्रेः शान्तिं दर्शयति — ‘सर्वे तरवः निष्पन्दाः, मृगपक्षिणः स्वेषु स्थानेषु निलीनाः, दिशश्च नैशेन तमसा व्याप्ताः, हे रघुनन्दन।’ प्रकृतेः एव निस्तब्धता निद्रायाः आमन्त्रणम्; वनवासिनः कालं घटिकया न, प्रकृत्या एव जानन्ति।
१४Half the night has gone by, Kākutstha, while I told my tales. Go to sleep now; may all be well with you, and may nothing hinder us on the road here.
१५The trees are all motionless, the beasts and birds have gone to their roosts, and the quarters are covered with the darkness of night, Raghunandana.
१६शनैर्विसृज्यते संध्या नभो नेत्रैरिवावृतम्।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते॥
१७उत्तिष्ठते च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः।
ह्लादयन्प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया॥
१८नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः।
यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः॥
‘शनैः सन्ध्या विसृज्यते; नभः नेत्रैः इव आवृतम्, नक्षत्रताराभिः गहनं सत् ज्योतिर्भिः अवभासते। लोकतमोनुदः शीतांशुः शशी उत्तिष्ठते, स्वया प्रभया लोके प्राणिनां मनांसि ह्लादयन्। नैशानि सर्वभूतानि ततस्ततः प्रचरन्ति — यक्षराक्षससङ्घाः रौद्राः पिशिताशनाश्च।’ अत्र कविः रात्रेः द्वे रूपे युगपत् दर्शयति — चन्द्रस्य आह्लादः, निशाचराणां च भयम्। ‘नेत्रैः इव आवृतम्’ इति उपमया नभः सहस्राक्षम् इव चित्रितम्। अतः एव तदा निद्रा युक्ता, न सञ्चारः। कथायाः प्रयोजनम् अपि इदम् — रात्रौ प्रस्थानं निषिध्य मुनिः शिष्यौ विश्रामयति, प्रभाते च शोणतीरात् यात्रा भविष्यति। वर्णनम् एतत् केवलं शोभार्थं न, अपि तु कर्तव्यनिर्णयस्य हेतुः।
१६Slowly the twilight is being let go; the sky, as though covered over with eyes, is thick with constellations and stars and shines with their lights.
१७And the cool-rayed moon, dispeller of the world’s darkness, is rising, gladdening with its own radiance the minds of living beings.
१८All the creatures of the night are moving about here and there — troops of yakṣas and rākṣasas, and fierce eaters of flesh.
१९एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः।
साधुसाध्विति ते सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन्॥
२०कुशिकानामयं वंशो महान्धर्मपरः सदा।
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः॥
२१विशेषेण भवानेव विश्वामित्र महायशः।
कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव॥
एवम् उक्त्वा महातेजाः महामुनिः विरराम। ते सर्वे मुनयः ‘साधु साधु’ इति तम् अभ्यपूजयन् — ‘कुशिकानाम् अयं वंशः सदा महान् धर्मपरश्च; कुशवंश्याः नरोत्तमाः ब्रह्मोपमाः महात्मानः। हे महायशः विश्वामित्र, विशेषेण भवान् एव तादृशः; सरितां श्रेष्ठा कौशिकी अपि तव कुलोद्योतकरी।’ स्तुतेः सारः अयम् — वंशस्य कीर्तिं न केवलं पुरुषाः वहन्ति, अपि तु सा नदी अपि वहति; एका भगिनी एव कुलस्य प्रकाशिका जाता। अत्र च रामाय पुनः स्मारितम् — यस्य वंशः ब्रह्मोपमः, तस्य आज्ञा शिरसा धार्या। मुनीनां साधुवादः विश्वामित्रस्य कथायाः प्रामाण्यम् अपि स्थापयति — यत् सभायां श्रुत्वा बहवः तपस्विनः अनुमोदयन्ति, तत् एव शास्त्रवत् प्रमाणं भवति।
१९Having said this, the great and radiant sage fell silent, and all the ascetics honoured him with cries of “Well done, well done.”
२०“This line of the Kuśikas has always been great and devoted to righteousness. The men of Kuśa’s line are great souls, the best of men, the equals of Brahmā.
२१You above all are such a man, illustrious Viśvāmitra; and Kauśikī, the best of rivers, sheds light on the fame of your family.”
२२मुदितैर्मुनिशार्दूलैः प्रशस्तः कुशिकात्मजः।
निद्रामुपागमच्छ्रीमानस्तंगत इवांशुमान्॥
२३रामोऽपि सहसौमित्रिः किंचिदागतविस्मयः।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते॥
मुदितैः मुनिशार्दूलैः प्रशस्तः श्रीमान् कुशिकात्मजः अस्तंगतः अंशुमान् इव निद्राम् उपागमत्। सौमित्रिणा सह रामः अपि किंचिद् आगतविस्मयः सन् तं मुनिशार्दूलं प्रशस्य निद्रां समुपसेवते। ‘अस्तंगतः अंशुमान् इव’ इति उपमा रमणीया — तेजस्विनः विश्रामः अपि तेजोमयः एव; अस्तमनं न नाशः, पुनरुदयस्य प्रतीक्षा एव। ‘आगतविस्मयः’ इति पदेन रामस्य श्रवणफलं सूच्यते — कथा तं विस्मयेन एव अलङ्करोति; श्रोतुः विस्मयः एव कथयितुः पारितोषिकम्।
२२Praised by the delighted tigers among sages, the glorious son of Kuśika went to sleep, like the sun that has set.
२३Rāma too, together with Saumitri, wondering a little at what he had heard, praised the tiger among sages and gave himself to sleep.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।