क्षमाप्रशंसा ब्रह्मदत्तविवाहश्च

बुद्धिमतः कुशनाभस्य तत् वचनं श्रुत्वा कन्याशतं शिरोभिः पितुः चरणौ स्पृष्ट्वा अभाषत। ‘हे राजन्, सर्वात्मकः वायुः अस्मान् प्रधर्षयितुम् इच्छति; अशुभं मार्गम् आस्थाय सः धर्मं न प्रत्यवेक्षते।’ ‘सर्वात्मकः’ इति सर्वेषु भूतेषु प्राणरूपेण वर्तमानः; यः सर्वत्र वर्तते सः एव यदा मार्गात् च्यवते, तदा कन्यानां त्राणं कुतः। ताः प्रथमं प्रणमन्ति, ततः वदन्ति — विनयः एव तासां वचनस्य बलम्। पूर्वसर्गे यत् पिता अपृच्छत्, तस्य इदम् उत्तरम्।

‘भद्रं ते — वयं पितृमत्यः स्मः, स्वच्छन्दे न स्थिताः; त्वं नः पितरं वृणीष्व, यदि सः नः तुभ्यं दास्यते तर्हि वयं तव भवामः’ इति अवदाम। ‘पितृमत्यः’ इति यासां पिता विद्यते ताः; कन्यादाने पितुः एव अधिकारः इति धर्मः, न तु कन्यायाः स्वेच्छा। किन्तु पापानुबन्धेन तेन अस्माकं वचनं न प्रतीच्छता, एवं ब्रुवन्त्यः सर्वाः वयं भृशम् अभिहताः। ‘पापानुबन्धः’ इति यस्य चित्तं पापम् एव अनुवर्तते सः। धर्मवचनम् अपि दुष्टं न निवर्तयति।

तासां तत् वचनं श्रुत्वा परमधार्मिकः महातेजाः राजा तत् अनुत्तमं कन्याशतं प्रत्युवाच — ‘हे पुत्र्यः, युष्माभिः क्षान्तम्; एतत् क्षमावताम् एव कर्तव्यम्, सुमहत् च कृतम्। ऐकमत्यम् उपागम्य युष्माभिः मम कुलम् अवेक्षितम्।’ अत्र त्रीणि प्रशंसास्थानानि — क्षमा, ऐकमत्यम्, कुलमर्यादारक्षणं च। न एका अपि कन्या भिन्नमतिः अभवत्; शतम् अपि एकवाक्यम् आसीत्। पिता प्रथमं सान्त्वनं न ददाति, अपि तु तासां कर्म एव श्लाघते — एषा उत्तमा आश्वासना।

‘नारीणां क्षमा एव अलंकारः, पुरुषस्य वा; तत् क्षान्तं दुष्करम्, त्रिदशेषु विशेषतः दुष्करम्।’ अत्र कविः क्षमां स्त्रीधर्मत्वेन न सीमयति — ‘पुरुषस्य वा’ इति पदेन सा उभयोः साधारणः गुणः इति स्पष्टीक्रियते। ‘त्रिदशेषु विशेषतः’ इति मार्मिकम् — देवाः बलिनः, अतः तेषां क्षमा अतिदुर्लभा; वायुः स्वयं देवः सन् अक्षमः अभवत्, कन्याः तु मानुष्यः सत्यः क्षान्तवत्यः। ‘हे पुत्र्यः, यादृशी वः सर्वासाम् अविशेषतः क्षमा — क्षमा दानम्, क्षमा सत्यम्, क्षमा यज्ञश्च।’

‘क्षमा यशः, क्षमा धर्मः, क्षमायां जगत् विष्ठितम्’ — इति उपसंहारः। अत्र युक्तिः दर्शनीया — दानयज्ञसत्ययशोधर्माः पृथक् पृथक् साधनानि; तेषु प्रत्येकम् अपराधसहनेन एव सिध्यति, अतः क्षमा तेषां सर्वेषां मूलम्। मूले च गृहीते जगत् एव तस्यां प्रतिष्ठितम् इति सिद्धम्। एवं कन्याः विसृज्य त्रिदशविक्रमः मन्त्रज्ञः राजा मन्त्रिभिः सह कन्याप्रदानं मन्त्रयामास — कस्मिन् देशे, कस्मिन् काले, कस्मै च सदृशाय वराय प्रतिपादनं कर्तव्यम् इति।

एतस्मिन् एव काले चूली नाम महाद्युतिः मुनिः ऊर्ध्वरेताः शुभाचारः सन् ब्राह्मं तपः उपागमत्। ‘ब्राह्मं तपः’ इति ब्रह्मप्राप्त्यर्थं वेदोक्तं तपः। तत्र तपस्यन्तम् ऋषिं काचित् गन्धर्वी पर्युपासते स्म — सोमदा नाम, ऊर्मिलायाः तनया। सा प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा धर्मिष्ठा च सती काले काले उवास; तस्याः गुरुः तुष्टः अभवत्। ‘पर्युपासते’ इति परितः सेवते; सेवा एव तपस्विनः प्रसादस्य मार्गः। कथायाः अयं नवः आरम्भः वरान्वेषणस्य उत्तरं भविष्यति। ‘ऊर्ध्वरेताः’ इति नैष्ठिकब्रह्मचारी; तस्य एव तपः ‘ब्राह्मम्’ इति विशेष्यते। सोमदा गन्धर्वी सती अपि मुनेः पादमूले चिरं वसति; न सा वरं सद्यः याचते, प्रथमं सेवया एव गुरुं जयति। अत्र च अन्यः अपि ध्वनिः — यथा कन्याः क्षमया फलम् अलभन्त, तथा एषा शुश्रूषया।

कालयोगेन सः तां प्रोवाच — ‘परितुष्टः अस्मि, भद्रं ते; किं ते प्रियं करोमि?’ परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा वाक्यज्ञा गन्धर्वी परमप्रीता वाक्यकोविदं तं मधुरस्वरम् उवाच — ‘ब्राह्म्या लक्ष्म्या समुदितः ब्रह्मभूतः महातपाः भवान्; ब्राह्मेण तपसा युक्तं धार्मिकं पुत्रम् इच्छामि। अपतिः च अस्मि, न च कस्यचित् भार्या; ब्राह्मेण उपगतायाः मे सुतं दातुम् अर्हसि।’ ‘ब्राह्मेण उपगता’ इति ब्रह्मचर्येण, न तु लौकिकेन सम्बन्धेन, गुरुम् उपगता। याचना स्पष्टा, निर्लज्जा च न — धर्मेण एव पुत्रः अर्थ्यते। ‘कालयोगेन’ इति पदं द्रष्टव्यम् — वरः न आकस्मिकः, अपि तु दीर्घसेवायाः परिपाकः; गुरुः स्वयम् एव कालं जानाति। ‘वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम्’ इति पदयुग्मं मनोहरम् — या वक्तुं जानाति, सा एव वचनमर्मज्ञं प्रति वक्तुं शक्नोति। ‘अपतिः च अस्मि, न च कस्यचित् भार्या’ इति द्विरुक्त्या सा स्वस्याः शुद्धिं दृढयति, येन मुनेः काचित् शङ्का न स्यात्।

तस्याः प्रसन्नः ब्रह्मर्षिः अनुत्तमं ब्राह्मं सुतं ददौ — चूलिनः मानसं पुत्रम्, ‘ब्रह्मदत्तः’ इति ख्यातम्। ‘मानसः’ इति मनसा एव जनितः, न देहसम्बन्धेन; तेन सोमदायाः अपतित्वं च रक्षितम्। नाम अपि अर्थवत् — ब्रह्मणा दत्तः, ब्राह्मेण तपसा लब्धः च। सः राजा ब्रह्मदत्तः तदा काम्पिल्यां पुरीं परया लक्ष्म्या अध्यवसत्, यथा देवराजः दिवम्। उपमा सार्थिका — स्वर्गे इन्द्रः इव भूमौ सः शोभते; एतेन कुशनाभस्य कन्यानां योग्यः वरः अयम् एव इति सूच्यते।

सुधार्मिकः राजा कुशनाभः तदा बुद्धिं कृतवान् — ब्रह्मदत्ताय कन्याशतं दातुम् इति। महातेजाः महीपतिः तं ब्रह्मदत्तम् आहूय सुप्रीतेन अन्तरात्मना कन्याशतं ददौ। ‘सुप्रीतेनान्तरात्मना’ इति पदेन कविः सूचयति — यत् कुब्जत्वदोषं ज्ञात्वा अपि राजा न संकुचितः, प्रत्युत प्रसन्नः एव दत्तवान्; विश्वासः तस्य धर्मे आसीत्। ततः महीपालः ब्रह्मदत्तः यथाक्रमं तासां पाणिं जग्राह, यथा देवपतिः। ‘यथाक्रमम्’ इति एकैकशः, ज्येष्ठानुज्येष्ठक्रमेण; विवाहः विधिपूर्वकः एव आसीत्। ‘बुद्धिं कृतवान्’ इति निश्चयं चकार; पूर्वोक्तायाः मन्त्रणायाः इदम् एव फलम्। एकस्मै एव वराय शतं कन्याः — एतेन भगिन्यः न वियुज्यन्ते, पितुः च चिन्ता एकदा एव शाम्यति।

पाणौ स्पृष्टमात्रे तत् कन्याशतं विकुब्जं विगतज्वरं च परमया लक्ष्म्या युक्तं बभौ। ‘स्पृष्टमात्रे’ इति स्पर्शः एव पर्याप्तः, न मन्त्रः न औषधम् — धर्मस्य एव सामर्थ्यम् एतत्। ‘विगतज्वराः’ इति न केवलं देहस्य वक्रता, अपि तु मानसः सन्तापः अपि गतः। कन्यानां क्षमा यत् फलं दत्तवती, तत् अत्र प्रत्यक्षम्। वायुना मुक्ताः ताः दृष्ट्वा महीपतिः कुशनाभः परमप्रीतः अभवत्, पुनः पुनः च हर्षं लेभे। ‘पुनः पुनः’ इति हर्षस्य आवृत्तिः पितृहृदयस्य स्वभावः।

कृतोद्वाहं ब्रह्मदत्तं राजानं महीपतिः कुशनाभः सदारं सोपाध्यायगणं च तदा प्रेषयामास। ‘सोपाध्यायगणम्’ इति गुरुभिः सह; विवाहे उपाध्यायानां सत्कारः अपि राज्ञः कर्तव्यम्। गन्धर्वी सोमदा अपि सुतं तस्य च सदृशीं क्रियां दृष्ट्वा यथान्यायं ताः स्नुषाः प्रत्यनन्दत, एकैकशः ताः कन्याः स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा कुशनाभं च प्रशस्य। ‘स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा’ इति वीप्सया स्नेहस्य आधिक्यं सूच्यते। सर्गस्य आरम्भे रोदनम् आसीत्, अन्ते तु शतस्य वधूनाम् अभिनन्दनम् — क्षमायाः एषः परिणामः।