कुशवंशवर्णनं कन्याशतस्य कुब्जीभावश्च

पुरा ब्रह्मयोनिः कुशः नाम महातपाः आसीत्। ‘ब्रह्मयोनिः’ इति ब्रह्मा एव यस्य जन्महेतुः। तस्य व्रतानि अक्लिष्टानि, सः च धर्मज्ञः सज्जनप्रतिपूजकश्च। सः महात्मा कुलीनायां युक्तायां वैदर्भ्यां भार्यायां चतुरः सुमहाबलान् आत्मसदृशान् सुतान् जनयामास। कथायाः आरम्भे एव पितुः तपः, मातुः कुलम्, पुत्राणां च साम्यम् — त्रीणि अपि निर्दिष्टानि; ‘युक्तायाम्’ इति योग्यायाम्, गुणैः अनुरूपायाम्; ‘सदृशान्’ इति पितुः तेजसा तुल्यान्। एतेन अग्रिमस्य वंशवृत्तान्तस्य भूमिः रचिता।

तेषां नामानि — कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसुः इति। सर्वे दीप्तियुक्ताः महोत्साहाश्च। क्षत्रधर्मं कर्तुम् इच्छया कुशः तान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः पुत्रान् उवाच — ‘हे पुत्राः, पालनं क्रियताम्; एतेन पुष्कलं धर्मं प्राप्स्यथ।’ ‘पालनम्’ इति प्रजारक्षणम्, यत् एव क्षत्रियस्य मुख्यं कर्म। पिता पुत्रेभ्यः न राज्यं विभजति, अपि तु कर्तव्यम् एव उपदिशति; फलं च धर्मरूपम् एव दर्शयति। ‘धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः’ इति विशेषणाभ्यां सूच्यते — आज्ञा तेषां योग्यतां दृष्ट्वा एव दत्ता, न यादृच्छिकी।

कुशस्य वचनं श्रुत्वा ते चत्वारः लोकसत्तमाः नृवराः तदा पुराणां निवेशं चक्रिरे। ‘निवेशः’ इति नगरस्य संस्थापनम्। महातेजाः कुशाम्बः कौशाम्बीं पुरीम् अकरोत्; धर्मात्मा कुशनाभः महोदयं नाम पुरं चक्रे; महामतिः असूर्तरजाः धर्मारण्यं पुरवरं चक्रे; राजा वसुः च गिरिव्रजम्। कौशाम्बी यमुनातीरे स्थिता, महोदयं च कान्यकुब्जम् इति अपरनाम्ना प्रसिद्धम्; धर्मारण्यं गयासमीपे, गिरिव्रजं च मगधानां राजधानी। एवं पितुः आज्ञा प्रथमं नगरनिर्माणेन एव अनुष्ठिता, यतः प्रजापालनस्य आधारः जनपदः एव। ‘निवेशं चक्रिरे’ इति बहुवचनेन ज्ञायते — प्रत्येकः स्वकीयां पुरीं निवेशितवान्, न तु सर्वे एकत्र। चत्वारः पुत्राः चतस्रः पुर्यः — वंशस्य विस्तारः अत्र भूगोले एव अङ्कितः।

‘हे राम, एषा वसुमती नाम भूमिः तस्य महात्मनः वसोः; एते पञ्च शैलवराः समन्ततः प्रकाशन्ते। सुमागधी नाम रम्या नदी विश्रुता सती मागधान् देशान् आययौ; सा पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये माला इव शोभते। हे राम, सा एषा मागधी वसोः महात्मनः पूर्वाभिचरिता, सुक्षेत्रा सस्यमालिनी च।’ रामस्य प्रश्नः आसीत् — ‘कः अयं देशः?’ इति; विश्वामित्रः तस्य उत्तरं वंशकथया सह वदति। ‘सुमागधी’ इति शोणभद्रस्य अपरं नाम; तस्याः एव कूले ते मुनयः निविष्टाः, अतः प्रत्यक्षदर्शनेन एव कथा प्रवर्तते। देशस्य नाम, पर्वताः, नदी च — त्रिभिः अपि स्मृतिः जागर्ति।

‘हे रघुनन्दन, धर्मात्मा राजर्षिः कुशनाभः घृताच्याम् अप्सरसि अनुत्तमं कन्याशतं जनयामास। ताः यौवनशालिन्यः रूपवत्यः स्वलंकृताश्च उद्यानभूमिम् आगत्य प्रावृषि शतह्रदाः इव बभूवुः। हे राघव, गायन्त्यः नृत्यमानाः वादयन्त्यश्च ताः वराभरणभूषिताः परमम् आमोदं जग्मुः।’ ‘शतह्रदा’ इति विद्युतः नाम; वर्षाकाले दृश्यमाना विद्युन्माला इव ताः उद्याने प्रकाशन्ते। ‘घृताची’ नाम प्रसिद्धा अप्सराः; तस्याम् उत्पन्नानां कन्यानां दिव्यं रूपम् एतेन सूच्यते। ‘अनुत्तमम्’ इति यस्मात् उत्तरं नास्ति, तादृशम्; शतसंख्या च स्वयम् एव माहात्म्यसूचिका। गानं नृत्यं वादनं च — त्रिविधा कला अत्र एकत्र मिलिता। कन्यानां निर्दोषा क्रीडा एव वर्णिता, यतः तस्याः पृष्ठतः एव आगामी उपद्रवः स्थापनीयः।

अथ ताः चारुसर्वाङ्ग्यः भुवि रूपेण अप्रतिमाः उद्यानभूमिम् आगत्य घनान्तरे तारा इव अशोभन्त। ‘घनान्तरे’ इति मेघानाम् अवकाशे; किञ्चित् आवृताः किञ्चिच्च प्रकाशिताः इति भावः। ताः सर्वगुणसम्पन्नाः रूपयौवनसंयुताश्च दृष्ट्वा सर्वात्मकः वायुः इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘सर्वात्मकः’ इति सर्वेषां भूतानाम् अन्तरात्मभूतः, प्राणरूपेण सर्वत्र स्थितः; तस्य एव इयं दृष्टिः अनुचिते विषये प्रवृत्ता। उपमा च सूक्ष्मा — तारकाः मेघैः आवृताः अपि न नश्यन्ति; एवं कन्यानां शोभा आगामिना उपद्रवेण अपि न नंक्ष्यति।

वायोः वचनम् — ‘अहं वः सर्वाः कामये; यूयं मम भार्याः भविष्यथ। मानुषः भावः त्यज्यताम्; दीर्घम् आयुः अवाप्स्यथ। मानुषेषु विशेषतः यौवनं नित्यं चलम्; अक्षयं तु यौवनं प्राप्ताः अमर्यश्च भविष्यथ।’ प्रस्तावः बलेन न आरब्धः, अपि तु प्रलोभनेन — अमरत्वम् अक्षययौवनं च दीयते। किन्तु ‘मानुषः भावः त्यज्यताम्’ इति एव अस्य मूलदोषः; तेन हि पितृवशता मर्यादा च एकदा एव त्याज्ये स्याताम्।

अक्लिष्टकर्मणः वायोः तत् वचनं श्रुत्वा कन्याशतं तत् वाक्यम् अपहास्य अब्रवीत्। ‘अपहास्य’ इति अवज्ञया हसित्वा; न भयेन, न क्रोधेन। प्रथमः हेतुः — ‘हे सुरसत्तम, त्वं सर्वेषां भूतानाम् अन्तः चरसि; वयं सर्वाः ते प्रभावज्ञाः; तर्हि किमर्थम् अस्मान् अवमन्यसे?’ यः अन्तर्यामी, सः अस्माकम् अभिप्रायम् अपि जानाति एव; ज्ञात्वा अपि प्रार्थना अवमाननम् एव। द्वितीयः — ‘वयं कुशनाभस्य सुताः समस्ताः; देवम् अपि त्वां स्थानात् च्यावयितुं समर्थाः; तथापि तपः रक्षामः।’ शक्तिः अस्ति, किन्तु सा शापे न व्यययितव्या — एषः तपस्विनां नियमः। ‘रक्षामः’ इति पदं द्व्यर्थम् — तपः रक्षामः, तेन च आत्मानम्; शापदानं तु तपसः क्षयः एव।

तृतीयः हेतुः — ‘हे दुर्मेधः, सः कालः मा भूत्, यत्र वयं सत्यवादिनं पितरम् अवमन्य स्वधर्मेण स्वयंवरम् उपास्महे। पिता हि अस्माकं प्रभुः; सः एव परमं दैवतम्। यस्मै नः पिता दास्यति, सः एव नः भर्ता भविष्यति।’ उत्तरस्य क्रमः स्पष्टः — प्रथमं वायोः सर्वज्ञत्वस्मारणम्, ततः स्वसामर्थ्यकथनम्, अन्ते च धर्मनिर्णयः। ताः न अशक्ताः, अपि तु पितृवशाः; प्रत्याख्यानं च द्वेषात् न, धर्मात् एव प्रवृत्तम्।

तासां वचनं श्रुत्वा भगवान् प्रभुः वायुः परमकोपनः सन् तासां सर्वगात्राणि प्रविश्य बभञ्ज। ताः अरत्निमात्राकृतयः भग्नगात्राः भयार्दिताश्च अभवन्। ‘अरत्निः’ इति कूर्परात् मुष्टिपर्यन्तं हस्तपरिमाणम्; तावन्मात्रम् एव तासां शरीरं संकुचितम्। वायुना भग्नाः ताः कन्याः नृपतेः गृहं विविशुः; प्रविश्य च सुसम्भ्रान्ताः सलज्जाः सास्रलोचनाश्च आसन्। यः अन्तर्यामी, सः एव गात्राणि प्रविश्य बभञ्ज — अन्तःप्रवेशस्य सामर्थ्यम् अत्र हिंसायाम् एव विनियुक्तम्। प्रत्याख्यानस्य उत्तरं वचनं न, बलम् एव अभूत्।

सः राजा ताः दयिताः परमशोभनाः कन्याः भग्नाः दीनाश्च दृष्ट्वा सम्भ्रान्तः सन् इदम् अब्रवीत् — ‘किम् इदम्? कथ्यताम्, हे पुत्र्यः। कः धर्मम् अवमन्यते? केन युष्माः सर्वाः कुब्जाः कृताः, याः चेष्टन्त्यः अपि न अभिभाषथ?’ एवम् उक्त्वा राजा विनिःश्वस्य समाधिं संदधे — उत्तरं श्रोतुं समाहितः अभवत्। प्रश्नः त्रिविधः — किम् इदम्, कः धर्मम् अवमन्यते, केन कृताः इति। सर्गः प्रश्ने एव अवसितः; उत्तरं तासां क्षमायाः प्रशंसा च त्रयस्त्रिंशे सर्गे वक्ष्यते।