मिथिलाप्रस्थानम्

कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ तस्मिन् एव यज्ञवाटे तां रजनीम् ऊषतुः; प्रहृष्टेन अन्तरात्मना मुदितौ वीरौ सुखेन उषितवन्तौ। ‘कृतार्थौ’ इति पदं पूर्वसर्गस्य अनुसन्धानं करोति — यज्ञरक्षणं समाप्तम्, गुरोः वचनं सफलम्, अतः चित्तं निर्भरम्। कविः बाह्यं सुखं न वर्णयति, अपि तु ‘अन्तरात्मना’ इति पदेन आन्तरम् एव तोषं दर्शयति। शर्वर्यां प्रभातायां तौ कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ सन्तौ सहितौ विश्वामित्रम् अन्यान् ऋषींश्च अभिजग्मतुः। रात्रौ विजयः, प्रभाते तु नित्यकर्म — क्रमः न लुप्यते, हर्षेण अपि नियमः न विस्मर्यते। पावकम् इव ज्वलन्तं मुनिश्रेष्ठम् अभिवाद्य मधुरभाषिणौ तौ परमोदारं वाक्यम् ऊचतुः। ‘मधुरभाषिणौ’ इति विशेषणं वीरयोः विनयं सूचयति — पराक्रमः कृतः, तथापि वाणी मृदुः एव।

‘हे मुनिशार्दूल, इमौ किंकरौ समुपागतौ; आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ, किं शासनं करवाव’ इति तयोः निवेदनम्। ‘किंकरौ’ इति पदं मननीयम् — राजपुत्रौ स्वयम् एव दासभावम् अङ्गीकुरुतः; गुरुशुश्रूषा हि क्षत्रियस्य अपि प्रथमा शिक्षा; आज्ञां विना स्वेच्छया किमपि न कार्यम् इति मर्यादा। एवम् उक्ते तयोः वाक्ये सर्वे महर्षयः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनम् अब्रुवन् — ‘हे नरश्रेष्ठ, मैथिलस्य जनकस्य परमधर्मिष्ठः यज्ञः भविष्यति; तत्र वयं यास्यामहे।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषयः विश्वामित्रम् अग्रे कृत्वा एव वदन्ति, रामं च साक्षात् आमन्त्रयन्ते। एतेन कथायाः नूतनः अध्यायः आरभ्यते — सिद्धाश्रमात् मिथिलां प्रति गतिः, या अन्ते सीतापरिणयेन समाप्स्यते।

‘हे नरशार्दूल, त्वम् अपि अस्माभिः सह गमिष्यसि; तत्र अद्भुतं धनूरत्नं द्रष्टुम् अर्हसि। तत् धनुः न मानुषनिर्मितम् — पूर्वं मखे सदसि दैवतैः एव तत् दत्तम् — अप्रमेयबलं घोरं परमभास्वरं च। अस्य आरोपणं कर्तुं न देवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न च राक्षसाः शक्ताः; मानुषाः तु कथंचन अपि न।’ अत्र कविः धनुषः माहात्म्यं क्रमेण वर्धयति — प्रथमं दैवतदत्तत्वम्, ततः अप्रमेयबलत्वम्, अन्ते च सर्वेषाम् एव विफलता। ‘न कथंचन मानुषाः’ इति वचनं विशेषेण मननीयम् — यः मानुषः एव, सः एव अग्रे तत् धनुः भङ्क्ष्यति। एषा वर्णना अग्रिमस्य धनुर्भङ्गस्य भूमिकां रचयति।

‘तस्य धनुषः वीर्यं जिज्ञासन्तः महीक्षितः महाबलाः राजपुत्राः च तत् आरोपयितुं न शेकुः।’ ‘जिज्ञासन्तः’ इति पदेन तेषां कौतूहलं सूच्यते, ‘न शेकुः’ इति च तेषां पराभवः। ‘हे काकुत्स्थ, महात्मनः मैथिलस्य तत् धनुः तत्र त्वं द्रक्ष्यसि, परमाद्भुतं यज्ञं च।’ ऋषयः रामं न प्रेरयन्ति, केवलं दर्शनम् एव उपदिशन्ति; किन्तु श्रोतुः मनसि स्पर्धा स्वयम् एव जायते। एषा कवेः सूक्ष्मा रीतिः — निमन्त्रणं दर्शनार्थम्, परिणामः तु परीक्षारूपः।

‘हे नरशार्दूल, तत् उत्तमं सुनाभं धनुः मैथिलेन यज्ञफलरूपेण सर्वदैवतैः याचितम्।’ ‘सुनाभम्’ इति धनुषः मध्यभागः, यत्र मुष्टिः निधीयते, सः शोभनः इत्यर्थः। ‘हे राघव, तस्य नृपतेः वेश्मनि तत् आयागभूतं तिष्ठति, विविधैः गन्धैः अगुरुगन्धिभिः धूपैश्च अर्चितम्।’ ‘आयागभूतम्’ इति पूजास्थानीयम्, देवतावत् मान्यम्। एवं तत् धनुः केवलम् आयुधं न, अपि तु कुलदैवतम् इव राजगृहे नित्यं पूज्यते। मिथिलायाः वैभवं धर्मनिष्ठा च एतेन एकेन एव वर्णनेन सूचिते।

एवम् उक्त्वा मुनिवरः सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थः वनदेवताः आमन्त्र्य तदा प्रस्थानम् अकरोत्। ‘आमन्त्र्य’ इति आपृच्छ्य, अनुज्ञां गृहीत्वा; वनवासिन्यः देवताः अपि मुनेः स्मरणीयाः एव — यत्र चिरं निवासः कृतः, तत्रत्याः देवताः अपि उपकारिण्यः इति कृत्वा पूज्याः। ‘वः स्वस्ति अस्तु; अहं सिद्धः सन् सिद्धाश्रमात् गमिष्यामि, जाह्नव्याः उत्तरे तीरे हिमवन्तं शिलोच्चयं प्रति’ इति तस्य विदायवचनम्। ‘सिद्धः’ इति पदेन आश्रमस्य नाम सार्थकं जातम् — यः सिद्धाश्रमः, तत्र मुनिः अपि सिद्धः। इति उक्त्वा तपोधनः कौशिकः मुनिशार्दूलः उत्तरां दिशम् उद्दिश्य प्रस्थातुम् उपचक्रमे। गन्तव्यं मिथिला, मार्गः तु उत्तरदिशि जाह्नवीतीरेण; कथायाः गतिः अपि दक्षिणात् उत्तरं प्रति परिवर्तते।

तं व्रजन्तं मुनिवरम् अनुसारिणां ब्रह्मवादिनां शकटीशतमात्रं प्रयाणे अन्वगात्। ‘शकटीशतमात्रम्’ इति शकटीनां शतम् एव — ऋषीणां यज्ञोपकरणानि वहन्त्यः शकट्यः, तासु च अग्निहोत्रसामग्री वेदपुस्तकानि च; एतेन प्रयाणस्य विस्तारः सूच्यते, न तु केवलं त्रयाणाम् एव जनानां गमनम् इति ज्ञायते। सिद्धाश्रमनिवासिनः मृगपक्षिगणाः अपि महात्मानं तपोधनं विश्वामित्रम् अनुजग्मुः। ततः सः सर्षिसङ्घः तान् पक्षिणः निवर्तयामास — स्नेहः यद्यपि मधुरः, तथापि तिर्यग्भ्यः वनम् एव क्षेमम् इति मुनेः विवेकः। तिर्यञ्चः अपि तपस्विनं स्नेहेन अनुगच्छन्ति इति आश्रमस्य माहात्म्यम्; अहिंसायाः एतत् एव प्रत्यक्षं फलम्, वनस्य मौनम् अपि गुरुं वन्दते। ते च दूरम् अध्वानं गत्वा, दिवाकरे लम्बमाने —

— समाहिताः मुनिगणाः शोणाकूले वासं चक्रुः। ‘शोणा’ इति मगधदेशस्य प्रसिद्धा नदी; तस्याः कूले सायंकाले निवासः कृतः। दिनकरे अस्तं गते ते स्नात्वा हुतहुताशनाः सन्तः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य अमितौजसः निषेदुः। ‘हुतहुताशनाः’ इति हुतः हुताशनः यैः ते — सायम् अग्निहोत्रं निर्वर्तितवन्तः इत्यर्थः। प्रवासे अपि नित्यकर्म न त्यज्यते इति अत्र अपि सूच्यते; मार्गे अपि यज्ञः न विरमति। रामः अपि सौमित्रिणा सह तान् मुनीन् अभिपूज्य —

— धीमतः विश्वामित्रस्य अग्रतः निषसाद। ‘अग्रतः निषसाद’ इति शिष्यस्य स्थानम् — गुरोः सम्मुखे, श्रवणाय सज्जः। ततः महातेजाः रामः तपोधनं मुनिशार्दूलं विश्वामित्रं कौतूहलसमन्वितं पप्रच्छ — ‘हे भगवन्, कः नु अयं देशः समृद्धवनशोभितः?’ सन्ध्याकर्मणः अनन्तरं कथाश्रवणम् — एषा एव प्राचीना रीतिः; एवं मार्गः अपि पाठशाला भवति, प्रश्नश्च विद्यायाः द्वारम्। रामस्य जिज्ञासा एव कथायाः प्रवर्तिका — एषा रीतिः चतुर्विंशे सर्गे अपि दृष्टा।

‘तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि; भद्रं ते, वक्तुम् अर्हसि।’ रामवाक्येन नोदितः सुव्रतः महातपाः ऋषिमध्ये तस्य देशस्य निखिलं कथयामास। सर्गः अत्र समाप्यते, कथा तु न — अग्रिमे सर्गे कुशवंशस्य आख्यानम् आरप्स्यते, यत्र विश्वामित्रः स्वस्य एव पूर्वजान् वर्णयिष्यति।