बालकाण्डम् — त्रिंशः सर्गः
षड्रात्रं यज्ञरक्षणम्, मारीचसुबाहुभ्यां सह सङ्ग्रामः, मानवास्त्रेण मारीचस्य क्षेपणम्, आग्नेयेन सुबाहोः वधः, यज्ञसमाप्तिश्च
अस्मिन् सर्गे रामस्य प्रथमः संग्रामः वर्ण्यते। देशकालज्ञौ रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रं पृच्छतः — कस्मिन् काले निशाचरौ आगच्छतः इति। मुनयः प्रीताः तौ प्रशंसन्ति, षड्रात्रं च रक्षणे नियुञ्जते; मुनिः दीक्षितः मौनी भवति। तौ अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनम् अरक्षताम्। षष्ठे अहनि रामः लक्ष्मणं सावधानं करोति, तदा एव च वेदिः सोपाध्यायपुरोहिता प्रज्वलति, यज्ञः मन्त्रवत् प्रवर्तते, आकाशे च भयानकः शब्दः प्रादुर्भवति। मेघवत् गगनम् आवृत्य मायां विकुर्वाणौ मारीचसुबाहू सानुचरौ रुधिरौघान् वर्षतः। रुधिरसिक्तां वेदीं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणम् उक्त्वा — ‘एतान् मानवास्त्रेण घनान् इव विधूनयिष्यामि, किन्तु ईदृशान् हन्तुं न उत्सहे’ — मानवास्त्रं मारीचस्य उरसि क्षिपति; तेन सः योजनशतं सागरे क्षिप्तः, अहतः एव मोहितः नीयते। ततः आग्नेयेन सुबाहुं हत्वा वायव्येन शेषान् राक्षसान् निहत्य रामः ऋषिभिः पूज्यते। यज्ञे समाप्ते निरीतिकाः दिशः दृष्ट्वा विश्वामित्रः वदति — ‘कृतार्थः अस्मि; त्वया इदं सिद्धाश्रमं सत्यं कृतम्’ — एवं रामं प्रशस्य ताभ्यां सह संध्याम् उपागमत्।
१अथ तौ देशकालज्ञौ राजपुत्रावरिंदमौ।
देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वचः॥
२भगवञ्छ्रोतुमिच्छावो यस्मिन्काले निशाचरौ।
संरक्षणीयौ तौ ब्रूहि नातिवर्तेत तत्क्षणम्॥
अथ देशकालज्ञौ अरिंदमौ तौ राजपुत्रौ — देशे काले च यत् वक्तव्यं तत् जानन्तौ — कौशिकं प्रति वचः अब्रूताम्। ‘भगवन्, आवां श्रोतुम् इच्छावः — कस्मिन् काले तौ निशाचरौ आगच्छतः, यौ प्रति यज्ञः संरक्षणीयः। तं क्षणं ब्रूहि, यथा सः न अतिवर्तेत।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न पृच्छति ‘कथं जेष्यामि’ इति, अपि तु ‘कदा आगमिष्यतः’ इति; रक्षकस्य चिन्ता कालनिष्ठा भवति, न आत्मश्लाघानिष्ठा।
१Then those two princes, tamers of their enemies, who knew both place and time and knew what should be said at the right place and time, spoke these words to Kauśika:
२“Lord, we wish to hear at what hour those two night-rangers come, against whom the sacrifice is to be guarded. Tell us that moment, so that it may not slip past us.”
३एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया।
सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंसुर्नृपात्मजौ॥
४अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतां राघवौ युवाम्।
दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति॥
युयुत्सया त्वरमाणौ एवं ब्रुवाणौ तौ काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सर्वे ते मुनयः प्रीताः सन्तः नृपात्मजौ प्रशशंसुः। ते अवदन् — ‘अद्यप्रभृति षड्रात्रं युवां राघवौ रक्षतम्; एषः मुनिः दीक्षां गतः, अतः मौनित्वं च गमिष्यति।’ दीक्षितः मुनिः न वदति न च युध्यते; तस्य वाचः स्थाने अधुना रामस्य धनुः एव वर्तते। एषः एव गुरुशिष्ययोः भारविभागः। ‘प्रीताः’ इति पदेन तपस्विनां विश्वासः सूच्यते — ये आत्मरक्षणे असमर्थाः, ते क्षत्रियबाहौ शरणं लभन्ते।
३When the two Kākutsthas spoke in this way, urgent in their eagerness to fight, all the sages there were pleased, and they praised the two sons of the king.
४“From today you two Rāghavas are to keep guard for six nights. This sage has entered upon his consecration, and he will now hold silence.”
५तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ।
अनिद्रं षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम्॥
६उपासांचक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ।
ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिंदमौ॥
तत् मुनिवचनं श्रुत्वा तौ यशस्विनौ राजपुत्रौ अनिद्रं षडहोरात्रं तपोवनम् अरक्षताम्। परमधन्विनौ यत्तौ अरिंदमौ वीरौ उपासांचक्रतुः — मुनिवरं विश्वामित्रं समीपे स्थित्वा ररक्षतुः। ‘अनिद्रम्’ इति पदं गुरुतरम् — षट् दिनानि षट् रात्रीश्च निद्रां विहाय स्थातुं यत् धैर्यं तत् पराक्रमात् अपि पूर्वं वर्तते। रक्षणं नाम प्रतीक्षा एव, न केवलं प्रहारः। ‘उपासांचक्रतुः’ इति पदं सेवाम् अपि सूचयति — मुनेः समीपे स्थितिः रक्षणं च गुरुशुश्रूषायाः एव अङ्गम्।
५Hearing those words, the two illustrious princes guarded the grove of penance for six days and six nights without sleeping.
६The two heroes, great bowmen, kept watch attentively; those tamers of their enemies guarded Viśvāmitra, the best of sages.
७अथ काले गते तस्मिन्षष्ठेऽहनि तदागते।
सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहितः॥
८रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया।
प्रजज्वाल ततो वेदिः सोपाध्यायपुरोहिता॥
अथ सः कालः गतः, षष्ठं च अहः तत् आगतम्। तदा रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् — ‘यत्तः समाहितः भव।’ युयुत्सया त्वरितस्य रामस्य एवं ब्रुवाणस्य एव सोपाध्यायपुरोहिता सा वेदिः प्रजज्वाल। रामस्य वचनं यज्ञवेद्याः ज्वलनं च एकस्मिन् एव क्षणे जातम् — कविः उभयोः सामञ्जस्यं दर्शयति; वीरस्य सावधानता यज्ञाग्नेः उद्दीपनेन सह मिलति। वेद्याः सहसा ज्वलनम् उत्पातः अपि गण्यते — अग्निः आगामिनं विघ्नं पूर्वम् एव सूचयति।
७Then, when that time had gone by and the sixth day had come, Rāma said to the son of Sumitrā, “Be on your guard, be collected.”
८While Rāma was speaking in this way, hurried on by his eagerness to fight, the altar blazed up, and with it the officiating teacher and the household priest.
९सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया।
विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा॥
१०मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते।
आकाशे च महान्शब्दः प्रादुरासीद्भयानकः॥
सा वेदिः सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया, विश्वामित्रेण सर्त्विजा च सहिता जज्वाल। ततः मन्त्रवत् यथान्यायं सः यज्ञः सम्प्रवर्तते स्म। तस्मिन् एव समये आकाशे महान् भयानकः शब्दः प्रादुरासीत्। यज्ञस्य शान्तः क्रमः आकाशस्य घोषेण भिद्यते — विघ्नः प्रायः तदा एव आगच्छति यदा कर्म सिद्धेः समीपं गच्छति। अत्र वेद्याः सर्वाणि उपकरणानि गणितानि — दर्भाः चमसाः स्रुक् समिधः पुष्पराशयश्च; ऋत्विजः विश्वामित्रश्च तत्र स्थिताः। एवं समग्रं यज्ञमण्डलम् एकत्र ज्वलति।
९That altar, set about with darbha grass, with camasa ladles and the sruk, with kindling wood and heaps of flowers, blazed up together with Viśvāmitra and the ritual priests.
१०The sacrifice then went forward with its mantras in the prescribed manner; and in the sky a great and terrible sound arose.
११आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि दृश्यते।
तथा मायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम्॥
१२मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचरास्तथा।
आगम्य भीमसंकाशा रुधिरौघानवासृजन्॥
१३तां तेन रुधिरौघेण वेदीं वीक्ष्य समुक्षिताम्।
सहसाभिद्रुतो रामस्तानपश्यत्ततो दिवि॥
प्रावृषि यथा मेघः गगनम् आवार्य दृश्यते, तथा मायां विकुर्वाणौ तौ राक्षसौ अभ्यधावताम्। मारीचः सुबाहुश्च, तयोः अनुचराः च भीमसंकाशाः आगम्य रुधिरौघान् अवासृजन्। तेन रुधिरौघेण समुक्षितां वेदीं वीक्ष्य रामः सहसा अभिद्रुतः, ततः च दिवि तान् अपश्यत्। मेघोपमा सार्थका — राक्षसाः न भूमौ युध्यन्ते, अपि तु आकाशात् अशुचि वर्षन्ति; यज्ञस्य दूषणम् एव तेषां प्रधानं शस्त्रम्। मारीचस्य नाम अत्र प्रथमं कर्मणि श्रूयते; अयम् एव अग्रे सुवर्णमृगः भविष्यति। रुधिरम् एव वेद्याः शुद्धेः विपरीतम्; तेन स्पृष्टः यज्ञः निष्फलः भवेत्। अतः राक्षसाः न रामं प्रहरन्ति, अपि तु कर्म एव दूषयन्ति। ‘दिवि’ इति पदं च युद्धस्य विषमतां दर्शयति — शत्रुः ऊर्ध्वे, रक्षकः भूमौ।
११As a cloud is seen in the rainy season covering over the whole sky, so the two rākṣasas came rushing on, working their illusions.
१२Mārīca and Subāhu, and their followers with them, dreadful to look upon, came up and let fall streams of blood.
१३Seeing the altar drenched by that flood of blood, Rāma rushed forward at once, and then he saw them up in the sky.
१४तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः।
लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत्॥
१५पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान्राक्षसान्पिशिताशनान्।
मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान्॥
१६करिष्यामि न संदेहो नोत्सहे हन्तुमीदृशान्।
इत्युक्त्वा वचनं रामश्चापे संधाय वेगवान्॥
तौ सहसा आपतन्तौ दृष्ट्वा राजीवलोचनः रामः लक्ष्मणम् अभिसम्प्रेक्ष्य अब्रवीत् — ‘पश्य लक्ष्मण, एते दुर्वृत्ताः पिशिताशनाः राक्षसाः। एतान् मानवास्त्रसमाधूतान् अनिलेन घनान् इव करिष्यामि; अत्र संदेहः नास्ति। किन्तु ईदृशान् हन्तुं न उत्सहे।’ एतत् वचनम् अस्य सर्गस्य हृदयम् — रामः शक्तः, तथापि वधे न रमते। ‘नोत्सहे हन्तुम्’ इति यत् उक्तं तत् एव मारीचस्य जीवनस्य कारणम्; एवं कविः स्वयम् एव अग्रिमं दुःखं बीजरूपेण वपति। लक्ष्मणं प्रति एव भाषणम् अपि द्रष्टव्यम् — रामः एकाकी न युध्यते; भ्रातरं साक्षिणं कृत्वा एव स्वं निर्णयं वदति। इति उक्त्वा वेगवान् रामः चापे संधानं चकार; वचनात् कर्म तूर्णम् अनुसरति।
१४Seeing the two of them falling upon him all at once, lotus-eyed Rāma looked round at Lakṣmaṇa and spoke these words:
१५“Look, Lakṣmaṇa, at these evil-living rākṣasas who feed on flesh. I shall scatter them with the Mānava, the missile of Manu, as the wind scatters clouds —
१६this I shall do, there is no doubt of it; but I have no wish to kill such creatures as these.” Having said this, the swift Rāma fitted to his bow
१९विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषुबलपीडितम्।
निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥
२०पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं मनुसंहितम्।
मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियुज्यते॥
शीतेषुबलपीडितं विचेतनं विघूर्णन्तं निरस्तं मारीचं दृश्य रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘पश्य लक्ष्मण, मनुसंहितः शीतेषुः मानवः एनं मोहयित्वा नयति, न च प्राणैः वियोजयति।’ अस्त्रस्य नाम एव ‘शीतेषुः’ — शीतः बाणः, यः तापं न जनयति। शस्त्रम् अपि स्वामिनः स्वभावम् अनुवर्तते। रामः स्वयम् एव अस्त्रस्य क्रियां लक्ष्मणाय वर्णयति — गुरुः शिष्याय शस्त्रविद्यां शिक्षयन्। ‘मनुसंहितम्’ इति च अस्त्रस्य प्रामाण्यं दर्शयति; यत् धर्मशास्त्रकर्त्रा मनुना विहितं तत् प्राणहरणे न प्रवर्तते।
१९Seeing Mārīca thrown off, senseless and reeling, overpowered by the force of the Śīteṣu, Rāma said to Lakṣmaṇa:
२०“Look, Lakṣmaṇa, the Śīteṣu — the cold arrow — the Mānava that Manu ordained, carries him off stunned, and yet does not part him from his life.
२१इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान्दुष्टचारिणः।
राक्षसान्पापकर्मस्थान्यज्ञघ्नान्रुधिराशनान्॥
२२इत्युक्त्वा लक्ष्मणं चाशु लाघवं दर्शयन्निव।
विगृह्य सुमहच्चास्त्रमाग्नेयं रघुनन्दनः॥
२३सुबाहूरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद्भुवि।
शेषान्वायव्यमादाय निजघान महायशाः।
राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन्॥
‘इमान् अपि निर्घृणान् दुष्टचारिणः पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान् राक्षसान् वधिष्यामि’ इति उक्त्वा रघुनन्दनः लाघवं दर्शयन् इव सुमहत् आग्नेयम् अस्त्रं विगृह्य सुबाहोः उरसि चिक्षेप। सः विद्धः सन् भुवि प्रापतत्। शेषान् तु महायशाः परमोदारः राघवः वायव्यम् आदाय निजघान, मुनीनां च मुदम् आवहत्। अत्र भेदः स्पष्टः — मारीचः क्षिप्तः, सुबाहुः तु हतः। यः केवलं मायया बाधते सः दूरं नीयते; यः यज्ञघ्नः पापकर्मस्थः च, सः न मुच्यते। त्रीणि अस्त्राणि त्रिषु स्थानेषु युक्तानि — एषा विवेकस्य विद्या। आग्नेयं वायव्यं च देवताभेदेन भिन्ने; एकम् एकस्मिन् प्रयुक्तम्, अन्यत् बहुषु। ‘मुनीनां मुदमावहन्’ इति फलवाक्यम् — युद्धस्य प्रयोजनं तपस्विनां सुखम् एव।
२१These others too I shall kill: these pitiless rākṣasas of evil conduct, settled in wicked deeds, wreckers of sacrifice, drinkers of blood.”
२२Saying this to Lakṣmaṇa, the delight of the Raghus, as though showing off his quickness of hand, at once took up the great Āgneya, the missile of fire,
२३and loosed it at Subāhu’s chest; pierced, he fell to the ground. The rest the illustrious one struck down with the Vāyavya, the missile of wind; and the Rāghava, noble and great, brought joy to the sages.
२४स हत्वा राक्षसान्सर्वान्यज्ञघ्नान्रघुनन्दनः।
ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा॥
एवं सः रघुनन्दनः यज्ञघ्नान् सर्वान् राक्षसान् हत्वा तत्र ऋषिभिः पूजितः, यथा पुरा विजये इन्द्रः पूजितः आसीत्। उपमा मार्मिका — इन्द्रस्य विजयः देवानां रक्षणम् आसीत्, रामस्य विजयः तु तपसः रक्षणम्।
२४Having killed all the rākṣasas who wreck sacrifices, the delight of the Raghus was honoured there by the ṛṣis, as Indra was honoured long ago upon his victory.
२५अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः।
निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥
२६कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया।
सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं वीर महायशः।
स हि रामं प्रशस्यैवं ताभ्यां संध्यामुपागमत्॥
अथ यज्ञे समाप्ते महामुनिः विश्वामित्रः निरीतिकाः दिशः दृष्ट्वा काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, कृतार्थः अस्मि; त्वया गुरुवचः कृतम्। हे वीर महायशः, इदं सिद्धाश्रमं त्वया सत्यं कृतम्।’ एवं रामं प्रशस्य सः ताभ्यां सह संध्याम् उपागमत्। आश्रमस्य नाम अधुना सार्थकम् — सिद्धिः रक्षणेन एव पूर्णा भवति। ‘गुरुवचः कृतम्’ इति वचनं दशरथस्य आज्ञां स्मारयति — रामः पितुः वचनेन मुनिम् अनुगतः, तत् च अधुना सफलम्। संध्योपासनया सर्गः समाप्यते।
२५Then, when the sacrifice was complete, the great sage Viśvāmitra, seeing the quarters free of every affliction, said this to the Kākutstha:
२६“Great-armed one, I have gained my end; you have carried out your teacher’s word. Illustrious hero, you have made this Siddhāśrama true to its name.” So praising Rāma, he went with the two of them to the evening worship.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।