बालकाण्डम् — एकोनत्रिंशः सर्गः
सिद्धाश्रमस्य नामनिर्वचनम्, बलेर्यज्ञः, कश्यपस्य स्तुतिः, वामनावतारः, त्रिविक्रमः, आश्रमप्रवेशः, विश्वामित्रस्य दीक्षा च
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः रामस्य प्रश्नस्य उत्तरं ददाति — पुरतः दृश्यमानः अयं देशः सिद्धाश्रमः, यत्र देवनमस्कृतः विष्णुः सुबहूनि वर्षाणि युगशतानि च तपश्चरणयोगार्थम् उवास। तत्र एव सः सिद्धः अभवत्, अतः नाम सिद्धाश्रमः। तस्मिन् एव काले विरोचनपुत्रः बलिः सेन्द्रान् सहमरुद्गणान् देवान् निर्जित्य त्रैलोक्यराज्यं चकार, महान्तं च यज्ञम् आरभत। अग्निपुरोगमाः देवाः अत्र एव आश्रमे विष्णुम् उपेत्य प्रार्थयन्ते — बलेः व्रते असमाप्ते एव स्वकार्यं साधनीयम्; सः हि सर्वेभ्यः याचितृभ्यः सर्वं ददाति, अतः मायायोगम् आश्रित्य वामनत्वं गच्छ इति। एतस्मिन् अन्तरे अग्निसमप्रभः कश्यपः अदित्या सह दिव्यं वर्षसहस्रकं व्रतं समाप्य मधुसूदनं स्तौति — तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं त्वां सुतप्तेन तपसा पश्यामि; तव शरीरे सर्वं जगत् पश्यामि; त्वम् अनादिः अनिर्देश्यः इति। प्रीतः हरिः वरं ददाति; कश्यपः च अदित्याः स्वस्य च पुत्रत्वं याचते, शक्रस्य यवीयान् भ्राता भव, शोकार्तानां देवानां साहाय्यं कुरु इति च प्रार्थयते। ततः विष्णुः अदित्यां जातः वामनरूपेण बलिम् उपगम्य त्रीन् पदान् भिक्षित्वा मेदिनीं प्रतिगृह्य लोकान् आक्रम्य ओजसा बलिं नियम्य त्रैलोक्यं पुनः शक्रवशं करोति। अतः अयम् आश्रमः श्रमनाशनः, विश्वामित्रेण च भक्त्या उपभुज्यते; अत्र एव विघ्नकारिणः राक्षसाः रामेण हन्तव्याः। ततः मुनिः रामलक्ष्मणौ गृहीत्वा सिद्धाश्रमं प्रविशति, गतनीहारः पुनर्वसुसमन्वितः शशी इव विराजते; आश्रमवासिनः मुनयः तम् अपूजयन्, राजपुत्रयोः च आतिथ्यम् अकुर्वन्। विश्रान्तौ कुमारौ प्राञ्जली प्रार्थयेते — अद्य एव दीक्षां प्रविश, अयं सिद्धाश्रमः सिद्धः स्यात्, तव वचः सत्यम् अस्तु इति। विश्वामित्रः नियतेन्द्रियः दीक्षां प्रविशति; कुमारौ च रात्रिम् उषित्वा प्रभाते संध्याम् उपास्य जाप्यं समाप्य हुताग्निहोत्रम् आसीनं मुनिं वन्देते। एवम् अयं सर्गः यज्ञरक्षणस्य भूमिकां रचयति।
१अथ तस्याप्रमेयस्य वचनं परिपृच्छतः।
विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे॥
२इह राम महाबाहो विष्णुर्देवनमस्कृतः।
वर्षाणि सुबहूनीह तथा युगशतानि च॥
३तपश्चरणयोगार्थमुवास सुमहातपाः।
एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः॥
पूर्वसर्गान्ते रामः पुरतः दृश्यमानं तत् रम्यं वनखण्डं पृष्टवान्। तस्य अप्रमेयस्य परिपृच्छतः वचनं श्रुत्वा महातेजाः विश्वामित्रः व्याख्यातुम् उपचक्रमे। सः वदति — ‘हे महाबाहो राम, इह देवनमस्कृतः विष्णुः सुबहूनि वर्षाणि तथा युगशतानि च तपश्चरणयोगार्थम् उवास; एषः महात्मनः वामनस्य पूर्वाश्रमः।’ अत्र सर्गस्य रचना द्रष्टव्या — रामः देशं पृच्छति, मुनिः तु इतिहासम् आरभते। एषः एव अस्य काव्यस्य क्रमः; गङ्गायाः, मलदकरूषयोः, ताटकावनस्य च वर्णनेषु सः एव दृष्टः। भूमेः स्वरूपं न वर्णनमात्रेण, अपि तु तत्र पुरा यत् वृत्तं तेन एव बोध्यते। ‘पूर्वाश्रमः’ इति पदेन च सूच्यते यत् अयं देशः अवतारात् पूर्वम् अपि पवित्रः आसीत्।
१Then, when Rāma, whose greatness cannot be measured, asked his question, the greatly radiant Viśvāmitra began to explain.
२“Here, mighty-armed Rāma, Viṣṇu, to whom the gods bow, for a great many years and for hundreds of yugas —
३that one of vast austerity dwelt here for the sake of ascetic practice and of yoga. This, Rāma, is the former hermitage of the great Vāmana.
४सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो ह्यत्र महातपाः।
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः॥
५निर्जित्य दैवतगणान्सेन्द्रान्सहमरुद्गणान्।
कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥
‘अयम् आश्रमः सिद्धाश्रमः इति ख्यातः, यतः अत्र सः महातपाः सिद्धः अभवत्।’ नाम्नः निर्वचनम् एतत् — सिद्धिस्थानत्वात् सिद्धाश्रमः। ततः मुनिः प्रतिपक्षं प्रस्तौति — ‘एतस्मिन् एव काले विरोचनपुत्रः बलिः नाम राजा सेन्द्रान् सहमरुद्गणान् देवतागणान् निर्जित्य तत् राज्यं कारयामास; त्रिषु लोकेषु सः विश्रुतः आसीत्।’ ‘एतस्मिन्नेव काले’ इति पदद्वयं मननीयम् — एकत्र तपःसिद्धिः, अन्यत्र च असुरविजयः; कथायाः द्वे सूत्रे एकस्मिन् एव काले वर्धेते, अग्रे च मिलतः।
४It is known as Siddhāśrama, the hermitage of accomplishment, because here that great ascetic attained his goal. At that very time there was a king, Bali, the son of Virocana,
५who, having conquered the hosts of gods together with Indra and with the Maruts, made their sovereignty his own; he was renowned through the three worlds.
६यज्ञं चकार सुमहानसुरेन्द्रो महाबलः।
बलेस्तु यजमानस्य देवाः साग्निपुरोगमाः।
समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे॥
७बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम्।
असमाप्तव्रते तस्मिन्स्वकार्यमभिपद्यताम्॥
सः महाबलः असुरेन्द्रः महान्तं यज्ञं चकार। यजमाने बलौ तस्मिन् कर्मणि प्रवृत्ते सति अग्निपुरोगमाः देवाः स्वयम् एव अस्मिन् आश्रमे समागम्य विष्णुम् ऊचुः — ‘हे विष्णो, वैरोचनिः बलिः उत्तमं यज्ञं यजते। तस्मिन् असमाप्तव्रते सति एव स्वकार्यम् अभिपद्यताम्।’ द्रष्टव्यम् — असुरः अपि यज्ञं करोति; अतः यज्ञः न जातिनिबद्धः। देवाः च न युद्धं प्रार्थयन्ते, अपि तु कालम् — ‘असमाप्तव्रते’ इति। व्रते समाप्ते सति बलिः अजेयः भवेत्; अतः अवसरः एव अत्र उपायः।
६That mighty lord of the asuras performed a great sacrifice. While Bali was engaged in it as yajamāna, the patron of the rite, the gods, with Agni at their head, came of their own accord to this very hermitage and said to Viṣṇu:
७“Viṣṇu, Bali the son of Virocana is offering a supreme sacrifice. Before his vow is completed, let our own business be accomplished.
८ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः।
यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति॥
९स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपाश्रितः।
वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम्॥
‘ये याचितारः इतस्ततः एनम् अभिवर्तन्ते, तेभ्यः सः यत् यत्र यथावत् च सर्वं प्रयच्छति। अतः हे विष्णो, त्वं सुरहितार्थाय मायायोगम् उपाश्रितः वामनत्वं गतः सन् उत्तमं कल्याणं कुरु।’ अत्र कथायाः मर्म प्रकाशते — बलेः दोषः न कथ्यते, दानशीलता एव कथ्यते। यत् गुणेन सः महान्, तेन एव सः ग्राह्यः। ‘मायायोगम् उपाश्रितः’ इति पदेन उपायस्य स्वरूपं स्पष्टीकृतम् — न बलेन, अपि तु रूपपरिवर्तनेन याचनया च विजयः साध्यः।
८Those who come up to him as suppliants, from this side and that, he gives them everything, whatever they ask, wherever and in whatever due measure.
९So you, for the good of the gods, take refuge in the power of māyā, illusion; become Vāmana the dwarf, and bring about the highest good.”
१०एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभः।
अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा॥
११देवीसहायो भगवान्दिव्यं वर्षसहस्रकम्।
व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्॥
१२तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकम्।
तपसा त्वां सुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम्॥
१३शरीरे तव पश्यामि जगत्सर्वमिदं प्रभो।
त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गतः॥
एतस्मिन् अन्तरे अग्निसमप्रभः कश्यपः अदित्या सहितः ओजसा दीप्यमानः इव आगतः। देवीसहायः सः भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकं व्रतं समाप्य वरदं मधुसूदनं तुष्टाव — ‘तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकं त्वां सुतप्तेन तपसा पुरुषोत्तमं पश्यामि। हे प्रभो, तव शरीरे इदं सर्वं जगत् पश्यामि; त्वम् अनादिः अनिर्देश्यः, त्वां शरणं गतः अस्मि।’ स्तुतेः रचना सूक्ष्मा — चतुर्भिः पदैः तपःशब्दः आवर्त्यते, ततः ‘सुतप्तेन तपसा’ इति साधनम् अपि तपः एव उच्यते। येन साधनेन यत् साध्यं दृश्यते, तयोः एकरूपता एव अत्र स्तूयते। ‘अनिर्देश्यः’ इति पदेन च वाचः सीमा स्वीक्रियते; यत्र वर्णनं न प्रभवति, तत्र शरणागतिः एव शेषः उपायः। कश्यपस्य आगमनम् अपि सार्थकम् — देवाः उपायं प्रार्थयन्ते, पिता तु पुत्रत्वं याचते; द्वयोः याचनयोः मिलनेन एव अवतारः सम्भवति।
१०At that very juncture, Rāma, Kaśyapa, whose splendour was like fire, came with Aditi, blazing as though with his own inner power.
११With the goddess beside him, the lord had just completed a vow lasting a thousand divine years, and he praised Madhusūdana, the giver of boons:
१२“You are made of tapas, ascetic heat; you are its mass, its very shape, its very self. By tapas well performed I see you, the highest of persons.
१३In your body, Lord, I see this whole world. You are without beginning and beyond all designation; I have come to you for refuge.”
१४तमुवाच हरिः प्रीतः कश्यपं गतकल्मषम्।
वरं वरय भद्रं ते वरार्होऽसि मतो मम॥
१५तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मारीचः कश्यपोऽब्रवीत्।
अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचितम्॥
१६वरं वरद सुप्रीतो दातुमर्हसि सुव्रत।
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ॥
१७भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन।
शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि॥
१८अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादात्ते भविष्यति।
सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नितः॥
प्रीतः हरिः गतकल्मषं कश्यपम् उवाच — ‘वरं वरय, भद्रं ते; मम मते त्वं वरार्हः असि।’ तत् वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपः अब्रवीत् — ‘अदित्याः देवतानां मम च एतत् एव अनुयाचितम्। हे सुव्रत वरद, सुप्रीतः सन् वरं दातुम् अर्हसि। हे भगवन् अनघ, अदित्याः मम च पुत्रत्वं गच्छ। हे असुरसूदन, त्वं शक्रस्य यवीयान् भ्राता भव; शोकार्तानां देवानां साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि। हे देवेश, तव प्रसादात् अयम् आश्रमः सिद्धाश्रमः नाम भविष्यति; कर्मणि सिद्धे सति इतः उत्तिष्ठ।’ अत्र त्रीणि मननीयानि। प्रथमं — वरः न वस्तु, अपि तु सम्बन्धः; पुत्रत्वम् एव याच्यते। द्वितीयं — ‘यवीयान् भ्राता’ इति पदेन देवानां नेतृत्वम् इन्द्रे एव स्थाप्यते, विष्णुः च कनिष्ठत्वं स्वीकरोति; एषा विनयस्य पराकाष्ठा। तृतीयं — आश्रमस्य नाम्नः निर्वचनं द्वितीयवारं कथ्यते, अधुना च तत् वरफलत्वेन उच्यते। एवं नाम एव कथायाः ग्रन्थिः। अपि च ‘कर्मणि सिद्धे’ इति वदन् कश्यपः तपसः फलं स्वयं न गृह्णाति, देवेभ्यः एव ददाति।
१४Pleased, Hari said to Kaśyapa, whose every stain was gone: “Ask a boon; may it be well with you. In my judgement you deserve one.”
१५Hearing his words, Kaśyapa the son of Marīci said: “What Aditi, and the gods, and I myself have asked for again and again is this:
१६you who are firm in vows, you who grant boons, be pleased and grant it. Lord, faultless one, become the son of Aditi and of me.
१७Slayer of the asuras, be the younger brother of Śakra, that is Indra; you should help the gods, who are afflicted with grief.
१८By your favour this place will come to be called Siddhāśrama. Lord of the gods, now that your work is accomplished, rise up from here.”
२२तेनैव पूर्वमाक्रान्त आश्रमः श्रमनाशनः।
मयापि भक्त्या तस्यैव वामनस्योपभुज्यते॥
२३एनमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः।
अत्र ते पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः॥
‘तेन एव पूर्वम् आक्रान्तः अयम् आश्रमः श्रमनाशनः; मया अपि भक्त्या तस्य एव वामनस्य आश्रमः उपभुज्यते। एनम् आश्रमं विघ्नकारिणः राक्षसाः आयान्ति; हे पुरुषव्याघ्र, अत्र ते दुष्टचारिणः हन्तव्याः।’ अत्र पुराणं वर्तमानेन योजितम्। ‘श्रमनाशनः’ इति पदे श्लेषः — आश्रमशब्दे श्रमः श्रूयते, सः च अत्र नश्यति। यथा पुरा विष्णुः अत्र देवानां विघ्नं जहार, तथा अधुना रामः मुनेः विघ्नं हनिष्यति; कथा एव नियोगस्य प्रमाणं जाता।
२२It was he who took possession of this hermitage long ago, and it puts an end to all weariness; out of devotion to that same Vāmana I too make use of it.
२३Rākṣasas who work obstruction come to this hermitage. Here, tiger among men, those evil-doers are to be killed by you.
२४अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम्।
तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम॥
२५इत्युक्त्वा परमप्रीतो गृह्य रामं सलक्ष्मणम्।
प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनिः।
शशीव गतनीहारः पुनर्वसुसमन्वितः॥
२६तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः।
उत्पत्योत्पत्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन्॥
२७यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते।
तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम्॥
‘अद्य वयं तम् अनुत्तमं सिद्धाश्रमं गच्छामहे; हे तात, तत् आश्रमपदं यथा मम तथा तव अपि।’ ‘तात’ इति सम्बोधनेन गुरोः वात्सल्यं प्रकाशते, ‘तवाप्येतत्’ इति च शिष्यस्य अधिकारः। इति उक्त्वा परमप्रीतः सः सलक्ष्मणं रामं गृह्य आश्रमपदं प्रविशन् महामुनिः गतनीहारः पुनर्वसुसमन्वितः शशी इव व्यरोचत। उपमा सार्थिका — मुनिः शशी, कुमारौ च पुनर्वसुनक्षत्रस्य द्वे तारके; नीहारापगमः च विघ्नशान्तेः सूचकः। तं दृष्ट्वा सिद्धाश्रमनिवासिनः सर्वे मुनयः सहसा उत्पत्य उत्पत्य विश्वामित्रम् अपूजयन्; धीमते विश्वामित्राय यथार्हं पूजां चक्रिरे, तथा एव राजपुत्राभ्याम् अतिथिक्रियाम् अकुर्वन्। ‘उत्पत्योत्पत्य’ इति द्विरुक्तेन आमोदस्य आवेगः सूचितः; तपस्विनः अपि गुरुदर्शने बालकाः इव प्रहृष्यन्ति। राजपुत्रयोः पृथक् सत्कारेण च तयोः अतिथित्वं स्वीकृतम्।
२४Today, Rāma, we go to that unsurpassed Siddhāśrama; and that hermitage, my son, is as much yours as it is mine.”
२५Saying this, greatly pleased, he took Rāma along with Lakṣmaṇa, and as he entered the hermitage the great sage shone like the moon cleared of mist and joined with the stars of Punarvasu.
२६Seeing him, all the sages who lived in Siddhāśrama sprang up again and again and at once did honour to Viśvāmitra.
२७They paid the wise Viśvāmitra the worship that was his due, and in the same way performed the rites of hospitality for the two princes.
२८मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिंदमौ।
प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ॥
२९अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुंगव।
सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धः स्यात्सत्यमस्तु वचस्तव॥
३०एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महानृषिः।
प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः॥
मुहूर्तं विश्रान्तौ अरिंदमौ राजपुत्रौ रघुनन्दनौ प्राञ्जली मुनिशार्दूलम् ऊचतुः — ‘हे मुनिपुंगव, भद्रं ते; अद्य एव दीक्षां प्रविश। अयं सिद्धाश्रमः सिद्धः स्यात्, तव वचः च सत्यम् अस्तु।’ एवम् उक्तः महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः नियतः नियतेन्द्रियः सन् तदा दीक्षां प्रविवेश। अत्र रामस्य प्रतिज्ञा गूढा किन्तु स्पष्टा — ‘सिद्धाश्रमः सिद्धः स्यात्’ इति वदन् सः रक्षणभारं स्वयम् एव स्वीकरोति। ‘सत्यमस्तु वचस्तव’ इति च पूर्वं मुनिना उक्तं ‘हन्तव्या दुष्टचारिणः’ इति वचनं लक्ष्यीकरोति। शिष्यस्य एतत् अभयवचनं श्रुत्वा एव गुरुः निःशङ्कं दीक्षाम् आश्रयति। ‘नियतो नियतेन्द्रियः’ इति पदद्वयेन बाह्यः नियमः आन्तरः च संयमः उभौ निर्दिष्टौ।
२८Then, having rested a while, the two princes, tamers of foes, the joy of the Raghus, with hands folded, said to the tiger among sages:
२९“Enter upon the dīkṣā, the consecration for the sacrifice, this very day; may it be well with you, best of sages. May this Siddhāśrama prove truly accomplished, and may your word come true.”
३०So addressed, the greatly radiant Viśvāmitra, the great seer, disciplined and with his senses restrained, then entered upon the consecration.
३१कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ।
प्रभातकाले चोत्थाय पूर्वां संध्यामुपास्य च॥
३२प्रशुची परमं जाप्यं समाप्य नियमेन च।
हुताग्निहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम्॥
कुमारौ अपि सुसमाहितौ तां रात्रिम् उषित्वा प्रभातकाले उत्थाय पूर्वां संध्याम् उपास्य प्रशुची नियमेन परमं जाप्यं समाप्य हुताग्निहोत्रम् आसीनं विश्वामित्रम् अवन्दताम्। सर्गः शान्तेन पदेन समाप्यते। यज्ञरक्षा न शस्त्रेण एव आरभ्यते, अपि तु शौचेन संध्योपासनेन जपेन च; क्षत्रियबालकौ अपि अत्र ब्रह्मचारिणौ एव। अग्रिमे सर्गे षडहोरात्रं जागरणम् आरप्स्यते। अत्र तु रात्रिः शान्ता, प्रभातं च निर्मलम्; विघ्नात् पूर्वं कविः विश्रामस्य चित्रं दर्शयति।
३१The two boys too passed that night with full attention, and rising at daybreak they worshipped at the morning twilight,
३२and, quite pure, having completed the supreme muttered prayer according to rule, they bowed to Viśvāmitra as he sat there, his agnihotra fire offering made.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।