बालकाण्डम् — अष्टाविंशः सर्गः
संहारमन्त्राणां नामानि, मूर्तिमतामस्त्राणां प्रादुर्भावः, सिद्धाश्रमाभिमुखं गमनम्, रामस्य प्रश्नश्च
अस्मिन् सर्गे रामः विश्वामित्रात् अस्त्राणां संहारविधिं लभते। अस्त्राणि प्रतिगृह्य प्रहृष्टवदनः रामः गच्छन् एव मुनिं वदति — ‘एतैः अस्त्रैः अहं सुरैः अपि दुराधर्षः; किन्तु संहारान् अपि ज्ञातुम् इच्छामि’ इति। ततः धृतिमान् सुव्रतः शुचिः विश्वामित्रः संहारमन्त्रान् नामतः एव उपदिशति — सत्यवान्, सत्यकीर्तिः, धृष्टः, रभसः, प्रतिहारतरः, पराङ्मुखः, अवाङ्मुखः, लक्ष्यालक्ष्यौ, दृढनाभसुनाभकौ, दशाक्षशतवक्त्रौ, दशशीर्षशतोदरौ, पद्मनाभमहानाभौ, दुन्दुनाभस्वनाभकौ, ज्योतिषः, शकुनः, नैरास्यविमलौ, यौगंधरविनिद्रौ, दैत्यप्रमथनौ, शुचिबाहुः, महाबाहुः, निष्कलिः, विरुचः, सार्चिमाली, धृतिर्माली, वृत्तिमान्, रुचिरः, पित्र्यः, सौमनसः, विधूतमकरौ, परवीरः, रतिः, धनधान्यौ, कामरूपः, कामरुचिः, मोहः, आवरणः, जृम्भकः, सर्पनाथः, पन्थानवरुणौ च। एते सर्वे कृशाश्वतनयाः भास्वराः कामरूपिणः; ‘पात्रभूतः असि, प्रतीच्छ’ इति मुनिः आज्ञापयति। ‘बाढम्’ इति उक्त्वा रामः तान् गृह्णाति; ते च मूर्तिमन्तः दिव्यभास्वरदेहाः प्रादुर्भवन्ति — केचित् अङ्गारसदृशाः, केचित् धूमोपमाः, केचित् चन्द्रार्कसदृशाः — प्राञ्जलयः च ‘किं ते करवाम’ इति पृच्छन्ति। रामः तान् ‘यथेष्टं गच्छत, कार्यकाले तु मानसाः भूत्वा साहाय्यं कुरुत’ इति आदिशति; ते प्रदक्षिणं कृत्वा यथागतं गच्छन्ति। ततः राघवः गच्छन् एव पर्वतस्य अविदूरतः मेघसंकाशं मृगाकीर्णं वल्गुभाषैः शकुनैः अलंकृतं वृक्षखण्डं दृष्ट्वा मुनिं पृच्छति — ‘किम् इदम्? देशस्य सुखवत्तया अवगच्छामि यत् रोमहर्षणात् कान्तारात् निःसृताः स्मः। कस्य इदम् आश्रमपदम्? कुत्र ते ब्रह्मघ्नाः दुष्टचारिणः तव यज्ञविघ्नाय सम्प्राप्ताः? कुत्र च तव याज्ञिकी क्रिया, या मया रक्षितव्या?’ इति। एवं प्रश्नेन एव सर्गः समाप्यते।
१प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनः शुचिः।
गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत्॥
२गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन्दुराधर्षः सुरैरपि।
अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारान्मुनिपुंगव॥
अस्त्राणि प्रतिगृह्य प्रहृष्टवदनः शुचिः काकुत्स्थः गच्छन् एव विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, अस्त्रैः गृहीतैः अहं सुरैः अपि दुराधर्षः जातः; किन्तु हे मुनिपुंगव, एतेषाम् अस्त्राणां संहारान् अपि ज्ञातुम् इच्छामि।’ अत्र रामस्य विवेकः प्रकाशते। यत् अस्त्रं मुक्तं सत् प्रत्याहर्तुं न शक्यते, तत् कार्यं समाप्य अपि न उपरमते; ततः च रक्षितव्यः लोकः एव दह्येत। अतः प्रयोगविद्या अर्धा एव विद्या; संहारविद्यया सह सा पूर्णा भवति। अपि च ‘गच्छन्नेव’ इति पदेन कविः सूचयति — मार्गे एव शिक्षा प्रवृत्ता, यात्रा च विद्यां न रुणद्धि।
१Then, with the weapons received, his face bright and himself purified, Kākutstha spoke to Viśvāmitra as they walked on.
२“Lord, now that I hold these weapons I cannot be overcome even by the gods. But, best of sages, I want to know how they are withdrawn.”
३एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महातपाः।
संहारान्व्याजहाराथ धृतिमान्सुव्रतः शुचिः॥
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे महातपाः विश्वामित्रः संहारान् व्याजहार। अत्र मुनेः त्रीणि विशेषणानि द्रष्टव्यानि — धृतिमान्, सुव्रतः, शुचिः इति। संहारमन्त्राः हि प्रयोगमन्त्रेभ्यः अपि गुह्यतराः; तेषां दाने आचार्यस्य धैर्यं व्रतनिष्ठा शौचं च अपेक्षितम्। न च मुनिः किञ्चित् गोपयति; याचितमात्रे सर्वं ददाति, यतः शिष्यः पात्रम् इति सः जानाति। दानस्य योग्यता एव अत्र प्रमाणम्, न तु शिष्यस्य आग्रहः। क्रमः अपि द्रष्टव्यः — पूर्वस्मिन् सर्गे अस्त्राणि दत्तानि, अत्र तु संहाराः; प्रथमं शक्तिः, ततः तस्याः नियन्त्रणम्। यः शक्तिं दत्त्वा नियन्त्रणं न ददाति, सः न आचार्यः।
३When Kākutstha had spoken so, Viśvāmitra of great austerity — steady, firm in his vows, pure — then declared the formulas of withdrawal.
४सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।
प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्॥
५लक्ष्यालक्ष्याविमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।
दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ॥
६पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभस्वनाभकौ।
ज्योतिषं शकुनं चैव नैरास्यविमलावुभौ॥
ततः मुनिः नामभिः एव तान् संहारान् उपदिशति — सत्यवान्, सत्यकीर्तिः, धृष्टः, रभसः, प्रतिहारतरः, पराङ्मुखः, अवाङ्मुखः, लक्ष्यः, अलक्ष्यः, दृढनाभः, सुनाभकः, दशाक्षः, शतवक्त्रः, दशशीर्षः, शतोदरः, पद्मनाभः, महानाभः, दुन्दुनाभः, स्वनाभकः, ज्योतिषः, शकुनः, नैरास्यः, विमलः इति। एतेषु बहूनि नामानि रूपं ध्वनिं वा सूचयन्ति — नाभिसंख्या, मुखसंख्या, शीर्षसंख्या च। नाम्नः एव उच्चारणेन अस्त्रं निवर्तते इति मन्त्रशास्त्रस्य सिद्धान्तः; अतः अत्र नामानि एव विद्या, न पृथक् कश्चित् प्रयोगोपदेशः। अपि च बहूनि नामानि द्वन्द्वेन युग्मशः निबद्धानि — लक्ष्यालक्ष्यौ, दृढनाभसुनाभकौ, दशाक्षशतवक्त्रौ इति; युग्मरचनया स्मृतिः सुकरा भवति, छन्दश्च रक्ष्यते।
४“Satyavat and Satyakīrti, Dhṛṣṭa and Rabhasa; the one called Pratihāratara, and Parāṅmukha and Avāṅmukha;
५Lakṣya and Alakṣya, these two, and Dṛḍhanābha and Sunābhaka; Daśākṣa and Śatavaktra, and Daśaśīrṣa and Śatodara;
६Padmanābha and Mahānābha, Dundunābha and Svanābhaka; Jyotiṣa and Śakuna, and the pair Nairāsya and Vimala;
७यौगंधरविनिद्रौ च दैत्यप्रमथनौ तथा।
शुचिबाहुर्महाबाहुर्निष्कलिर्विरुचस्तथा।
सार्चिमाली धृतिर्माली वृत्तिमान्रुचिरस्तथा॥
८पित्र्यः सौमनसश्चैव विधूतमकरावुभौ।
परवीरं रतिं चैव धनधान्यौ च राघव॥
९कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।
जृम्भकं सर्पनाथं च पन्थानवरुणौ तथा॥
अनन्तरं यौगंधरः, विनिद्रः, दैत्यप्रमथनौ, शुचिबाहुः, महाबाहुः, निष्कलिः, विरुचः, सार्चिमाली, धृतिर्माली, वृत्तिमान्, रुचिरः, पित्र्यः, सौमनसः, विधूतः, मकरः, परवीरः, रतिः, धनः, धान्यः, कामरूपः, कामरुचिः, मोहः, आवरणः, जृम्भकः, सर्पनाथः, पन्थानः, वरुणः च कथ्यन्ते। अयं सप्तमः श्लोकः षट्पादः — नामबाहुल्यात् एकम् अर्धम् अधिकं निबद्धम्। सूचीम् इमां शृण्वतः मनसि एकः एव भावः उदेति — यावन्ति प्रहरणानि, तावन्ति एव निवर्तनानि; प्रहारस्य प्रतिकारः अवश्यं विद्यते।
७Yaugandhara and Vinidra, and likewise the two that crush the daityas; Śucibāhu, Mahābāhu, Niṣkali and Viruca; Sārcimālī and Dhṛtirmālī, Vṛttimān and Rucira;
८Pitrya and Saumanasa, and the two Vidhūta and Makara; Paravīra and Rati, and Dhana and Dhānya, Rāghava;
९Kāmarūpa, Kāmaruci, Moha and Āvaraṇa; Jṛmbhaka and Sarpanātha, and Panthāna and Varuṇa —
१०कृशाश्वतनयान्राम भास्वरान्कामरूपिणः।
प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव॥
‘हे राम, एते कृशाश्वतनयाः भास्वराः कामरूपिणः; एतान् प्रतीच्छ, भद्रं ते, त्वं पात्रभूतः असि’ इति मुनिः वदति। ‘पात्रभूतः’ इति पदं मननीयम् — विद्या न सर्वस्मै देया, अपि तु पात्राय एव। अस्त्राणि च अत्र देवतारूपेण गृह्यन्ते, न तु जडसाधनरूपेण; तेषां जनकः कृशाश्वः प्रजापतिः इति पुराणप्रसिद्धिः। एवं शस्त्रं चेतनं मन्यमानः कविः तस्य प्रयोगे उत्तरदायित्वम् अपि सूचयति; यत् चेतनं, तत् प्रार्थ्यते, न तु केवलं क्षिप्यते। ‘कामरूपिणः’ इति च द्रष्टव्यम् — इच्छया रूपं गृह्णन्ति, अतः प्रयोक्तुः संकल्पः एव तेषां रूपं निर्धारयति।
१०receive these sons of Kṛśāśva, Rāma, radiant and able to take whatever form they wish. Blessings on you: you are fit to hold them, Rāghava.”
११बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रहृष्टेनान्तरात्मना।
दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तः सुखप्रदाः॥
१२केचिदङ्गारसदृशाः केचिद्धूमोपमास्तथा।
चन्द्रार्कसदृशाः केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा॥
‘बाढम्’ इति एव उक्त्वा प्रहृष्टेन अन्तरात्मना काकुत्स्थः तान् अगृह्णात्। ततः ते दिव्यभास्वरदेहाः मूर्तिमन्तः सुखप्रदाः प्रादुरभवन्। केचित् अङ्गारसदृशाः, केचित् धूमोपमाः, केचित् च चन्द्रार्कसदृशाः; सर्वे च प्रह्वाञ्जलिपुटाः स्थिताः। वर्णवैचित्र्यम् इदं तेषां स्वभाववैचित्र्यं सूचयति — कानिचित् दहनानि, कानिचित् मोहकानि, कानिचित् प्रकाशकानि। किन्तु सर्वाणि अपि विनयेन नमन्ति; यत् बलं विनयेन युक्तं, तत् एव सुखप्रदं भवति। ‘बाढम्’ इति एकपदेन एव रामस्य स्वीकारः — न संशयः, न विलम्बः, न अपि गर्वः। ‘सुखप्रदाः’ इति विशेषणं च विरोधाभासम् इव भाति, यतः एतानि संहारसाधनानि; किन्तु यानि रक्षन्ति, तानि एव सुखप्रदानि — हिंसासाधनम् अपि धर्मरक्षणे सुखहेतुः भवति।
११Kākutstha said only “So be it,” his heart delighted — and there they were, with shining divine bodies, embodied and bringing joy.
१२Some of them were like burning coals, some like smoke, and some had the look of the moon and the sun; and they stood with their palms joined.
१३रामं प्राञ्जलयो भूत्वाब्रुवन्मधुरभाषिणः।
इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते॥
१४गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः।
मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ॥
प्राञ्जलयः भूत्वा ते मधुरभाषिणः रामम् अब्रुवन् — ‘हे नरशार्दूल, इमे स्म; शाधि, किं ते करवाम?’ रघुनन्दनः तान् आह — ‘यथेष्टं गम्यताम्; कार्यकालेषु तु मानसाः भूत्वा मम साहाय्यं करिष्यथ।’ अत्र रामस्य संयमः स्पष्टः। लब्धं बलं न सर्वदा प्रकटं धार्यम्; प्रयोजने एव तत् स्मर्तव्यम्। ‘मानसाः’ इति पदेन अस्त्राणां स्थानं निर्दिष्टम् — न तूणीरे, अपि तु मनसि एव तानि वसन्ति, स्मृतिमात्रेण च आयान्ति। रामः तान् न बद्ध्नाति, अपि तु ‘यथेष्टं गम्यताम्’ इति मुञ्चति। यः स्वाधीनं कर्तुं शक्नोति, सः च मुञ्चति, तस्य एव वशे ते तिष्ठन्ति — एषा संयमस्य महिमा।
१३With folded hands they spoke to Rāma in sweet voices: “Here we are, tiger among men. Command us: what shall we do for you?”
१४The delight of the Raghus said to them: “Go where you please. But when there is work to be done, live in my mind and help me.”
१५अथ ते राममामन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वा जग्मुर्यथागतम्॥
१६स च तान्राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम्।
गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्॥
१७किमेतन्मेघसंकाशं पर्वतस्याविदूरतः।
वृक्षखण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे॥
१८दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोहरमतीव च।
नानाप्रकारैः शकुनैर्वल्गुभाषैरलंकृतम्॥
ततः ते रामम् आमन्त्र्य प्रदक्षिणं कृत्वा ‘एवम् अस्तु’ इति उक्त्वा यथागतं जग्मुः। तान् ज्ञात्वा राघवः गच्छन् एव मधुरं श्लक्ष्णं वचनं विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘किम् एतत् मेघसंकाशं पर्वतस्य अविदूरतः वृक्षखण्डं भाति? मम परं कौतूहलम्। दर्शनीयम् इदं मृगाकीर्णम् अतीव मनोहरं नानाप्रकारैः वल्गुभाषैः शकुनैः अलंकृतम्।’ ताटकावनस्य घोरत्वात् अस्य रम्यत्वं विपरीतं भासते, अतः एव रामस्य कौतूहलम्। दृश्यवैपरीत्येन कविः सिद्धाश्रमस्य माहात्म्यं सूचयति। अस्त्राणां प्रस्थाने ‘यथागतम्’ इति पदं द्रष्टव्यम् — आगमनम् इव गमनम् अपि अदृश्यम्, यतः ते मानसाः।
१५Then they took their leave of Rāma, walked round him in reverence, said “So be it” to Kākutstha, and went back the way they had come.
१६And Rāghava, now that he knew them, spoke as he walked, gently and sweetly, to the great sage Viśvāmitra.
१७“What is that, like a bank of cloud, not far from the mountain? A stand of trees shows there, and I am very curious about it.
१८It is good to look at, full of deer, altogether charming, and adorned with birds of many kinds that call sweetly.
१९निःसृताः स्मो मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात्।
अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया॥
२०सर्वं मे शंस भगवन्कस्याश्रमपदं त्विदम्।
सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिणः॥
२१तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने।
भगवंस्तस्य को देशः सा यत्र तव याज्ञिकी॥
२२रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसाः।
एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो॥
‘हे मुनिश्रेष्ठ, देशस्य अनया सुखवत्तया अवगच्छामि यत् वयं रोमहर्षणात् कान्तारात् निःसृताः स्मः। सर्वं मे शंस — कस्य इदम् आश्रमपदम्? कुत्र च ते पापाः ब्रह्मघ्नाः दुष्टचारिणः दुरात्मानः तव यज्ञस्य विघ्नाय सम्प्राप्ताः? हे भगवन्, सः कः देशः यत्र तव याज्ञिकी क्रिया वर्तते, या मया रक्षितव्या, यत्र च मया राक्षसाः वध्याः? एतत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि, प्रभो।’ एवं प्रश्नेन एव सर्गः समाप्यते; उत्तरं तु एकोनत्रिंशे सर्गे आगमिष्यति। द्रष्टव्यं च यत् रामः न केवलं स्थानं पृच्छति, अपि तु स्वकर्तव्यम् अपि स्वयम् एव कथयति — ‘रक्षितव्या क्रिया, वध्याः राक्षसाः’ इति।
१९From the ease of this country, best of sages, I gather that we have come out of that forest where the hair stood on end.
२०Tell me everything, Lord: whose āśrama is this? And where have they come, those sinful, brahmin-killing, evil-doing ones,
२१those malignant creatures who would wreck your sacrifice, great sage? Lord, what is the place where your sacrificial rite is performed —
२२the rite I am to guard, brahmin, and where I am to kill the rākṣasas? I want to hear all of it, best of sages, my lord.”
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।