बालकाण्डम् — सप्तविंशः सर्गः
विश्वामित्रस्य प्रसादः, चक्रशूलपाशशक्त्यादीनाम् अस्त्राणां नामतः दानम्, मन्त्रग्रामार्पणम्, मूर्तिमताम् अस्त्राणाम् उपस्थानं च
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः रामाय सर्वाणि दिव्यास्त्राणि ददाति। ताटकावने रात्रिम् उषित्वा प्रभाते महायशाः मुनिः प्रहस्य मधुरस्वरेण वदति — ‘हे राजपुत्र, अहं परितुष्टः; परमया प्रीत्या ते सर्वशः अस्त्राणि ददामि, यैः त्वं देवासुरगन्धर्वोरगान् अपि आजौ वशीकृत्य जयिष्यसि।’ ततः सः नामतः एव अस्त्राणि गणयति — दण्डचक्रं धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रम् ऐन्द्रं चक्रं च; वज्रं शैवं शूलवरं ब्रह्मशिरः ऐषीकं ब्राह्मं च; मोदकीशिखरी इति द्वे प्रदीप्ते गदे; धर्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशास्त्रं च; शुष्कार्द्रे द्वे अशनी; पैनाकं नारायणम् आग्नेयं (शिखरम्) वायव्यं (प्रथमम्) हयशिरः क्रौञ्चं च; शक्तिद्वयं कङ्कालं मुसलं कापालं किङ्किणीं च, यानि रक्षसां वधार्थानि; वैद्याधरं नन्दनम्, असिरत्नम्; गान्धर्वं मोहनं, प्रस्वापनं प्रशमनं सौम्यं वर्षणं शोषणं संतापनविलापने मादनं गान्धर्वं मानवं पैशाचं मोहनं च; तामसं सौमनं संवर्तं मौसलं सत्यं मायामयं सौरं तेजःप्रभं सोमास्त्रं शिशिरं त्वाष्ट्रं भागं मानवं शीतेषुं च। ‘एतानि कामरूपाणि महाबलानि क्षिप्रं गृहाण’ इति उक्त्वा शुचिः प्राङ्मुखः मुनिः रामाय अनुत्तमं मन्त्रग्रामं ददौ। तस्य जपतः सर्वाणि अस्त्राणि मूर्तिमन्ति भूत्वा राघवम् उपतस्थुः, प्राञ्जलयः च ‘वयं तव किंकराः’ इति ऊचुः। रामः तानि प्रतिगृह्य पाणिना संस्पृश्य ‘मम मनसि निवसत’ इति आदिश्य, प्रीतमनाः मुनिम् अभिवाद्य गमनाय उपचक्रमे।
१अथ तां रजनीमुष्य विश्वामित्रो महायशाः।
प्रहस्य राघवं वाक्यमुवाच मधुरस्वरम्॥
२परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यस्त्राणि सर्वशः॥
३देवासुरगणान्वापि सगन्धर्वोरगान्भुवि।
यैरमित्रान्प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि॥
तां रजनीं ताटकावने उषित्वा महायशाः विश्वामित्रः प्रहस्य मधुरस्वरेण राघवम् उवाच — ‘हे महायशः राजपुत्र, अहं परितुष्टः अस्मि, ते भद्रं भवतु। परमया प्रीत्या युक्तः अहं ते सर्वशः अस्त्राणि ददामि। यैः त्वं भुवि देवासुरगणान् सगन्धर्वोरगान् अपि आजौ प्रसह्य वशीकृत्य जयिष्यसि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — गुरुः शिष्यस्य कर्मणा तुष्टः सन् एव विद्यां ददाति; ताटकावधः एव अस्य महतः दानस्य मूल्यम्। अपि च ‘प्रहस्य’ इति पदं स्नेहं सूचयति, ‘सर्वशः’ इति च अकार्पण्यम्। अस्त्राणि न स्वार्थाय, अपि तु शत्रुजयाय लोकरक्षायै च दीयन्ते; अतः एव सिद्धाश्रमगमनात् पूर्वम् एव इदं शस्त्रसंस्कारपर्व सम्पाद्यते।
१When that night had passed, the greatly renowned Viśvāmitra smiled and said to Rāghava in a sweet voice:
२“I am wholly pleased with you, prince of great renown; may it be well with you. Filled with the highest affection, I give you the weapons, all of them.
३With these you will overpower in battle the hosts of gods and asuras, and even the gandharvas and the serpents of the earth, and bring them under your control and conquer.
४तानि दिव्यानि भद्रं ते ददाम्यस्त्राणि सर्वशः।
दण्डचक्रं महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव॥
५धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च।
विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रं चक्रं तथैव च॥
मुनिः वदति — ‘तानि दिव्यानि अस्त्राणि सर्वशः ते ददामि; ते भद्रं भवतु। हे राघव, महत् दिव्यं दण्डचक्रं तव दास्यामि; ततः हे वीर, धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथा अत्युग्रम् ऐन्द्रं चक्रं च।’ प्रथमं चक्राणि एव गणितानि, यतः चक्रम् आयुधेषु श्रेष्ठं मन्यते। दण्डः शासनस्य, धर्मः न्यायस्य, कालः अनिवार्यतायाः, विष्णुः पालनस्य, इन्द्रः च ऐश्वर्यस्य प्रतीकम्। एतेन सूच्यते यत् राजपुत्रस्य हस्ते बलं धर्मेण सह एव स्थाप्यते, न च केवलं संहारशक्तिः अर्प्यते।
४I give you all those celestial weapons; may it be well with you. I shall give you, Rāghava, the great divine daṇḍacakra, the disc of the rod of punishment,
५and then, hero, the dharmacakra, the disc of law, and likewise the kālacakra, the disc of time, and the viṣṇucakra, and the terrible aindracakra, the disc of Indra, as well.
६वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव॥
७ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम्।
गदे द्वे चैव काकुत्स्थ मोदकीशिखरी शुभे॥
अनन्तरं मुनिः वदति — ‘हे नरश्रेष्ठ, वज्रम् अस्त्रं शैवं शूलवरं च; हे राघव, ब्रह्मशिरः नाम अस्त्रम् ऐषीकम् अपि। हे महाबाहो, अनुत्तमं ब्राह्मम् अस्त्रं ते ददामि। हे काकुत्स्थ, मोदकी शिखरी इति नामभ्यां प्रसिद्धे द्वे शुभे गदे च।’ अत्र त्रयाणां देवानां प्रधानायुधानि एव रामाय अर्प्यन्ते — इन्द्रस्य वज्रम्, शिवस्य शूलम्, ब्रह्मणः शिरोऽस्त्रम्। ब्रह्मशिरः ऐषीकं च अग्रे युद्धकाण्डे पुनः आगमिष्यतः; अतः अस्य सर्गस्य दानं दूरं फलिष्यति इति कविः सूचयति।
६The vajra weapon, best of men, and the excellent trident of Śiva; and the weapon called brahmaśiras, ‘the head of Brahmā’, and the aiṣīka too, Rāghava.
७I give you, mighty-armed one, the unsurpassed brāhma weapon; and two fine maces, Kākutstha, named Modakī and Śikharī.
८प्रदीप्ते नरशार्दूल प्रयच्छामि नृपात्मज।
धर्मपाशमहं राम कालपाशं तथैव च॥
९वारुणं पाशमस्त्रं च ददाम्यहमनुत्तमम्।
अशनी द्वे प्रयच्छामि शुष्कार्द्रे रघुनन्दन॥
‘हे नरशार्दूल नृपात्मज, ते प्रदीप्ते गदे प्रयच्छामि। हे राम, धर्मपाशं कालपाशं तथैव च वारुणं पाशास्त्रम् अनुत्तमम् अहं ददामि। हे रघुनन्दन, शुष्कार्द्रे इति द्वे अशनी अपि प्रयच्छामि।’ पाशत्रयं बन्धनस्य एव आयुधम् — धर्मेण, कालेन, वरुणेन च शत्रुः बध्यते, न तु हन्यते। अशन्योः शुष्का आर्द्रा च इति भेदः विद्युतः द्वैविध्यं सूचयति। एतेन ज्ञायते यत् वधः एव न सर्वदा प्रयोजनम्; निग्रहः अपि क्षत्रियस्य समुचितं साधनम्।
८These two blazing maces I bestow on you, tiger among men, prince; and, Rāma, the dharmapāśa, the noose of law, and likewise the kālapāśa, the noose of time,
९and the unsurpassed vāruṇa noose-weapon I give as well. I bestow the two aśanī thunderbolts, the dry and the moist, Raghunandana.
१०ददामि चास्त्रं पैनाकमस्त्रं नारायणं तथा।
आग्नेयमस्त्रं दयितं शिखरं नाम नामतः॥
११वायव्यं प्रथमं नाम ददामि तव चानघ।
अस्त्रं हयशिरो नाम क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च॥
‘ददामि च पैनाकम् अस्त्रं नारायणम् अस्त्रं तथा; आग्नेयम् अस्त्रं दयितं शिखरम् इति नामतः प्रसिद्धम्। हे अनघ, वायव्यं प्रथमं नाम अस्त्रं तव ददामि; अस्त्रं हयशिरः नाम, क्रौञ्चम् अस्त्रं तथैव च।’ पिनाकिनः नारायणस्य च अस्त्रे एकत्र एव दीयेते — शिवविष्ण्वोः समत्वं कविः सूचयति। वायव्यं ‘प्रथमम्’ इति विशेष्यते, यतः तत् अस्त्रेषु प्रधानभूतम् इति भाष्यकाराः वदन्ति। एवम् अग्निः वायुः च — भूतशक्तयः अपि अत्र शस्त्ररूपेण गृह्यन्ते।
१०I give you also the paināka weapon and the nārāyaṇa weapon; and the cherished āgneya weapon, which bears the name Śikhara.
११I give you too, blameless one, the vāyavya weapon called Prathama; and the weapon named hayaśiras, ‘horse-head’, and the krauñca weapon as well.
१२शक्तिद्वयं च काकुत्स्थ ददामि तव राघव।
कङ्कालं मुसलं घोरं कापालमथ किङ्किणीम्॥
१३वधार्थं रक्षसां यानि ददाम्येतानि सर्वशः।
वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः॥
‘हे काकुत्स्थ राघव, शक्तिद्वयं च तव ददामि; कङ्कालं घोरं मुसलं कापालम् अथ किङ्किणीं च। यानि रक्षसां वधार्थं भवन्ति, तानि एतानि सर्वशः ददामि। वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः।’ अत्र मुनिः प्रयोजनम् एव स्पष्टं कथयति — एतानि राक्षसानां वधाय उपयुज्यन्ते। कङ्कालकापालकिङ्किणीनि घोरनामकानि अस्त्राणि राक्षसानाम् एव भीषणं रूपं प्रतिबिम्बयन्ति। सिद्धाश्रमे यज्ञविघ्नकारिणः राक्षसाः प्रतीक्ष्यन्ते; तेषाम् एव प्रतीकारः अत्र सज्जीक्रियते। ‘नन्दनम्’ इति च विद्याधराणाम् आनन्दजनकं नाम, घोरनामभिः सह मधुरं नाम मिलितम्।
१२And two śaktis, spears, I give you, Kākutstha Rāghava; and the kaṅkāla, the dreadful musala, the kāpāla, and then the kiṅkiṇī.
१३All these, which serve for the killing of rākṣasas, I give you entire; and the great vaidyādhara weapon, which bears the name Nandana.
१४असिरत्नं महाबाहो ददामि नृवरात्मज।
गान्धर्वमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः॥
१५प्रस्वापनं प्रशमनं दद्मि सौम्यं च राघव।
वर्षणं शोषणं चैव संतापनविलापने॥
१६मादनं चैव दुर्धर्षं कन्दर्पदयितं तथा।
गान्धर्वमस्त्रं दयितं मानवं नाम नामतः॥
१७पैशाचमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः।
प्रतीच्छ नरशार्दूल राजपुत्र महायशः॥
‘हे महाबाहो नृवरात्मज, असिरत्नं ददामि। गान्धर्वम् अस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः; हे राघव, प्रस्वापनं प्रशमनं सौम्यं च दद्मि; वर्षणं शोषणं संतापनविलापने च। मादनं दुर्धर्षं कन्दर्पदयितम्; गान्धर्वम् अस्त्रं मानवं नाम; पैशाचम् अस्त्रं दयितं मोहनं नाम। हे नरशार्दूल महायशः राजपुत्र, एतानि प्रतीच्छ।’ एषा सूचिः पूर्वाभ्यः विलक्षणा — एतानि अस्त्राणि प्रायः देहं न घ्नन्ति, अपि तु मनः मोहयन्ति, स्वापयन्ति, शमयन्ति, तापयन्ति, विलापयन्ति च। गन्धर्वाणां पिशाचानां कन्दर्पस्य च नामभिः एतानि अङ्कितानि, यतः ते मायया मोहेन च कर्म साधयन्ति। एतेन ज्ञायते यत् अस्त्रविद्या केवलं संहारार्था न, अपि तु शत्रोः निग्रहाय अपि उपयुज्यते; यः मनसः विजये समर्थः, सः एव वस्तुतः विजयी भवति। अपि च ‘दयितम्’ इति पदं पुनः पुनः प्रयुक्तम् — एतानि अस्त्राणि तेषां देवानां प्रियाणि, अतः यः तानि लभते सः तेषां प्रसादम् अपि लभते।
१४I give you the jewel of swords, mighty-armed son of the best of kings; and the cherished gāndharva weapon, which bears the name Mohana.
१५I give you the prasvāpana and the praśamana and the saumya, Rāghava; and the varṣaṇa and the śoṣaṇa, and the santāpana and the vilāpana;
१६and the irresistible mādana, dear to Kandarpa the god of love; and the cherished gāndharva weapon that bears the name Mānava;
१७and the cherished paiśāca weapon, which bears the name Mohana. Receive them, tiger among men, prince of great renown.
१८तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबलम्।
संवर्तं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज॥
१९सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायामयं परम्।
सौरं तेजःप्रभं नाम परतेजोऽपकर्षणम्॥
२०सोमास्त्रं शिशिरं नाम त्वाष्ट्रमस्त्रं सुदारुणम्।
दारुणं च भगस्यापि शीतेषुमथ मानवम्॥
‘हे नरशार्दूल नृपात्मज, तामसं सौमनं च महाबलं, संवर्तं दुर्धर्षं मौसलं च; हे महाबाहो, सत्यम् अस्त्रं तथा परं मायामयम्; सौरं तेजःप्रभं नाम, यत् परस्य तेजः अपकर्षति। सोमास्त्रं शिशिरं नाम, त्वाष्ट्रम् अस्त्रं सुदारुणम्, भगस्य अपि दारुणम् अस्त्रम्, अथ मानवं शीतेषुं च।’ अत्र सत्यमस्त्रं मायामयं च साक्षात् प्रतिद्वन्द्विनी शक्ती एकत्र दीयेते — सत्येन माया भिद्यते, मायया च मूढः प्रतारितः भवति। सौरं शत्रोः तेजः अपकर्षति, सौम्यं च शीतेन तं पीडयति। एवं सूर्यसोमत्वष्टृभगमनूनाम् अस्त्राणि अपि गणितानि; प्रायः सर्वः देवगणः रामं स्वकीयैः शस्त्रैः पूरयति, येन सः लोकरक्षायै समर्थः भवेत्।
१८The tāmasa, tiger among men, and the mighty saumana; and the irresistible saṃvarta and the mausala, prince;
१९and the satya weapon, mighty-armed one, and the supreme māyāmaya; and the saura weapon named Tejaḥprabha, which draws off the fiery energy of another.
२०The soma weapon named Śiśira, and the terrible tvāṣṭra weapon, and the dreadful weapon of Bhaga, and then the mānava called Śīteṣu.
२१एतान्राम महाबाहो कामरूपान्महाबलान्।
गृहाण परमोदारान्क्षिप्रमेव नृपात्मज॥
२२स्थितस्तु प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिर्मुनिवरस्तदा।
ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्रग्राममनुत्तमम्॥
२३सर्वसंग्रहणं येषां दैवतैरपि दुर्लभम्।
तान्यस्त्राणि तदा विप्रो राघवाय न्यवेदयत्॥
‘हे महाबाहो राम, एतानि कामरूपाणि महाबलानि परमोदाराणि अस्त्राणि, हे नृपात्मज, क्षिप्रम् एव गृहाण।’ इति उक्त्वा सः मुनिवरः शुचिः प्राङ्मुखः स्थित्वा सुप्रीतः रामाय अनुत्तमं मन्त्रग्रामं ददौ। येषाम् अस्त्राणां सर्वसंग्रहणं देवतैः अपि दुर्लभम्, तानि अस्त्राणि तदा विप्रः राघवाय न्यवेदयत्। ‘कामरूपाणि’ इति विशेषणं द्रष्टव्यम् — अस्त्राणि जडानि न, अपि तु इच्छानुसारं रूपं धारयन्ति। ‘मन्त्रग्रामः’ इति पदं च मननीयम् — अस्त्रं न वस्तुमात्रम्, अपि तु मन्त्रः; अतः इदं दानं दीक्षारूपम् एव, न भाण्डागारस्य विभजनम्। शुचित्वं प्राङ्मुखत्वं च दानस्य यज्ञसदृशं गाम्भीर्यं सूचयतः। यत् देवानाम् अपि दुर्लभम्, तत् एकस्मै मानवाय दत्तम् — एतेन रामस्य अलौकिकत्वं सूच्यते।
२१Take these quickly, mighty-armed Rāma, prince: they change shape at will, they are of great power, and they are most generous.”
२२Then that best of sages, purified, faced east and stood there, and well pleased he gave Rāma the unsurpassed body of mantras.
२३Those weapons, to gather all of which is hard even for the gods, the brahmin then made over to Rāghava.
२४जपतस्तु मुनेस्तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः।
उपतस्थुर्महार्हाणि सर्वाण्यस्त्राणि राघवम्॥
२५ऊचुश्च मुदिता रामं सर्वे प्राञ्जलयस्तदा।
इमे च परमोदार किंकरास्तव राघव॥
२६यद्यदिच्छसि भद्रं ते तत्सर्वं करवाम वै।
ततो रामः प्रसन्नात्मा तैरित्युक्तो महाबलैः॥
तस्य धीमतः मुनेः विश्वामित्रस्य जपतः सर्वाणि महार्हाणि अस्त्राणि मूर्तिमन्ति भूत्वा राघवम् उपतस्थुः। मुदिताः सर्वे प्राञ्जलयः सन्तः तदा रामम् ऊचुः — ‘हे परमोदार राघव, इमे वयं तव किंकराः। यत् यत् इच्छसि, ते भद्रं भवतु, तत् सर्वं वयं करवाम।’ ततः तैः महाबलैः एवम् उक्तः रामः प्रसन्नात्मा अभवत्। अस्त्राणि मूर्तिमन्ति सन्ति इति कल्पना गभीरा — शक्तिः स्वामिनं स्वयम् एव वृणोति, न च बलात् गृह्यते। ‘किंकराः’ इति पदं च स्पष्टयति यत् एतानि रामस्य आज्ञाम् एव प्रतीक्षन्ते; अस्त्रस्य धर्मः स्वातन्त्र्यं न, अपि तु विनयः। जपमात्रेण तेषाम् आगमनं च दर्शयति यत् मन्त्रः एव अस्त्राणां जीवितम्।
२४And while that wise sage Viśvāmitra recited, all those weapons, worthy of great honour, presented themselves before Rāghava.
२५Delighted, they all stood with folded palms and said to Rāma: “Most generous Rāghava, here we are, your servants.
२६Whatever you wish, may it be well with you, all of that we shall do.” Then Rāma, thus addressed by those mighty ones, was glad at heart.
२७प्रतिगृह्य च काकुत्स्थः समालभ्य च पाणिना।
मानसा मे भविष्यध्वमिति तान्यभ्यचोदयत्॥
२८ततः प्रीतमना रामो विश्वामित्रं महामुनिम्।
अभिवाद्य महातेजा गमनायोपचक्रमे॥
काकुत्स्थः तानि अस्त्राणि प्रतिगृह्य पाणिना समालभ्य च ‘यूयं मम मनसि भवत’ इति तानि अभ्यचोदयत्। ततः प्रीतमनाः महातेजाः रामः महामुनिं विश्वामित्रम् अभिवाद्य गमनाय उपचक्रमे। ‘मानसाः भवत’ इति वचनं गम्भीरम् — यस्य मनः संयतम्, तस्य एव हस्ते एतादृशं बलं क्षेमकरं भवति; अस्त्राणि बहिः न वहनीयानि, अपि तु स्मृत्या एव आह्वातव्यानि। एवम् अयं सर्गः शस्त्रगर्वेण न, अपि तु शिष्यस्य अभिवादनेन विनयेन च समाप्यते।
२७Kākutstha received them, touched them with his hand, and urged them, saying, “Dwell in my mind.”
२८Then Rāma, pleased in heart and of great splendour, saluted the great sage Viśvāmitra and set out on his way.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।