ताटकावधः

मुनेः तत् अक्लीबं वचनं श्रुत्वा नरवरात्मजः राघवः प्राञ्जलिः भूत्वा दृढव्रतः प्रत्युवाच। पूर्वसर्गे विश्वामित्रः स्त्रीवधस्य धर्मं दृष्टान्तैः साधितवान्; अत्र रामः तं धर्मं स्वीकरोति। तस्य उत्तरं त्रिभिः हेतुभिः निबद्धम्। प्रथमं — पितुः वचननिर्देशात् पितुः वचनगौरवात् च कौशिकस्य वचनम् अविशङ्कया कर्तव्यम्। द्वितीयं — अयोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना पित्रा दशरथेन अहम् अनुशिष्टः, तस्य वचः न अवज्ञेयम्। तृतीयं — ब्रह्मवादिनः शासनात् तत् पितुः वचः च श्रुत्वा अहं ताटकावधम् उत्तमं करिष्यामि, अत्र संदेहः नास्ति। गोब्राह्मणहितार्थाय अस्य देशस्य हिताय च अप्रमेयस्य तव वचनं कर्तुम् उद्यतः अस्मि। एवं रामः न स्वेच्छया, न च क्रोधेन प्रवर्तते, अपि तु पितुराज्ञया गुरुवचसा लोकहितेन च। एतेन कविः सूचयति यत् क्षत्रियस्य शस्त्रं स्वतन्त्रं न, अपि तु धर्मेण नियन्त्रितम्। ‘अक्लीबम्’ इति पदम् अपि द्रष्टव्यम् — मुनेः वचनं पुंस्त्वं जागरयति, न तु केवलम् आज्ञापयति। ‘दृढव्रतः’ इति विशेषणेन च रामस्य निश्चयः सूचितः; प्राञ्जलित्वेन विनयः, दृढव्रतत्वेन च बलम् — उभयं युगपत् वर्तते। अत्र रामः न पृच्छति, न च विवदते; पूर्वं तु सः शङ्कितवान् आसीत्। शङ्का समाहिता चेत् आज्ञा विलम्बं न सहते — एषा शिष्यस्य रीतिः।

एवम् उक्त्वा अरिंदमः रामः धनुर्मध्ये मुष्टिं बद्ध्वा तीव्रं ज्याघोषम् अकरोत्, दिशः शब्देन नादयन्। तेन शब्देन ताटकावनवासिनः सर्वे वित्रस्ताः; ताटका अपि तेन शब्देन प्रथमं मोहिता, ततः सुसंक्रुद्धा अभवत्। तं शब्दम् अभिनिध्याय क्रोधमूर्च्छिता सा राक्षसी, यतः शब्दः विनिःसृतः, तत्र एव क्रुद्धा अभ्यद्रवत्। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः शत्रुं छलेन न अभियाति, अपि तु ज्याघोषेण तम् आह्वयति। एषः क्षत्रियस्य आचारः — युद्धं प्रथमं सूचयित्वा एव आरभ्यते। अपि च शब्दः एव अत्र प्रथमं शस्त्रम्; अग्रे सः एव शब्दः शब्दवेधित्वेन वधसाधनं भविष्यति। ताटकायाः च प्रतिक्रिया स्वभावं प्रकटयति — भयं तु वनवासिनां जातम्, अस्याः तु क्रोधः एव; या शब्दमात्रेण क्रुध्यति, सा शान्तिं न अर्हति।

क्रुद्धां विकृतां विकृताननां प्रमाणेन अतिवृद्धां तां दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणम् अभाषत — ‘पश्य अस्याः यक्षिण्याः भैरवं दारुणं वपुः; अस्याः दर्शनात् एव भीरूणां हृदयानि भिद्येरन्। एतां दुराधर्षां मायाबलसमन्वितां पश्य; अद्य एनां हृतकर्णाग्रनासिकां कृत्वा विनिवृत्तां करोमि। स्त्रीस्वभावेन रक्षितां हन्तुं न उत्सहे; अस्याः वीर्यं गतिं च हन्यामि — इति मे मतिः।’ मुनिना धर्मः उक्तः, तथापि घृणा अद्यापि रामं बाधते; अतः सः मध्यमं मार्गम् इच्छति — अङ्गच्छेदेन विरूपां कृत्वा निवर्तयितुम्। एतत् आर्यस्य हृदयम् — यत्र वधः शक्यः, तत्र अपि न्यूनतमः दण्डः प्रथमम् आश्रीयते। किन्तु अयं मध्यमः मार्गः न सिध्यति; एतेन कविः दर्शयति यत् दयया शमितुं न शक्यः दोषः अन्ते वधम् एव अपेक्षते। द्रष्टव्यं च यत् रामः लक्ष्मणं प्रति वदति, न मुनिं प्रति — गुरोः आज्ञां न प्रतिवदति, स्वां तु मतिं भ्रातरि निवेदयति।

एवं ब्रुवाणे रामे ताटका क्रोधमूर्च्छिता बाहुम् उद्यम्य गर्जन्ती रामम् एव अभ्यधावत। तदा ब्रह्मर्षिः विश्वामित्रः हुंकारेण ताम् अभिभर्त्स्य ‘राघवयोः स्वस्ति अस्तु, जयः च अस्तु’ इति अभ्यभाषत। सा तु उभौ राघवौ प्रति घोरं रजः उद्धुन्वाना महता रजोमेघेन मुहूर्तं तौ व्यमोहयत्। मुनेः आशीर्वादः अत्र शस्त्रतुल्यः — यत्र धर्मः, तत्र तपसः बलम् अपि सहायं भवति। ताटकायाः प्रथमम् आयुधं तु रजः एव — दृष्टिं हृत्वा सा युध्यते; एषा एव राक्षसानां रीतिः, ये प्रकाशे न, अपि तु मोहे एव जयम् इच्छन्ति। ‘राघवयोः’ इति द्विवचनेन मुनिः उभयोः भ्रात्रोः कल्याणम् इच्छति; लक्ष्मणः अपि अत्र योद्धा एव, न केवलं दर्शकः।

ततः मायां समास्थाय सा सुमहता शिलावर्षेण राघवौ अवाकिरत्; ततः रामः चुक्रोध। सः शरवर्षेण तस्याः महत् शिलावर्षं प्रतिवार्य, उपधावन्त्याः तस्याः करौ पत्रिभिः चिच्छेद। ततः छिन्नभुजां श्रान्तां समीपे परिगर्जन्तीं तां सौमित्रिः क्रोधात् हृतकर्णाग्रनासिकाम् अकरोत्। शिलावर्षस्य प्रतीकारः शरवर्षेण एव कृतः — मायायाः उत्तरं कौशलम्। भ्रातरौ च क्रमेण प्रहरतः — रामः बाहू छिनत्ति, लक्ष्मणः कर्णनासिके; यत् रामः पूर्वम् उक्तवान्, तत् एव लक्ष्मणः साधयति। तथापि सा न विरमति, न च निवर्तते। अत्र च द्रष्टव्यम् — रामः तस्याः करौ एव छिनत्ति, यौ शिलाः क्षिपतः; प्रहारः अपि प्रयोजनानुसारी, न तु क्रोधानुसारी। लक्ष्मणस्य तु क्रोधः स्पष्टम् उक्तः, रामस्य न — अनेन भ्रात्रोः प्रकृतिभेदः सूच्यते।

सा कामरूपधरा अनेकशः रूपाणि कृत्वा स्वमायया तौ मोहयन्ती अन्तर्धानं गता। अश्मवर्षं विमुञ्चन्ती भैरवं सा विचचार; ततः तौ उभौ समन्ततः अश्मवर्षेण कीर्यमाणौ आस्ताम्। छिन्नाङ्गा अपि सा न शान्ता, प्रत्युत अदृश्या भूत्वा अधिकं बाधते। अतः ज्ञायते यत् अस्याः दौष्ट्यं शरीरे न, अपि तु स्वभावे एव निहितम्; एतेन रामस्य पूर्वा मृदुमतिः स्वयम् एव निराकृता भवति। अर्धदण्डः दुष्टं न निवर्तयति, अपि तु गूढतरम् एव करोति।

तत् दृष्ट्वा श्रीमान् गाधिसुतः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राम, ते घृणया अलम्; एषा पापा दुष्टचारिणी यज्ञविघ्नकरी यक्षी मायया पुनः वर्धेत, तस्मात् पूर्वम् एव एषा वध्यताम्। संध्या प्रवर्तते; संध्याकाले हि रक्षांसि दुर्धर्षाणि भवन्ति।’ मुनिः त्रीन् हेतून् उपन्यस्यति — अस्याः पापाचारः, अस्याः यज्ञविघ्नकर्तृत्वम्, आगामिनी च संध्या। अन्तिमः हेतुः कालविषयः — धर्म्ये अपि युद्धे अवसरः न उपेक्षणीयः। एवं मुनिः रामस्य दयां न निन्दति, अपि तु तस्याः स्थानं न इदम् इति दर्शयति। ‘अलं ते घृणया’ इति वाक्यं पूर्वसर्गस्य ‘घृणा न कार्या’ इत्यस्य प्रतिध्वनिः; तत्र सिद्धान्तः उक्तः, अत्र तु सः एव क्रियाकाले पुनः स्मारितः।

इति उक्तः सः अश्मवृष्ट्या अभिवर्षिणीं तां यक्षीं शब्दवेधित्वं दर्शयन् सायकैः रुरोध। बाणजालेन रुद्धा अपि मायाबलसमन्विता सा विनदन्ती काकुत्स्थं लक्ष्मणं च अभिदुद्राव। वेगेन आपतन्तीम् अशनिम् इव विक्रान्तां तां रामः शरेण उरसि विव्याध; सा पपात ममार च। अदृश्यं शत्रुं शब्देन एव विद्ध्वा रामः शिक्षायाः फलं दर्शयति। वधः च तस्मिन् एव क्षणे कृतः यदा सा स्वयम् आपतति — न पलायमाना हता, न च प्रसुप्ता। अनेन स्त्रीवधस्य यः दोषः आशङ्कितः आसीत्, सः अपि परिहृतः; धर्मरक्षा एव अत्र हेतुः, न वैरम्। एकेन एव बाणेन उरसि विद्धा सा पतति; वधे अपि निष्ठुरता नास्ति — कर्म क्रूरम्, कर्ता तु न क्रूरः।

भीमसंकाशां तां हतां दृष्ट्वा सुरपतिः देवाः च ‘साधु साधु’ इति काकुत्स्थम् अभिपूजयन्। परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरन्दरः संहृष्टाः च सर्वे सुराः विश्वामित्रम् अब्रुवन् — ‘हे कौशिक मुने, ते भद्रम्; अनेन कर्मणा सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः तोषिताः। अतः राघवे स्नेहं दर्शय। प्रजापतेः कृशाश्वस्य सत्यपराक्रमान् तपोबलभृतः पुत्रान् राघवाय निवेदय। एषः ते पात्रभूतः, तव अनुगमने रतः च; अनेन राजसूनुना सुराणां सुमहत् कर्म कर्तव्यम्।’ देवानां वचनेन द्वे वस्तुनी सिध्यतः। एकं — यः वधः रामेण शङ्कितः आसीत्, सः देवैः एव अनुमोदितः; अतः धर्मनिर्णयः बाह्येन प्रमाणेन अपि स्थिरीकृतः। द्वितीयं — अस्त्रदानस्य बीजम् अत्र निहितम्; न याचितानि अस्त्राणि, अपि तु कर्मणा पात्रत्वं दर्शयित्वा लब्धानि। कृशाश्वपुत्राः हि अस्त्रदेवताः, तपोबलेन धृताः; ते तस्मै एव देयाः यः तान् धर्मे योजयितुं शक्नोति। ‘सुराणां सुमहत् कर्म’ इति पदेन च रावणवधः दूरात् सूचितः — अयं ताटकावधः तस्य महतः कार्यस्य प्रथमं सोपानम् एव। देवाः च स्वयं न याचन्ते रामम्, अपि तु गुरुं प्रार्थयन्ते — शिष्यस्य लाभः गुरुद्वारा एव आगच्छति इति मर्यादा अत्र रक्षिता।

एवम् उक्त्वा हृष्टाः सर्वे सुराः विश्वामित्रं पूजयन्तः विहायसं जग्मुः; ततः संध्या प्रववृते। ततः ताटकावधतोषितः प्रीतः मुनिवरः रामस्य मूर्ध्नि उपाघ्राय इदम् अब्रवीत् — ‘हे शुभदर्शन राम, अद्य रजनीम् इह वसाम; श्वः प्रभाते मम आश्रमपदं गमिष्यामः।’ विश्वामित्रवचः श्रुत्वा हृष्टः दशरथात्मजः तत्र ताटकावने सुखं रजनीम् उवास। तत् वनं तस्मिन् एव अहनि मुक्तशापं रमणीयं च भूत्वा चैत्ररथं वनम् इव विबभ्राज। एवं यक्षसुतां निहत्य सुरसिद्धसंघैः प्रशस्यमानः रामः मुनिना सह तत्र उवास, प्रभातवेलां प्रतिबोध्यमानः। मूर्ध्न्यवघ्राणं पितुः इव स्नेहस्य चिह्नम् — शिष्यः अद्य पुत्रस्थाने स्थितः। वनस्य च शापमोक्षः वधस्य फलं दर्शयति — यत्र दुष्टा हता, तत्र भूमिः एव प्रसीदति। एतेन पूर्वसर्गयोः आरब्धः धर्मविचारः समाप्तिं गच्छति — रक्षकस्य क्रूरम् अपि कर्म लोकं शोभयति। चतुर्विंशे सर्गे वनं घोरं निर्जनं वर्णितम् आसीत्; अत्र तत् एव वनं चैत्ररथोपमं जातम् — एकेन कर्मणा देशस्य रूपम् एव परिवर्तितम्। रामः च न गर्वेण उल्लसति, न च विजयम् उद्घोषयति; सः केवलं शान्तः शयीत, प्रभातम् अपेक्षमाणः। अन्तिमः श्लोकः वृत्तान्तरेण निबद्धः, यथा सर्गान्ते प्रायः दृश्यते।