ताटकोपाख्यानं वधनियोगश्च

अप्रमेयस्य मुनेः तत् उत्तमं वचनं श्रुत्वा पुरुषशार्दूलः रामः शुभां गिरं प्रत्युवाच। तस्य प्रश्नः सूक्ष्मः — ‘हे मुनिपुंगव, यक्षाः अल्पवीर्याः इति श्रूयन्ते; इयं च यक्षी अबला; तर्हि सा नागसहस्रस्य बलं कथं धारयति?’ रामः न भीतः, अपि तु जिज्ञासुः; शत्रोः बलस्य मूलं ज्ञातुम् इच्छति। एषा एव वीरस्य रीतिः — प्रथमं ज्ञानम्, ततः कर्म। पूर्वसर्गे मुनिः ताटकायाः बलमात्रम् उक्तवान्; अत्र रामः तस्य कारणं पृच्छति।

अमितौजसः राघवस्य एतत् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः श्लक्ष्णया वाचा लक्ष्मणसहितम् अरिंदमं रामं हर्षयन् अवदत् — ‘शृणु, येन कारणेन सा बलोत्कटा अभवत्। तस्याः वीर्यं वरदानकृतम्; अतः अबला अपि सा तादृशं बलं धारयति।’ अत्र ज्ञेयम् — बलं न सर्वदा स्वाभाविकम्; वरदानेन अपि तत् आगच्छति, अतः केवलं रूपं दृष्ट्वा शत्रुः न मन्तव्यः। ‘हर्षयन्’ इति पदं द्रष्टव्यम् — मुनिः न केवलम् उत्तरं ददाति, अपि तु शिष्यस्य उत्साहम् अपि वर्धयति।

पुरा सुकेतुः नाम महायक्षः आसीत् — वीर्यवान् शुभाचारः, किन्तु अनपत्यः। सः महत् तपः तेपे। तस्य यक्षपतेः तपसा सुप्रीतः पितामहः ब्रह्मा तस्मै कन्यारत्नं ददौ, ताटका नाम नामतः; अस्याः च नागसहस्रस्य बलं दत्तवान्। किन्तु सः महायशाः पुत्रं तु न एव ददौ। एतत् मननीयम् — तादृशेन बलेन युक्तः पुत्रः लोकं बाधेत इति ब्रह्मा जानाति स्म; अतः वरः अपि सीमया एव दत्तः। अपि च कन्या न न्यूना गणिता — तस्यै एव तत् महत् बलं दत्तम्। किन्तु यत् बलं धर्मेण न रक्ष्यते, तत् अनर्थाय एव परिणमते। सुकेतुः शुभाचारः, तस्य दुहिता तु पुरुषादी — एतेन कविः सूचयति यत् शीलं वंशपरम्परया न लभ्यते।

तां बालां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीं यशस्विनीं सुकेतुः जम्भपुत्राय सुन्दाय भार्यां ददौ। कस्यचित् कालस्य अनन्तरं सा यक्षी पुत्रं व्यजायत — मारीचं नाम दुर्धर्षम्, यः शापात् राक्षसः अभवत्। एवं यक्षकुले जातः अपि सः राक्षसत्वं प्राप्तः; जातिः जन्मना न नियता, कर्मणा शापेन च परिवर्तते। अयं मारीचः एव अग्रे सीताहरणे रावणस्य सहायः भविष्यति; अतः अत्र कविः दूरगामिनं कथासूत्रम् उपक्षिपति।

सुन्दे निहते सति ताटका सपुत्रा ऋषिसत्तमम् अगस्त्यं प्रधर्षयितुम् इच्छति स्म। भक्षार्थं जातसंरम्भा गर्जन्ती सा तम् अभ्यधावत। आपतन्तीं तां दृष्ट्वा भगवान् अगस्त्यः ऋषिः मारीचं प्रति ‘राक्षसत्वं भजस्व’ इति व्याजहार। ततः परमामर्षः सः ताटकाम् अपि शप्तवान्। अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषिः स्वयं न युध्यते; तस्य वाक् एव शस्त्रम्। ये तपस्विनं बाधन्ते, ते तपसा एव नश्यन्ति। अपि च शापः न यदृच्छया दत्तः — सा मुनिं भक्षयितुम् अधावत्, ततः एव तस्यै भक्षकम् एव रूपं दत्तम्। यादृशं कर्म, तादृशम् एव फलम् — एषा शापस्य न्यायसङ्गतिः।

शापवचनम् इदम् — ‘त्वं पुरुषादी महायक्षी विकृता विकृतानना भव; इदं रूपं शीघ्रं विहाय ते दारुणं रूपम् अस्तु।’ सा एषा शापकृतामर्षा ताटका क्रोधमूर्च्छिता अगस्त्येन आचरितं तं शुभं देशम् उत्सादयति। शापात् पूर्वम् अपि सा दुष्टा आसीत्; शापेन तु सा पुरुषादिनी अभवत्, तस्याः च क्रोधः जनपदनाशे परिणतः। एवं मलदकरूषयोः विनाशस्य कारणं सम्पूर्णं कथितम्; पूर्वसर्गे वर्णितं तत् घोरं निर्जनं वनम् अस्याः एव कोपस्य फलम्।

अतः विश्वामित्रः आज्ञापयति — ‘हे राघव, गोब्राह्मणहितार्थाय एनां दुर्वृत्तां परमदारुणां दुष्टपराक्रमां यक्षीं जहि। शापसंसृष्टाम् एनां निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वाम् ऋते अन्यः कश्चित् पुमान् न उत्सहते।’ ‘गोब्राह्मणहितार्थाय’ इति पदेन वधस्य प्रयोजनं स्पष्टीकृतम् — न वैरम्, न प्रतिशोधः, अपि तु लोकरक्षा एव। ‘त्वामृते’ इति पदेन च रामस्य विशिष्टता सूच्यते; यत् अन्येषाम् अशक्यम्, तत् एव अस्य नियोगः।

अत्र रामस्य शङ्का परिहृता। मुनिः वदति — ‘हे नरोत्तम, स्त्रीवधकृते ते घृणा न कार्या; चातुर्वर्ण्यहितार्थं राजसूनुना एतत् कर्तव्यम् एव। प्रजारक्षणकारणात् नृशंसं वा अनृशंसं वा, पातकं वा सदोषं वा कर्म रक्षता सदा कर्तव्यम्। राज्यभारनियुक्तानाम् एषः एव सनातनः धर्मः। हे काकुत्स्थ, अधर्म्याम् एनां जहि; अस्यां धर्मः न विद्यते।’ अस्य तर्कस्य क्रमः स्पष्टः। प्रथमं सामान्यः नियमः — रक्षकस्य धर्मः हन्तव्यस्य स्त्रीत्वं न गणयति, अपि तु रक्ष्यस्य हितम्। ततः विशेषः — इयं तु अधर्म्या, अस्यां धर्मस्य लेशः अपि नास्ति; अतः स्त्रीत्वेन या रक्षा प्रायः सम्भवति, सा अपि अत्र न वर्तते। यत्र अधर्मः एव मूर्तः, तत्र दया एव अधर्मः भवति। द्रष्टव्यं च यत् मुनिः न वदति ‘पापं न भवति’, अपि तु ‘पातकम् अपि रक्षकेन ग्राह्यम्’ — राजधर्मस्य भारः एषः एव।

दृष्टान्तान् अपि मुनिः कथयति — पुरा शक्रः पृथिवीं हन्तुम् इच्छन्तीं विरोचनसुतां मन्थराम् अभ्यसूदयत्; पुरा च विष्णुः अनिन्द्रं लोकम् इच्छन्तीं भृगुपत्नीं पतिव्रतां काव्यमातां निषूदितवान्। एतैः अन्यैश्च बहुभिः महात्मभिः राजपुत्रैः पुरुषसत्तमैः अधर्मसहिताः नार्यः हताः। ‘तस्मात् घृणां त्यक्त्वा मम शासनात् एनां जहि’ इति सः उपसंहरति। द्वयोः दृष्टान्तयोः योजना सूक्ष्मा — एका असुरकन्या, अन्या च पतिव्रता ब्राह्मणी; उभे अपि हते, यतः उभे अपि लोकनाशम् ऐच्छताम्। अतः न जातिः, न व्रतम्, न स्त्रीत्वं रक्षति; लोकहिंसा एव वध्यत्वस्य हेतुः। धर्मशास्त्रे च दृष्टान्तः प्रमाणम्; अतः मुनिः केवलं न आज्ञापयति, अपि तु पूर्ववृत्तेन स्वं वचनं साधयति। एवम् अयं सर्गः रामस्य सम्मतिं प्रतीक्षमाणः समाप्यते।