बालकाण्डम् — चतुर्विंशः सर्गः
गङ्गातरणं, तुमुलध्वनेः कारणम्, मलदकरूषजनपदयोः वृत्तम्, ताटकायाः परिचयः वधाज्ञा च
निर्मले प्रभाते रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रं पुरस्कृत्य गङ्गातीरम् उपागतौ; आश्रमवासिनः मुनयः शुभां नावम् उपस्थाप्य तान् प्रास्थापयन्। नद्याः मध्ये रामः जलसंक्षोभजनितं तुमुलं शब्दं श्रुत्वा तस्य कारणं पृच्छति। विश्वामित्रः कैलासे ब्रह्मणा मनसा निर्मितस्य मानससरसः, तस्मात् प्रवृत्तायाः सरय्वाः, तस्याश्च जाह्नव्या संगमस्य कथां कथयति। दक्षिणं तीरम् आसाद्य तौ घोरं निर्जनं वनं पश्यतः। रामस्य प्रश्ने विश्वामित्रः वदति — पूर्वम् अत्र मलदाः करूषाश्च इति द्वौ स्फीतौ जनपदौ आस्ताम्, यौ वृत्रवधानन्तरं इन्द्रस्य मलकरूषनिक्षेपात् नाम लब्धवन्तौ, इन्द्रवरेण च चिरं समृद्धौ अभवताम्। किन्तु कामरूपिणी नागसहस्रबला यक्षिणी ताटका — सुन्दस्य भार्या, मारीचस्य माता — तौ जनपदौ उत्सादितवती, मार्गं च आवृत्य वसति। अतः विश्वामित्रः रामम् आज्ञापयति — स्वबाहुबलेन तां हत्वा देशं पुनः निष्कण्टकं कुरु इति। एवम् अयं सर्गः अग्रिमस्य ताटकावधस्य भूमिकां रचयति।
१ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिन्दमौ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ॥
२ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः।
उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन्॥
३आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः।
अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत्कालस्य पर्ययः॥
निर्मले प्रभाते तौ अरिन्दमौ राजपुत्रौ आह्निकं कर्म समाप्य विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्याः तीरम् उपागतौ। ‘आह्निकम्’ इति प्रतिदिनं कर्तव्यं सन्ध्यावन्दनजपादिकं नित्यकर्म; प्रवासे अपि तत् न त्यक्तम् इति द्रष्टव्यम्। ‘विश्वामित्रं पुरस्कृत्य’ इति पदद्वयं पूर्वसर्गस्य अनुसन्धानं करोति — यत्र ते कामाश्रमे न्यवसन्, तस्य एव इदम् उत्तरम्। ततः ते सर्वे आश्रमवासिनः महात्मानः संशितव्रताः मुनयः शुभां नावम् उपस्थाप्य विश्वामित्रम् अब्रुवन् — ‘भगवन्, राजपुत्रौ पुरस्कृत्य भवान् नावम् आरोहतु; अरिष्टम् अविघ्नं च पन्थानं गच्छतु, कालस्य पर्ययः मा भूत्।’ ‘कालस्य पर्ययः’ इति कालातिक्रमः, विलम्बः। मुनयः स्वयम् एव नावम् आनयन्ति; अतिथिसेवा तेषां तपसः अङ्गम् एव। ‘राजपुत्रपुरस्कृतः’ इति वचनेन गुरुशिष्ययोः मर्यादा सूच्यते — शिष्यौ अग्रे, गुरुः पश्चात्।
१Then, in the clear morning, the two subduers of foes performed their daily rites and, with Viśvāmitra going before them, came to the bank of the river.
२And all those great-souled sages of strict vows brought up a fine boat and said to Viśvāmitra:
३“Let your honour board the boat, with the princes going before you. Take a road free of harm; let there be no turning of the time.”
४विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीन्प्रतिपूज्य च।
ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरंगमाम्॥
५तत्र शुश्राव वै शब्दं तोयसंरम्भवर्धितम्।
मध्यमागम्य तोयस्य तस्य शब्दस्य निश्चयम्॥
६ज्ञातुकामो महातेजाः सह रामः कनीयसा।
अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम्॥
विश्वामित्रः ‘तथा’ इति उक्त्वा तान् ऋषीन् प्रतिपूज्य ताभ्यां सह सागरंगमां सरितं ततार। ‘सागरंगमा’ इति गङ्गायाः विशेषणम् — या सागरं गच्छति; एतेन नद्याः महत्त्वं सूच्यते। तत्र नद्याः मध्यम् आगत्य रामः तोयसंरम्भवर्धितं शब्दं शुश्राव। ‘तोयसंरम्भः’ इति जलयोः परस्परसंघर्षः, तेन वर्धितः सः शब्दः। महातेजाः रामः कनीयसा भ्रात्रा सह तस्य शब्दस्य निश्चयं ज्ञातुकामः अभवत्, सरिन्मध्ये च मुनिपुंगवं पप्रच्छ। ‘निश्चयः’ इति अत्र कारणस्य सुनिश्चितं ज्ञानम्, न तु संकल्पः। अयं प्रसङ्गः रामस्य स्वभावं दर्शयति — यत् किमपि अश्रुतम् अदृष्टं वा, तत्र तस्य जिज्ञासा सद्यः जायते; सा च जिज्ञासा एव आचार्यस्य उपदेशस्य द्वारं भवति। रामः बालकवत् पृच्छति, विश्वामित्रश्च पितृवत् कथयति।
४Viśvāmitra said “So be it,” honoured those sages, and crossed with the two of them the river that runs to the sea.
५There he heard a sound swollen by the tumult of the waters. Coming to the middle of the water,
६Rāma of great splendour, with his younger brother, wished to know the cause of that sound; and in mid-river Rāma asked the best of sages:
७वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः।
राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम्॥
८कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम्।
कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं परम्॥
९ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः।
तस्मात्सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते॥
‘भिद्यमानस्य वारिणः अयं तुमुलः ध्वनिः कुतः?’ इति रामस्य प्रश्नः। कौतूहलसमन्वितं राघवस्य वचः श्रुत्वा धर्मात्मा विश्वामित्रः तस्य शब्दस्य निश्चयं कथयामास — ‘हे राम, कैलासपर्वते ब्रह्मणा मनसा एकं परं सरः निर्मितम्; मनसा निर्मितत्वात् एव तत् ‘मानसम्’ इति उच्यते। हे नरशार्दूल, तस्मात् सरसः एका सरित् सुस्राव, या अयोध्याम् उपगूहते।’ ‘उपगूहते’ इति आश्लिष्यति, समीपेन प्रवहति इत्यर्थः; नगरं प्रति नद्याः स्नेहः इव वर्ण्यते। कथायाः क्रमः मननीयः — शब्दस्य कारणं वक्तुं कविः प्रथमं नद्याः जन्मकथाम् आरभते। एतेन च अयोध्यायाः सरयूः ब्रह्मणः सरसः निःसृता इति कुलगौरवम् अपि रामाय स्मारितम्। यः प्रश्नः जलध्वनिविषयकः आसीत्, तस्य उत्तरं तीर्थमाहात्म्यरूपेण दीयते।
७“What is this loud roar of the water being parted?” Hearing Rāghava’s words, full of curiosity,
८the righteous one told him the cause of that sound: “On Mount Kailāsa, Rāma, there was made by the mind a supreme
९lake — made by Brahmā, tiger among men; and so this is the Mānasa lake. From that lake it flowed out, and it embraces Ayodhyā.
१०सरःप्रवृत्ता सरयुः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता।
तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते॥
११वारिसंक्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु।
ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ॥
१२तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ।
स वनं घोरसंकाशं दृष्ट्वा नरवरात्मजः॥
सरसः प्रवृत्ता ब्रह्मसरश्च्युता सा पुण्या नदी ‘सरयूः’ इति ख्याता। तस्याः एव अयम् अतुलः शब्दः, यतः सा जाह्नवीम् अभिवर्तते — गङ्गायां मिलति। वारिसंक्षोभजः अयं शब्दः; अतः, हे राम, नियतः सन् संगमाय प्रणामं कुरु। ‘नियतः’ इति संयतचित्तः, नियमस्थितः। तौ अतिधार्मिकौ भ्रातरौ ताभ्यां नदीभ्यां प्रणामं कृत्वा दक्षिणं तीरम् आसाद्य लघुविक्रमौ जग्मतुः। ‘लघुविक्रमौ’ इति शीघ्रपदक्षेपौ, अश्रान्तगतिकौ। ततः सः नरवरात्मजः घोरसंकाशं वनं दृष्ट्वा मुनिपुंगवं पप्रच्छ। अत्र कथायाः परिवर्तनं भवति — पुण्यसंगमस्य प्रणामात् अनन्तरं सद्यः घोरं वनं दृश्यते। तीर्थस्य शान्तिः अरण्यस्य भीषणता च — द्वे अपि एकस्मिन् एव अध्याये स्थापिते; एतेन कविः अग्रिमस्य कर्मणः भूमिं सज्जयति।
१०Issuing from the lake, the holy Sarayū came down from Brahmā’s lake; and this unequalled sound of hers is her running to meet the Jāhnavī.
११This is born of the churning of the waters, Rāma; make your reverence to it, restraining yourself.” Then those two most righteous ones made their reverence to the two rivers,
१२reached the southern bank, and went on with light step. Seeing a forest of dreadful aspect,
१७श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद्दारुणं वनम्।
एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम॥
१८मलदाश्च करूषाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ।
पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम्॥
१९क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या समाविशत्।
तमिन्द्रं मलिनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः॥
महातेजाः विश्वामित्रः तम् उवाच — ‘श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ, यस्य इदं दारुणं वनम्। हे नरोत्तम, पूर्वम् अत्र द्वौ स्फीतौ जनपदौ आस्ताम् — मलदाः करूषाश्च, देवनिर्माणनिर्मितौ। पुरा वृत्रवधे सहस्राक्षः इन्द्रः मलेन समभिप्लुतः, क्षुधा च अभिभूतः; ब्रह्महत्या च तं समाविशत्।’ ब्रह्महत्या नाम वृत्रस्य ब्रह्मत्वात् उत्पन्नं पापम्; वृत्रः हि त्वष्टुः पुत्रः ब्राह्मणश्च आसीत्। एतेन ज्ञायते — देशस्य नाम्नि एव तस्य इतिहासः निहितः; विश्वामित्रः भूगोलं न, अपि तु स्मृतिं व्याचष्टे। प्रश्नः आसीत् ‘इदं वनं किम्?’ इति, उत्तरं तु ‘इदं पूर्वं वनं न आसीत्’ इति। यत् अद्य शून्यम्, तत् कदाचित् समृद्धम् आसीत् — इयम् एव सर्गस्य मूलभूता वेदना।
१७“Hear, dear Kākutstha, whose this dreadful forest is. These two were once flourishing countries, best of men —
१८the Malada country and the Karūṣa, fashioned by the making of the gods. Long ago, Rāma, at the slaying of Vṛtra, the Thousand-eyed was overwhelmed by defilement
१९and by hunger, and the guilt of brahmin-slaying entered him. That defiled Indra the gods and the sages rich in austerity
२०कलशैः स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन्।
इह भूम्यां मलं दत्त्वा देवाः कारूषमेव च॥
२१शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे।
निर्मलो निष्करूषश्च शुद्ध इन्द्रो यथाभवत्॥
२२ततो देशस्य सुप्रीतो वरं प्रादादनुत्तमम्।
इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः॥
देवाः तपोधनाः ऋषयश्च तं मलिनम् इन्द्रं कलशैः स्नापयामासुः, तस्य च मलं प्रामोचयन्। महेन्द्रस्य शरीरजं मलं कारूषं च अस्याम् एव भूमौ दत्त्वा ते हर्षं प्रपेदिरे। यदा इन्द्रः निर्मलः निष्करूषः शुद्धश्च अभवत्, तदा सुप्रीतः सन् अस्मै देशाय अनुत्तमं वरं प्रादात् — ‘इमौ स्फीतौ जनपदौ लोके ख्यातिं गमिष्यतः।’ ‘करूषः’ इति क्षुधाजनितः दोषः; तस्य निर्गमनात् इन्द्रः ‘निष्करूषः’। अत्र द्रष्टव्यम् — देवानां मलम् अपि भूमिः वहति; भूमेः क्षमा एव तस्याः महत्त्वम्। मलनिक्षेपः शापवत् दृश्यते, किन्तु इन्द्रः तम् एव वरेण परिणमयति — यत् कलङ्कहेतुः आसीत्, तत् एव कीर्तिहेतुः कृतम्। दानस्य प्रतिदानम् इति नीतिः देवेष्वपि वर्तते।
२०bathed with pitchers, and released him from his defilement. Setting down here on this earth his defilement — his mala — and his hunger — his karūṣa —
२१that were born of great Indra’s body, the gods then came to joy. When Indra had become free of mala, free of karūṣa, and pure,
२२he was well pleased and granted the region a boon beyond compare: “These two flourishing countries shall come to fame in the world
२३मलदाश्च करूषाश्च ममांगमलधारिणौ।
साधु साध्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन्॥
२४देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता।
एतौ जनपदौ स्फीतौ दीर्घकालमरिंदम॥
२५मलदाश्च करूषाश्च मुदिता धनधान्यतः।
कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षिणी कामरूपिणी॥
‘मलदाः करूषाश्च इति ख्यातौ एतौ मम अङ्गमलधारिणौ भविष्यतः’ इति इन्द्रवचनम्; अङ्गमलधारणम् एव तयोः नामनिमित्तम्। धीमता शक्रेण कृतां तां देशस्य पूजां दृष्ट्वा देवाः ‘साधु साधु’ इति पाकशासनम् अब्रुवन्। ‘पाकशासनः’ इति इन्द्रस्य रूढं नाम — पाकनामकस्य असुरस्य शासनात्। हे अरिंदम, एतौ स्फीतौ जनपदौ दीर्घकालं धनधान्यतः मुदिताः आसन्। किन्तु कस्यचित् कालस्य अत्यये कामरूपिणी काचित् यक्षिणी तत्र आगता, या नागसहस्रस्य बलं धारयन्ती आसीत्। ‘कस्यचित्त्वथ कालस्य’ इति पदैः कविः सुखस्य अन्तम् अकस्मात् एव सूचयति। एवं चिरार्जिता समृद्धिः एकेन एव दुष्टेन नश्यति; देववरः अपि दुष्टपराक्रमं न वारयति, यावत् कश्चित् वीरः न उत्तिष्ठति।
२३as Malada and Karūṣa, the bearers of the defilement of my body.” “Well done, well done,” the gods said to the chastiser of Pāka,
२४seeing that honour done to the region by the wise Śakra. These two countries flourished a long time, subduer of foes —
२५Malada and Karūṣa, glad with wealth and grain. But after some time a yakṣiṇī who could take what shape she pleased,
२६बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत्।
ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः॥
२७मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः।
वृत्तबाहुर्महाशीर्षो विपुलास्यतनुर्महान्॥
२८राक्षसो भैरवाकारो नित्यं त्रासयते प्रजाः।
इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव॥
‘भद्रं ते — तस्याः नाम ताटका; सा धीमतः सुन्दस्य भार्या। यस्याः पुत्रः मारीचः नाम राक्षसः, शक्रपराक्रमः, वृत्तबाहुः महाशीर्षः विपुलास्यतनुः महांश्च। सः भैरवाकारः राक्षसः नित्यं प्रजाः त्रासयते।’ ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वादः मध्ये एव प्रयुक्तः — भयङ्करं वृत्तं वदन् गुरुः शिष्यम् आश्वासयति। अत्र कविः ताटकायाः कुलं विस्तरेण वदति, यतः अग्रे रामस्य शङ्का उत्पत्स्यते — स्त्रीवधः कथं युक्तः इति; तस्याः उत्तरं पञ्चविंशे सर्गे दास्यते। ‘हे राघव, सा दुष्टचारिणी ताटका मलदान् करूषांश्च इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति।’ मारीचस्य नाम अत्र प्रथमम् आगतम्; सः एव अग्रे रामेण जितः, अन्ते च सीताहरणे सहायकः भविष्यति। एकं नाम, दूरगामी परिणामः।
२६and who carried the strength of a thousand elephants, came to be here. Tāṭakā is her name — good fortune be yours — the wife of the wise Sunda;
२७and her son is the rākṣasa Mārīca, whose prowess is Śakra’s, round-armed, huge-headed, wide-mouthed, vast of body, immense —
२८a rākṣasa of fearful form who terrifies the people continually. She lays waste these two countries continually, Rāghava,
२९मलदांश्च करूषांश्च ताटका दुष्टचारिणी।
सेयं पन्थानमावृत्य वसत्यत्यर्धयोजने॥
३०अत एव च गन्तव्यं ताटकाया वनं यतः।
स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम्॥
३१मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः।
नहि कश्चिदिमं देशं शक्तो ह्यागन्तुमीदृशम्॥
‘सा एव मार्गम् आवृत्य अत्यर्धयोजने वसति; अतः यत्र ताटकायाः वनम्, तत्र एव अस्माभिः गन्तव्यम्। स्वबाहुबलम् आश्रित्य इमां दुष्टचारिणीं जहि। मम नियोगात् इमं देशं पुनः निष्कण्टकं कुरु; ईदृशम् इमं देशं कोऽपि आगन्तुं न शक्तः।’ ‘अत्यर्धयोजनम्’ इति अर्धेन अधिकं योजनम्, प्रायः षट् क्रोशाः। ‘मन्नियोगात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रामः स्वेच्छया न प्रहरति, गुरोः आज्ञया एव; तेन वधः दण्डरूपः धर्म्यश्च भवति। ‘स्वबाहुबलमाश्रित्य’ इति अपि सूक्ष्मम् — न अस्त्रबलम्, न मन्त्रबलम्, अपि तु बाहुबलम् एव अपेक्षितम्; एतेन रामस्य प्रथमा परीक्षा शुद्धशौर्यरूपा भवति। ‘निष्कण्टकं कुरु’ इति राजधर्मस्य एव आदेशः — कण्टकानाम् अपनयनं राज्ञः मुख्यं कर्म।
२९Malada and Karūṣa — Tāṭakā of wicked ways. She has blocked the road and dwells a mile and a half from here.
३०Just there we must go, since that is where Tāṭakā’s wood lies. Trusting to the strength of your own arms, kill this creature of wicked ways;
३१at my command make this region free of thorns again. For no one is able to come into a region such as this,
३२यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथैतद्दारुणं वनम्।
यक्ष्या चोत्सादितं सर्वमद्यापि न निवर्तते॥
‘घोरया असह्यया यक्षिण्या अयं देशः उत्सादितः। एतत् सर्वं मया ते आख्यातम् — यथा इदं वनं दारुणं जातम्। यक्ष्या सर्वम् उत्सादितम्, अद्यापि च सा तस्मात् क्रूरात् कर्मणः न निवर्तते।’ ‘अद्यापि न निवर्तते’ इति अन्तिमम् एव अग्रिमसर्गे वधस्य हेतुः।
३२laid waste as it is by that dreadful and unbearable yakṣiṇī, Rāma. I have now told you the whole of it — how this forest came to be dreadful, and how, laid waste by the yakṣiṇī, it has not to this day come back to itself.”
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।