कामाश्रमदर्शनम्

रात्रिः व्यतीता, प्रभातं च जातम्। महामुनिः विश्वामित्रः पर्णसंस्तरे शयानौ तौ काकुत्स्थौ अभ्यभाषत — ‘हे राम, कौसल्या सुप्रजाः, यतः त्वं तस्याः पुत्रः। पूर्वा संध्या प्रवर्तते; उत्तिष्ठ, नरशार्दूल, दैवम् आह्निकं कर्तव्यम्।’ एतत् वाक्यम् अद्यापि सुप्रभातस्तोत्ररूपेण गीयते; देवालयेषु प्रभाते तत् एव श्रूयते। द्रष्टव्यं च — गुरुः शिष्यं न आज्ञया बोधयति, अपि तु मातुः श्लाघया; ‘त्वं सुपुत्रः’ इति स्मारणम् एव उत्थापनस्य बलम्। पर्णशय्यायां शयानः राजपुत्रः वनवासस्य प्रथमं पाठं शिक्षते।

ऋषेः तत् परमोदारं वचः श्रुत्वा तौ नरोत्तमौ स्नात्वा कृतोदकौ च परमं जपम् अजपताम्। ‘कृतोदकौ’ इति पदेन देवतानां तर्पणं सूच्यते, ‘परमं जपम्’ इति च गायत्री। कृताह्निकौ महावीर्यौ तौ तपोधनं विश्वामित्रम् अभिवाद्य अतिसंहृष्टौ गमनाय उपस्थितौ अभवताम्। कविः दिनचर्यायाः क्रमम् एव वर्णयति — प्रथमं स्नानम्, ततः तर्पणम्, ततः जपः, ततः गुरोः अभिवादनम्, ततः च प्रस्थानम्। विनयः एव मार्गस्य आरम्भः; अस्त्रविद्या पश्चात् आगमिष्यति।

प्रयान्तौ तौ महावीर्यौ सरय्वाः शुभे संगमे दिव्यां त्रिपथगां नदीं ददृशाते। ‘त्रिपथगा’ इति गङ्गायाः नाम — या स्वर्गे मर्त्ये पाताले च वहति। सरयूः अयोध्यायाः नदी, गङ्गा च सर्वलोकपावनी; तयोः मेलनं मार्गस्य प्रथमं तीर्थम्। तत्र भावितात्मनाम् ऋषीणां पुण्यम् आश्रमपदम् आसीत्, ये बहूनि वर्षसहस्राणि परमं तपः तेपिरे। कविः प्रथमं स्थानं दर्शयति, पश्चात् च तस्य कथां वदति; स्थलं कथायाः स्मारकं भवति इति अस्य काव्यस्य रीतिः।

तं पुण्यम् आश्रमं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ महात्मानं विश्वामित्रम् इदं वचः ऊचतुः — ‘अयं कस्य पुण्यः आश्रमः? अस्मिन् कः पुमान् वसति? हे भगवन्, श्रोतुम् इच्छावः; नौ परं कौतूहलम् अस्ति।’ अत्र रामस्य स्वभावः प्रकाशते — सः न केवलं गच्छति, अपि तु पृच्छति; जिज्ञासा एव शिष्यस्य लक्षणम्। तयोः तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः प्रहस्य अब्रवीत् — ‘श्रूयताम्, राम; यस्य अयं पूर्वम् आश्रमः आसीत्, तम् एव कथयामि।’ ‘प्रहस्य’ इति पदं मधुरम् — गुरुः शिष्यस्य कौतूहलेन तुष्यति, न च तत् निरस्यति। अत्र आरभ्यते सर्गस्य अन्तःकथा; समग्रे रामायणे कथायाः अन्तः कथा इति एषा एव रचना।

‘कन्दर्पः पूर्वं मूर्तिमान् आसीत्; बुधाः तं काम इति वदन्ति। अत्र एव स्थाणुः नियमेन समाहितः सन् तपः अतप्यत। कृतोद्वाहं मरुद्गणेन सह गच्छन्तं तं देवेशं सः दुर्मेधाः धर्षयामास; महात्मना च हुंकृतः।’ ‘स्थाणुः’ इति शिवस्य नाम — यः स्थाणुवत् निश्चलः तिष्ठति। यः निश्चलं धर्षयति, सः एव विशीर्यते। कामस्य अपराधः न रागः, अपि तु समाधेः भङ्गः; ‘दुर्मेधाः’ इति पदेन कविः तम् एव दोषं सूचयति।

‘हे रघुनन्दन, रुद्रेण चक्षुषा अवध्यातः सः दग्धः; तस्य दुर्मतेः सर्वाणि गात्राणि स्वात् शरीरात् व्यशीर्यन्त। तत्र निर्दग्धस्य तस्य महात्मनः गात्रं हतम्; देवेश्वरेण क्रोधात् कामः अशरीरः कृतः। तदाप्रभृति सः अनङ्ग इति विख्यातः, हे राघव; यत्र च सः अङ्गं मुमोच, सः श्रीमान् देशः अङ्गविषयः इति उच्यते।’ अत्र कविः नाम्नोः निर्वचनं कथया करोति — ‘अनङ्गः’ इति कामस्य नाम, ‘अङ्गः’ इति देशस्य नाम; उभे अपि एकस्मात् एव प्रसङ्गात् जाते। एषा रामायणस्य प्रसिद्धा प्रक्रिया — भूमेः नाम पृष्टं चेत्, उत्तरं कथा एव भवति। न केवलं शस्त्रेण, अपि तु दृष्ट्या अपि दाहः शक्यः इति अत्र सूच्यते।

‘तस्य एव अयं पुण्यः आश्रमः; इमे मुनयः पुरा तस्य धर्मपराः शिष्याः आसन्, हे वीर; तेषां पापं न विद्यते। हे शुभदर्शन राम, अद्य इह रजनीं वसेम; पुण्ययोः सरितोः मध्ये उषित्वा श्वः वयं तरिष्यामः। वयं सर्वे शुचयः सन्तः इमं पुण्यम् आश्रमम् अभिगच्छामः; अस्माकम् इह वासः परः, सुखं च निशां वत्स्यामः।’ इयं योजना सामान्या दृश्यते, किन्तु कथायाः गतिं सूचयति — मार्गः न केवलं देशान्तरगमनम्, अपि तु पुण्यस्थानानां परम्परा। द्वयोः नद्योः मध्ये वासः स्वयम् एव मङ्गलम्। यत्र कामः दग्धः, तत्र एव संयमिनः मुनयः वसन्ति — स्थानस्य स्मृतिः तस्य धर्मं निर्धारयति।

‘स्नाताः कृतजप्याः हुतहव्याश्च भविष्यामः, हे नरोत्तम।’ तेषां तत्र संवदतां वचः तपसा दीर्घेण चक्षुषा विज्ञाय मुनयः परमप्रीताः हर्षम् आगमन्। ‘तपोदीर्घेण चक्षुषा’ इति पदं मननीयम् — तपसा दृष्टिः दूरं गच्छति; अतिथिः आगच्छन् एव ज्ञायते, न तु द्वारि प्राप्तः। अतः आतिथ्यं न आकस्मिकम्, अपि तु सज्जितम्। ते कुशिकात्मजाय अर्घ्यं पाद्यम् आतिथ्यं च निवेद्य पश्चात् रामलक्ष्मणयोः अतिथिक्रियाम् अकुर्वन्। गुरुः प्रथमम्, शिष्यौ पश्चात् — आतिथ्ये अपि क्रमः रक्ष्यते। एतेन आश्रमधर्मस्य सूक्ष्मता दृश्यते; राजपुत्रौ अपि तत्र गुरोः अनुगामिनौ एव, न तु पूज्यतमौ।

ते सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिः अभिरञ्जयन्; समाहिताः ऋषयः च यथार्हं संध्याम् अजपन्। ततः तत्र वासिभिः सुव्रतैः मुनिभिः सह आनीताः ते कामाश्रमपदे सुसुखं न्यवसन्। धर्मात्मा कौशिकः मुनिपुंगवः अभिरामौ नृपात्मजौ अभिरामाभिः कथाभिः रमयामास। सर्गः कथया आरब्धः, कथया एव च समाप्यते — अत्र कथा विश्रामस्य साधनम्, विद्यायाः च वाहनम्। श्वः गङ्गा तरणीया, ततः च घोरं वनम्; अद्य तु शान्तिः।