बलातिबलाप्रदानम्

वसिष्ठे एवम् उक्तवति राजा दशरथः प्रहृष्टवदनः अभवत्; सः स्वयम् एव लक्ष्मणसहितं रामम् आजुहाव। ततः माता कौसल्या, पिता दशरथः, पुरोहितः वसिष्ठश्च मङ्गलमन्त्रैः तस्य स्वस्त्ययनम् अकुर्वन्; यात्रार्थम् अभिमन्त्रितः सः पितुः समीपम् आगतः। राजा पुत्रस्य मूर्ध्नि उपाघ्राय सुप्रीतेन अन्तरात्मना तं कुशिकपुत्राय ददौ। ‘स्वयम्’ इति पदं मननीयम् — यः पूर्वसर्गे पुत्रं दातुं न ऐच्छत्, सः एव इदानीं स्वयम् आह्वयति। गुरोः वचनम् एव राज्ञः मनसः भारम् अपानयत्। मूर्ध्नि आघ्राणं नाम स्नेहस्य प्राचीनं चिह्नम्; तेन एव पिता पुत्रम् अन्तिमं स्पृशति, ततः च हस्तात् मुञ्चति। न रुदन् ददाति, अपि तु सुप्रीतेन चेतसा — एषा एव दानस्य शुद्धिः।

तदा नीरजस्कः सुखस्पर्शः वायुः ववौ। विश्वामित्रम् अनुगच्छन्तं राजीवलोचनं रामं दृष्ट्वा देवाः महतीं पुष्पवृष्टिं चक्रुः; देवदुन्दुभीनां निःस्वनः शङ्खदुन्दुभीनां च निर्घोषः प्रावर्तत। एतैः निमित्तैः कविः सूचयति यत् इयं यात्रा न केवलं मुनेः कार्यम्, अपि तु देवानाम् अपि अभीष्टम्। यत् पिता शोकेन ददाति, तत् देवाः हर्षेण प्रतिगृह्णन्ति। ‘नीरजस्कः’ इति पदम् अपि सार्थकम् — रजसा रहिता वायुः शुद्धेः सूचिका; मार्गः अपि निर्विघ्नः इति ज्ञाप्यते।

अग्रे विश्वामित्रः ययौ, तं महायशाः रामः अन्वगात्, तं च सौमित्रिः लक्ष्मणः। उभौ काकपक्षधरौ धन्विनौ कलापिनौ च आस्ताम्; दश दिशः शोभयन्तौ तौ महात्मानं विश्वामित्रं त्रिशीर्षौ पन्नगौ इव अनुजग्मतुः। अक्षुद्रौ श्रिया दीप्तौ अनिन्दितौ च तौ पितामहम् अनुगच्छन्तौ अश्विनौ इव विरेजतुः। ‘काकपक्षधरः’ इति पदेन रामस्य बाल्यं सूच्यते — अद्यापि सः कुमारः एव, तथापि धनुर्धरः। पन्नगोपमा च मनोहरा — एकस्मिन् स्कन्धे धनुः, अपरस्मिन् तूणीरः, मध्ये च शिरः; एतत् त्रयं त्रिफणवत् प्रतिभाति। अश्विनोः उपमया तयोः सौन्दर्यं साहचर्यं च सूच्यते।

तदा धनुष्पाणी स्वलंकृतौ बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती च तौ कुशिकपुत्रम् अन्वगच्छताम्। चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ श्रिया दीप्तौ अनिन्दितौ च शोभयेताम्। अचिन्त्यं स्थाणुदेवम् अनुगच्छन्तौ पावकी इव, अर्थात् स्कन्दविशाखौ इव, तौ आसाताम्। गोधाङ्गुलित्राणं नाम धनुर्धारिणाम् अङ्गुलिरक्षकं चर्ममयम् आवरणम्; ज्यायाः घर्षणात् अङ्गुल्यः तेन रक्ष्यन्ते। एवं गच्छन्तः ते अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वाः दक्षिणे तटे प्राप्ताः। अत्र कविः पुनः पुनः तयोः वर्णनं करोति; एतेन ज्ञाप्यते यत् इदं प्रस्थानं समग्रस्य काव्यस्य आरम्भः।

तत्र विश्वामित्रः ‘राम’ इति मधुरया वाण्या तम् अभ्यभाषत — ‘वत्स, सलिलं गृहाण, कालस्य पर्ययः मा भूत्। बलाम् अतिबलां च इति मन्त्रग्रामं त्वं गृहाण। एतयोः प्रभावेण ते न श्रमः, न ज्वरः, न रूपस्य विपर्ययः भविष्यति।’ मन्त्रग्रामः नाम मन्त्रसमूहः। मुनिः प्रथमम् आचमनं कारयति — मन्त्रग्रहणं हि शुचिना एव कार्यम्। ‘कालस्य पर्ययः मा भूत्’ इति वचनेन ज्ञाप्यते यत् मन्त्रोपदेशस्य नियतः कालः अस्ति; सन्ध्याकालः एव तत्र योग्यः। अत्र एव रामस्य शिक्षणम् आरभ्यते।

‘सुप्तं प्रमत्तं वा त्वां नैर्ऋताः न धर्षयिष्यन्ति। पृथिव्यां बाह्वोः वीर्ये तव सदृशः कश्चन न अस्ति; त्रिषु लोकेषु वा, हे तात राघव, बलाम् अतिबलां च पठतः तव समः न भवेत्।’ नैर्ऋताः नाम राक्षसाः, निर्ऋतिदेवतायाः सन्तानाः। द्रष्टव्यम् — एते विद्ये न केवलं बलं दत्तः, अपि तु प्रमादकाले सुप्तावस्थायां च अपि रक्षतः; यत्र पुरुषस्य यत्नः न प्रभवति, तत्र विद्यायाः प्रभावः। राक्षसाः कूटयुद्धिनः इति पूर्वं कथितम्; तस्मात् एव इयं गुप्तिः अपेक्षिता।

‘सौभाग्ये दाक्षिण्ये ज्ञाने बुद्धिनिश्चये प्रतिवचनदाने च लोके तव समः न भविष्यति, हे अनघ। एतद्विद्याद्वये लब्धे ते सदृशः कश्चित् न भवेत्; बला चातिबला च सर्वज्ञानस्य मातरौ स्तः।’ ‘मातरौ’ इति पदं गुरुतरम् — एते विद्ये ज्ञानस्य जनन्यौ, न तु ज्ञानमात्रम्। अत्र च विद्ययोः फलं न केवलं युद्धे, अपि तु सभायां वादे च दृश्यते। दाक्षिण्यं नाम परेषु आनुकूल्यं मृदुव्यवहारश्च; तत् अपि विद्यायाः फलम् इति मुनेः मतम्।

‘हे नरोत्तम, बलाम् अतिबलां च पठतः ते क्षुत्पिपासे न भविष्यतः। अतः, हे रघुनन्दन, सर्वलोकस्य गुप्तये एते गृहाण। विद्याद्वयम् अधीयाने ते भुवि यशः भवेत्। एते हि पितामहस्य ब्रह्मणः सुते तेजःसमन्विते विद्ये।’ क्षुधा तृषा च पथि तपसः प्रथमौ विघ्नौ; तौ एव आदौ अपनीयेते। ‘सर्वलोकस्य गुप्तये’ इति पदेन स्पष्टं यत् एतत् बलं न स्वार्थाय, अपि तु लोकरक्षणाय दीयते। ब्रह्मणः दुहितरौ इति उक्त्वा मुनिः विद्ययोः मूलं दर्शयति — विद्या हि सृष्टेः आदौ एव जाता।

‘हे काकुत्स्थ, एते प्रदातुं त्वम् एव सदृशः, हे पार्थिव। कामं तव एते बहवः गुणाः सन्ति, न अत्र संशयः; तथापि मम तपसा सम्भृते एते बहुरूपे भविष्यतः।’ गुरुः स्वस्य तपः शिष्ये निक्षिपति — एषा एव विद्यासम्प्रदायस्य रीतिः; मन्त्रः केवलैः अक्षरैः न सिध्यति, दातुः तपसा सिध्यति। ‘बहुरूपे’ इति — एका एव विद्या नानाकार्येषु नानाविधं फलं ददाति। ततः रामः जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः अभवत्।

सः भावितात्मनः महर्षेः ते विद्ये प्रतिजग्राह। विद्यासमुदितः भीमविक्रमः रामः शरदि सहस्ररश्मिः भगवान् दिवाकरः इव शुशुभे। शरत्कालीनसूर्यस्य उपमा सार्थका — मेघैः विमुक्तः सः यथा स्वं तेजः प्रकाशयति, तथा विद्यया समुदितः रामः। ततः सः कुशिकात्मजे सर्वाणि गुरुकार्याणि नियुज्य तत्र सरय्वाः तीरे त्रयः ससुखं तां रजनीम् ऊषुः। ‘गुरुकार्याणि नियुज्य’ इति पदैः सूच्यते — शिष्यत्वं विद्याग्रहणेन एव न सिध्यति, गुरुसेवया अपि।

अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनं वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। अनुचिते तृणशयने उषिताभ्यां दशरथनृपस्य सूनुसत्तमाभ्यां कुशिकसुतस्य वचोभिः अनुलालिताभ्यां सा विभावरी सुखम् इव विबभौ। राजपुत्रौ तृणशय्यायाम् अपि न दुःखितौ — गुरोः वात्सल्यम् एव तयोः वास्तवी शय्या।