बालकाण्डम् — एकविंशः सर्गः
विश्वामित्रस्य रोषवचनं, वसुधायाः कम्पः, वसिष्ठस्य अनुनयः, कृशाश्वपुत्राणाम् अस्त्राणां माहात्म्यं च
दशरथस्य स्नेहव्याकुलं प्रत्याख्यानं श्रुत्वा विश्वामित्रः सक्रोधः भवति — ‘पूर्वं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छसि; अयं रघुकुलस्य विपर्ययः’ इति। ‘मिथ्याप्रतिज्ञः सुखी भव’ इति उक्त्वा सः गन्तुम् उद्यतः; तस्य रोषेण कृत्स्ना वसुधा चचाल, देवाश्च भीताः। तदा कुलगुरुः वसिष्ठः राजानम् अनुनयति — ‘त्वम् इक्ष्वाकुकुले जातः साक्षात् धर्मः इव; प्रतिज्ञाभङ्गेन इष्टापूर्तयोः फलं नश्यति, तस्मात् रामं विसर्जय। कुशिकपुत्रेण गुप्तं रामं राक्षसाः न शक्ष्यन्ति, ज्वलनगुप्तम् अमृतम् इव।’ ततः सः विश्वामित्रस्य माहात्म्यं वर्णयति — कृशाश्वपुत्राः सर्वाणि अस्त्राणि तस्मै पुरा दत्तानि, जयासुप्रभयोः शतम् अस्त्रशस्त्राणि, अपूर्वाणाम् अपि सृष्टौ सः शक्तः; भूतं भव्यं च तस्य अविदितं नास्ति। अन्ते वसिष्ठः रहस्यम् उद्घाटयति — ‘सः स्वयम् एव राक्षसान् निहन्तुं शक्तः, किन्तु तव पुत्रस्य हितार्थाय एव याचते।’ एतेन दशरथः प्रसन्नचित्तः सन् बुद्ध्या रामस्य गमनम् अभिरोचयति।
१तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम्।
समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम्॥
२पूर्वमर्थं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि।
राघवाणामयुक्तोऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः॥
३यदीदं ते क्षमं राजन्गमिष्यामि यथागतम्।
मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सुहृद्वृतः॥
दशरथस्य वचनं स्नेहेन व्याकुलम् आसीत्; तस्य प्रतिवर्णं पुत्रवात्सल्येन आर्द्रम्। तत् श्रुत्वा कौशिकः समन्युः सन् महीपतिं प्रत्युवाच — ‘पूर्वम् अर्थं प्रतिश्रुत्य इदानीं प्रतिज्ञां हातुम् इच्छसि। एतत् राघवाणाम् अयुक्तम्; अस्य कुलस्य अयं विपर्ययः।’ ‘विपर्ययः’ इति पदं तीक्ष्णम् — वंशः स्वस्वभावात् एव विपरीतं गच्छति इत्यर्थः। ततः मुनिः उपहासेन आह — ‘यदि इदं ते क्षमम्, तर्हि यथागतं गमिष्यामि; मिथ्याप्रतिज्ञः सन् सुहृद्वृतः सुखी भव, काकुत्स्थ।’ अत्र आशीर्वादरूपेण एव तिरस्कारः। मुनिः न शपति; तस्य निवृत्तिः एव शापात् अधिका।
१Having heard that speech of his, its every syllable distraught with love, Kauśika, the son of Kuśika, filled with anger, answered the lord of the earth in these words:
२“Having first promised the thing, you now wish to abandon your pledge. This is unbecoming in the Rāghavas; it is a reversal of this family’s own nature.
३If this seems right to you, O king, I shall go back as I came. Be happy, Kākutstha, false to your word, surrounded by your friends.”
४तस्य रोषपरीतस्य विश्वामित्रस्य धीमतः।
चचाल वसुधा कृत्स्ना देवानां च भयं महत्॥
५त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत्सर्वं महानृषिः।
नृपतिं सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्॥
तस्य रोषपरीतस्य धीमतः विश्वामित्रस्य कोपमात्रेण कृत्स्ना वसुधा चचाल, देवानां च महत् भयम् अभवत्। अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः किमपि न अकरोत्, केवलं रुष्टः अभवत्; तावता एव पृथिवी कम्पते। तपसः इदम् एव बलम्। ततः सर्वं जगत् त्रस्तरूपं विज्ञाय सुव्रतः धीरः महानृषिः वसिष्ठः नृपतिं वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र कविः तृतीयं स्वरं प्रवेशयति — एकः ऋषिः कुप्यति, अपरः ऋषिः शमयति, राजा तु मूकः तिष्ठति। वसिष्ठः कुलगुरुः; अतः राज्ञः वचनस्थाने तस्य एव वचनम् उचितम्।
४As that wise Viśvāmitra was thus seized with rage, the whole earth shook, and great fear came upon the gods.
५But the great sage Vasiṣṭha, firm in his vows and steady of mind, seeing that the whole world had taken on a look of terror, spoke these words to the king:
६इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद्धर्म इवापरः।
धृतिमान्सुव्रतः श्रीमान्न धर्मं हातुमर्हसि॥
७त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघवः।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व नाधर्मं वोढुमर्हसि॥
वसिष्ठः आह — ‘त्वम् इक्ष्वाकूणां कुले जातः, साक्षात् अपरः धर्मः इव। धृतिमान् सुव्रतः श्रीमान् च असि; अतः धर्मं हातुं न अर्हसि। त्रिषु लोकेषु राघवः धर्मात्मा इति विख्यातः; स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व, अधर्मं वोढुं न अर्हसि।’ वसिष्ठः न आज्ञापयति, न च भर्त्सयति; सः राज्ञः एव कीर्तिं स्मारयति। यः लोके धर्मात्मा इति प्रसिद्धः, तस्य प्रतिज्ञाभङ्गः बाह्यस्य दण्डात् पूर्वम् एव स्वनामहानिः। ‘वोढुम्’ इति पदेन अधर्मः भाररूपेण दर्शितः — यः वहति, सः एव क्लिश्यति।
६“You were born in the line of the Ikṣvākus, and you are like a second dharma made visible. You are resolute, firm in your vows, and illustrious; you must not abandon dharma.
७Throughout the three worlds the Rāghava is renowned as one whose very self is dharma. Take up your own duty; you must not carry the burden of what is against dharma.
८प्रतिश्रुत्य करिष्येति उक्तं वाक्यमकुर्वतः।
इष्टापूर्तवधो भूयात्तस्माद्रामं विसर्जय॥
९कृतास्त्रमकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः।
गुप्तं कुशिकपुत्रेण ज्वलनेनामृतं यथा॥
‘करिष्ये इति प्रतिश्रुत्य यः उक्तं वाक्यं न करोति, तस्य इष्टापूर्तवधः भवेत्; तस्मात् रामं विसर्जय।’ इष्टं नाम यज्ञहोमादिकं श्रौतं कर्म, पूर्तं च वापीकूपतडागारामादिनिर्माणम्; उभयोः अपि पुण्यं वचनभङ्गेन नश्यति। एषा वसिष्ठस्य प्रथमा युक्तिः — धर्मभयम्। ततः सः राज्ञः पुत्रभयम् अपनयति — ‘कृतास्त्रं वा अकृतास्त्रं वा एनं राक्षसाः न शक्ष्यन्ति; कुशिकपुत्रेण गुप्तः अयं ज्वलनेन गुप्तम् अमृतम् इव।’ उपमा सूक्ष्मा — अमृतं स्वयम् एव अमरणधर्मि, तथापि अग्निना परिवृतम्; रामः अपि तथा।
८For one who promises, saying ‘I shall do it,’ and then does not do what he has said, there follows the destruction of iṣṭa and pūrta — the merit of his sacrifices and of his works of public benefit. Therefore let Rāma go.
९Whether he is trained in weapons or untrained, the rākṣasas will not be able to overcome him, guarded as he is by the son of Kuśika, as the nectar of immortality is guarded by fire.
१०एष विग्रहवान्धर्म एष वीर्यवतां वरः।
एष विद्याधिको लोके तपसश्च परायणम्॥
११एषोऽस्त्रान्विविधान्वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे।
नैनमन्यः पुमान्वेत्ति न च वेत्स्यन्ति केचन॥
१२न देवा नर्षयः केचिन्नामरा न च राक्षसाः।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः॥
‘एषः विग्रहवान् धर्मः, एषः वीर्यवतां वरः, एषः लोके विद्याधिकः, तपसः च परायणम्। सचराचरे त्रैलोक्ये यावन्ति विविधानि अस्त्राणि सन्ति, तानि सर्वाणि एषः वेत्ति। अन्यः कोऽपि पुमान् न वेत्ति, न च केचन वेत्स्यन्ति।’ इदं वचनं महत् — भूते भविष्यति च तुल्यः कोऽपि नास्ति इत्युक्तम्। ‘न देवाः, न ऋषयः, न अमराः, न राक्षसाः, न गन्धर्वयक्षप्रवराः, न सकिन्नरमहोरगाः’ — एतेषु कोऽपि तत् ज्ञानं न लभते। वसिष्ठः दशरथस्य भयं शस्त्रेण न, अपि तु ज्ञानस्य गौरवेण निवारयति।
१०He is dharma with a body, he is the best of the valiant, he surpasses all in the world in learning, and he is the last resort of austerity.
११He knows the various astras — the missiles wielded by mantra — that exist in the three worlds with all that moves and does not move. No other man knows them, and none ever will:
१२not the gods, nor any of the sages, nor the immortals, nor the rākṣasas, nor the foremost of the gandharvas and the yakṣas, together with the kinnaras and the great serpents.
१३सर्वास्त्राणि कृशाश्वस्य पुत्राः परमधार्मिकाः।
कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्यं प्रशासति॥
१४तेऽपि पुत्राः कृशाश्वस्य प्रजापतिसुतासुताः।
नैकरूपा महावीर्या दीप्तिमन्तो जयावहाः॥
‘सर्वाणि अस्त्राणि कृशाश्वस्य परमधार्मिकाः पुत्राः एव; तानि पुरा कौशिकाय दत्तानि, यदा सः राज्यं प्रशासति स्म।’ अत्र अस्त्राणि पुरुषरूपेण कथितानि — वैदिके भावे अस्त्रं देवतैव, न तु केवलं लोहम्; मन्त्रेण आह्वानं, मन्त्रेण च उपसंहारः। ‘ते अपि कृशाश्वस्य पुत्राः प्रजापतिसुतासुताः, नैकरूपाः, महावीर्याः, दीप्तिमन्तः, जयावहाः।’ विश्वामित्रः राजा सन् एव तानि लब्धवान् इति उक्तम्; एतेन ज्ञायते यत् तस्य प्रभावः ब्रह्मर्षित्वात् पूर्वम् अपि असाधारणः आसीत्।
१३All the astras are the supremely righteous sons of Kṛśāśva; they were given long ago to Kauśika, when he was ruling his kingdom.
१४Those sons of Kṛśāśva are themselves the sons of the daughters of Prajāpati. They are of more than one form, of great might, blazing, and bringers of victory.
१५जया च सुप्रभा चैव दक्षकन्ये सुमध्यमे।
ते सूतेऽस्त्राणि शस्त्राणि शतं परमभास्वरम्॥
१६पञ्चाशतं सुतांल्लेभे जया लब्धवरा वरान्।
वधायासुरसैन्यानामप्रमेयानरूपिणः॥
१७सुप्रभाजनयच्चापि पुत्रान्पञ्चाशतं पुनः।
संहारान्नाम दुर्धर्षान्दुराक्रामान्बलीयसः॥
‘जया सुप्रभा च इति द्वे सुमध्यमे दक्षकन्ये। ते शतं परमभास्वरम् अस्त्रशस्त्रजातं सूते। तयोः जया लब्धवरा सती पञ्चाशतं वरान् सुतान् लेभे, ये अप्रमेयाः अरूपिणश्च, असुरसैन्यानां वधाय प्रादुर्भूताः।’ ‘अरूपिणः’ इति पदं मननीयम् — अस्त्राणां नियतं रूपं नास्ति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘रूपरहित’ इति व्याचष्टे। ‘सुप्रभा अपि पुनः पञ्चाशतं पुत्रान् अजनयत् — संहाराः नाम, दुर्धर्षाः दुराक्रामाः बलीयांसश्च।’ एवं प्रयोगसंहारभेदेन शतम् अस्त्राणि पूर्णानि; एका जननी सृष्ट्यै, अपरा उपसंहाराय।
१५Jayā and Suprabhā, the slender-waisted daughters of Dakṣa — they bring forth a hundred astras and śastras of surpassing brilliance.
१६Jayā, having received a boon, obtained fifty excellent sons, immeasurable and without fixed form, who came forth for the destruction of the armies of the asuras.
१७And Suprabhā in her turn bore fifty sons, called the Saṃhāras, the withdrawers — hard to assail, hard to approach, and exceedingly strong.
१८तानि चास्त्राणि वेत्त्येष यथावत्कुशिकात्मजः।
अपूर्वाणां च जनने शक्तो भूयश्च धर्मवित्॥
१९तेनास्य मुनिमुख्यस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः।
न किञ्चिदस्त्यविदितं भूतं भव्यं च राघव॥
‘तानि सर्वाणि अस्त्राणि कुशिकात्मजः यथावत् वेत्ति; अपूर्वाणाम् अपि अस्त्राणां जनने सः शक्तः, धर्मवित् च।’ यः न केवलं ज्ञाता, अपि तु स्रष्टा अपि, तस्य माहात्म्ये किं वक्तव्यम्। ‘तेन हे राघव, अस्य मुनिमुख्यस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः भूतं भव्यं च किमपि अविदितं नास्ति।’ अत्र वसिष्ठः विश्वामित्रं त्रिकालज्ञं वदति। इयं युक्तिः राज्ञः शोकं मूलतः छिनत्ति — यः भविष्यत् जानाति, सः रामस्य क्षेमम् अपि जानाति एव; अतः तस्य याचना अन्धा न भवति।
१८This son of Kuśika knows all those astras just as they are, and he is able besides to bring into being ones that have never existed before; and he knows dharma.
१९Therefore, Rāghava, there is nothing, past or yet to come, that is unknown to this foremost of sages, who knows dharma and is great of soul.
२०एवंवीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महायशाः।
न रामगमने राजन्संशयं गन्तुमर्हसि॥
२१तेषां निग्रहणे शक्तः स्वयं च कुशिकात्मजः।
तव पुत्रहितार्थाय त्वामुपेत्याभियाचते॥
‘एवंवीर्यः महातेजाः महायशाः विश्वामित्रः; अतः हे राजन्, रामस्य गमने संशयं गन्तुं न अर्हसि।’ ततः वसिष्ठः अन्तिमं रहस्यम् उद्घाटयति — ‘तेषां राक्षसानां निग्रहणे कुशिकात्मजः स्वयम् अपि शक्तः; तथापि तव पुत्रस्य हितार्थाय सः त्वाम् उपेत्य अभियाचते।’ इदं वचनं सर्गस्य हृदयम्। मुनेः याचना न स्वकार्यसिद्ध्यै, अपि तु रामस्य एव उत्कर्षाय। यः स्वयं समर्थः सन् अपि याचते, तस्य याचनायां गूढं प्रयोजनम् अस्ति — बालकः एव अत्र परीक्ष्यः, न राक्षसाः।
२०Such is the might of Viśvāmitra, of great splendour and great renown. You must not fall into doubt, O king, about Rāma’s going.
२१The son of Kuśika is himself able to subdue those rākṣasas; it is for the good of your son that he has come to you and makes this request.”
२२इति मुनिवचनात्प्रसन्नचित्तो रघुवृषभश्च मुमोद पार्थिवाग्र्यः।
गमनमभिरुरोच राघवस्य प्रथितयशाः कुशिकात्मजाय बुद्ध्या॥
इति मुनेः वचनात् प्रथितयशाः रघुवृषभः पार्थिवाग्र्यः प्रसन्नचित्तः मुमोद; बुद्ध्या च विचार्य कुशिकात्मजाय राघवस्य गमनम् अभिरुरोच। ‘बुद्ध्या’ इति पदं गुरु — राजा न स्नेहेन, न भयेन, अपि तु विवेकेन अनुमन्यते; अतः तस्य अनुमतिः स्थिरा। अयं श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनं वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। एवं सर्गः कोपेन आरब्धः प्रसादेन च समाप्यते।
२२At these words of the sage that bull of the Raghus, the foremost of kings, was glad at heart and rejoiced; and he of widespread fame, weighing the matter with his judgement, gave his consent to the Rāghava’s going with the son of Kuśika.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।