दशरथस्य प्रत्याख्यानम्

विश्वामित्रस्य भाषितं श्रुत्वा राजशार्दूलः दशरथः मुहूर्तम् इव निःसंज्ञः अभवत्; पुनः संज्ञां लब्ध्वा सः इदम् अब्रवीत् — ‘मम राजीवलोचनः रामः अद्यापि ऊनषोडशवर्षः; राक्षसैः सह युद्धस्य योग्यताम् अस्य न पश्यामि।’ ‘ऊन’ इति पदं मार्मिकम् — षोडशम् अपि वर्षं न पूर्णम् इत्यर्थः। पूर्वसर्गे मुनिना ‘सत्यप्रतिश्रवः भव’ इति प्रार्थितः राजा अत्र प्रथमम् एव निषेधेन वदति। मूर्च्छायाः प्रत्यागमनम् अपि सूचयति यत् वचनं तस्य हृदयं विदारितवत्।

राजा वदति — ‘इयम् अक्षौहिणी सेना विद्यते, यस्याः अहम् एव पतिः ईश्वरश्च; अनया सहितः गत्वा अहम् एव तैः निशाचरैः योत्स्ये। एते मम भृत्याः शूराः विक्रान्ताः अस्त्रविशारदाश्च रक्षोगणैः सह योद्धुं योग्याः; रामं तु नेतुं न अर्हसि। अहम् एव धनुष्पाणिः सन् समरमूर्धनि गोप्ता भविष्यामि; यावत् प्राणान् धरिष्यामि तावत् निशाचरैः सह योत्स्ये। एवं सुरक्षिता सा व्रतचर्या निर्विघ्ना भविष्यति; अहं तत्र गमिष्यामि, रामं न नेतुम् अर्हसि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — राजा प्रत्याख्यानं न स्पष्टं ब्रूते, अपि तु विनिमयं प्रस्तौति; कोशं सेनां शरीरं च ददाति, पुत्रं विना। ‘न रामं नेतुमर्हसि’ इति पदसमूहः अस्मिन् सर्गे पञ्चकृत्वः आवर्तते; आवृत्तिः एव पितुः भयस्य मात्रा। अपि च राजा स्वयं गन्तुम् इच्छति — यः सेनायाः पतिः ईश्वरश्च, सः अपि रक्षकत्वं याचते; एतत् एव राज्ञः पितृत्वं क्षत्रियत्वं च युगपत् दर्शयति।

‘रामः बालः अकृतविद्यश्च; बलाबलं न वेत्ति; न अस्त्रबलसंयुक्तः, न च युद्धविशारदः। कूटयुद्धाः हि राक्षसाः; अतः सः तेषां योग्यः न भवति। अपि च रामेण विप्रयुक्तः अहं मुहूर्तम् अपि जीवितुं न उत्सहे; हे मुनिशार्दूल, रामं नेतुं न अर्हसि। यदि वा, हे ब्रह्मन् सुव्रत, राघवं नेतुम् इच्छसि—’ अत्र पितुः द्वौ हेतू भिन्नौ — प्रथमः रामस्य असामर्थ्यम्, द्वितीयः तु स्वस्य विरहासहत्वम्। द्वितीयः एव यथार्थः; प्रथमः तु तस्य आवरणम्। यः पुत्रं न युद्धयोग्यम् आह, सः एव तम् अग्रे सर्वसेनया सह प्रेषयितुम् इच्छति — इयं विसंगतिः एव स्नेहस्य लक्षणम्।

‘—तर्हि चतुरंगसमायुक्तं बलं गृहीत्वा मया सह एव तं नय। हे कौशिक, मम जातस्य षष्टिः वर्षसहस्राणि व्यतीतानि; कृच्छ्रेण अयं पुत्रः उत्पादितः; अतः रामं नेतुं न अर्हसि। चतुर्णाम् आत्मजानां विषये मम प्रीतिः परमिका—’ ‘कृच्छ्रेण’ इति एकस्मिन् पदे समग्रः अश्वमेधः पुत्रेष्टिश्च संगृहीतौ; यत् चतुर्दशे पञ्चदशे च सर्गे विस्तरेण वर्णितम्, तत् अत्र स्मरणमात्रेण सूच्यते। वार्धक्यं दीर्घा प्रतीक्षा च — एते एव राज्ञः बलवन्तौ हेतू।

‘—ज्येष्ठे धर्मप्रधाने च सा विशेषेण; अतः रामं नेतुं न अर्हसि। ते राक्षसाः किंवीर्याः? कस्य पुत्राः? के च ते? कथंप्रमाणाः? हे मुनिपुंगव, कः तान् रक्षति? रामेण मम बलैः मया वा तेषां कूटयोधिनां कथं प्रतिकर्तव्यम्? सर्वं मे शंस, भगवन्।’ प्रश्नानां बाहुल्यम् अपि भयस्य चिह्नम्; यः शत्रुं न जानाति, सः सर्वं पृच्छति। तथापि प्रश्नाः न निष्फलाः — पिता पुत्रं प्रेषयन् प्रतिपक्षस्य प्रमाणं ज्ञातुम् अर्हति। अत्र च कथायाः गतिः परिवर्तते — निषेधात् जिज्ञासां प्रति। ‘सर्वं मे शंस’ इति पदाभ्यां राजा मुनिं प्रथमं गुरुत्वेन स्वीकरोति; यः पूर्वं निषेधति, सः एव अधुना शिष्यवत् पृच्छति।

‘—दुष्टभावानां तेषां पुरतः मया कथं स्थातव्यम्? वीर्योत्सिक्ताः हि राक्षसाः।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः अभ्यभाषत — ‘पौलस्त्यवंशप्रभवः रावणः नाम राक्षसः अस्ति; ब्रह्मणा दत्तवरः सन् सः त्रैलोक्यं भृशं बाधते। महाबलः महावीर्यः बहुभिः राक्षसैः वृतः सः रावणः राक्षसाधिपः इति, हे महाराज, श्रूयते।’ पञ्चदशे सर्गे यत् देवानां मुखेन ब्रह्मणः पुरतः उक्तम्, तत् एव अत्र मनुष्याणां श्रवणपथं प्राप्तम्; एकः एव शत्रुः द्वयोः लोकयोः कण्टकः। ‘ब्रह्मणा दत्तवरः’ इति पदेन कविः पुनः तम् एव वरं स्मारयति यः रावणस्य बलम्, सः एव च तस्य मृत्युद्वारम्। अत्र प्रथमवारं रावणस्य नाम अयोध्यायाः सभायां श्रूयते।

‘सः साक्षात् वैश्रवणस्य भ्राता, विश्रवसः मुनेः पुत्रः। यदा सः महाबलः स्वयं यज्ञस्य विघ्नकर्ता न भवति, तदा तेन संचोदितौ तौ महाबलौ राक्षसौ मारीचः सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः।’ रावणः स्वयं न आगच्छति — एतत् अपि तस्य दर्पस्य चिह्नम्; यज्ञभङ्गः तस्मै तुच्छं कर्म प्रतिभाति। एवं मुनिः पृष्टं सर्वम् उत्तरयति; किन्तु उत्तरम् एव राज्ञः भयं वर्धयति। ज्ञानं यत्र अभयाय भवेत्, तत्र एव तत् भयहेतुः जातम्।

मुनिना एवम् उक्तः राजा तदा मुनिम् उवाच — ‘तस्य दुरात्मनः पुरतः संग्रामे स्थातुं नहि शक्तः अस्मि। हे धर्मज्ञ, सः त्वं मम पुत्रके मयि च अल्पभाग्ये प्रसादं कुरुष्व; भवान् एव मम दैवतं गुरुश्च। देवदानवगन्धर्वाः यक्षाः पतगाः पन्नगाश्च अपि रावणं सोढुं न शक्ताः; युधि मानवाः किं पुनः?’ अत्र प्रत्याख्यानं स्पष्टं भवति; तथापि राजा न आज्ञापयति, अपि तु प्रसादं याचते — गुरुं प्रति राज्ञः अपि एषा एव मर्यादा। ‘अल्पभाग्यस्य’ इति पदेन सः स्वयम् एव स्वस्य दैन्यम् अङ्गीकरोति; सार्वभौमः अपि पुत्रविषये दीनः भवति।

‘सः रावणः युधि वीर्यवतां वीर्यम् एव आदत्ते; तेन तस्य बलैर्वा सह योद्धुं न शक्तः अस्मि — सबलः अपि, हे मुनिश्रेष्ठ, आत्मजैः सहितः अपि। अतः अमरप्रख्यम् अपि संग्रामाणाम् अकोविदं बालं मम तनयं ब्रह्मन् कथमपि न एव दास्यामि।’ ‘वीर्यम् आदत्ते’ इति वचनेन भयस्य गूढं कारणं कथ्यते — यत्र वीर्यम् एव हृियते, तत्र बलसंख्या न किञ्चित् साधयति। ‘नैव दास्यामि’ इति पदाभ्यां प्रतिश्रवः भग्नः; अत्र एव सर्गस्य मर्मस्थानम्।

‘अथ ते यज्ञविघ्नकरौ युद्धे कालोपमौ सुन्दोपसुन्दयोः सुतौ; तयोः कृते अपि पुत्रकं न एव दास्यामि। मारीचः सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ च। तयोः अन्यतरं योद्धुं ससुहृद्गणः अहं यास्यामि; अन्यथा सबान्धवः सन् भवन्तम् अनुनेष्यामि।’ पिता युद्धाय सिद्धः, प्रणामाय च सिद्धः — एकं पुत्रं तु न ददाति। अत्र दशरथः द्वयोः धर्मयोः मध्ये बद्धः — राज्ञः प्रतिश्रवः एकतः, पितुः स्नेहः अन्यतः; एषः एव बन्धः अयोध्याकाण्डे तं नाशयति। तत्रापि सत्यं रक्षन् सः पुत्रं त्यजति; अत्र तु पुत्रं रक्षन् सत्यं त्यजति। एकम् एव वचनं द्विधा तं छिनत्ति, एकदा इह, एकदा तत्र।

इति नरपतेः जल्पनात् द्विजेन्द्रं कुशिकसुतं सुमहान् मन्युः विवेश; मखे सुहुतः आज्यसिक्तः अग्निः इव सः महर्षिवह्निः उज्ज्वलितः समभवत्। सर्गान्ते वृत्तं पुष्पिताग्रायां परिवर्तते, यथा चतुर्दशे पञ्चदशे च सर्गे। याचनायाः अन्ते कोपः — एषा एव सन्धिः एकविंशस्य सर्गस्य बीजम्, यत्र वसिष्ठः मध्यस्थः भवति।