बालकाण्डम् — एकोनविंशः सर्गः
मारीचसुबाहुकृतो यज्ञविघ्नः, रामस्य याचनम्, दशरथस्य मूर्च्छा च
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः स्वम् आगमनप्रयोजनं प्रकटयति। दशरथस्य उदारं वचनं श्रुत्वा हृष्टरोमा सः राजानं प्रथमं स्तौति, ततः ‘सत्यप्रतिश्रवः भव’ इति तस्य एव प्रतिज्ञया तं बध्नाति। सः वदति — सिद्ध्यर्थं मया नियमः आरब्धः, तस्य च समाप्तिसमये मारीचसुबाहू नाम कामरूपिणौ राक्षसौ मांसरुधिरौघेण वेदिम् अभ्यवर्षताम्। व्रतनियमेन बद्धः सः शप्तुं न शक्नोति; अतः सः सेनां न याचते, अपि तु काकपक्षधरं ज्येष्ठं पुत्रं रामम् एव याचते। रामः मया गुप्तः तान् हन्तुं समर्थः, अहं च अस्मै बहुरूपं श्रेयः दास्यामि इति सः प्रतिजानीते; वसिष्ठादयः तपस्विनः अपि रामं जानन्ति इति साक्ष्यं दर्शयति; मन्त्रिणाम् अनुज्ञया दशरात्रार्थं रामं विसर्जयतु इति च प्रार्थयते। एवं धर्मार्थसहितं वचः उक्त्वा सः विरराम; तत् श्रुत्वा दशरथः महता शोकेन आविष्टः आसनात् चचाल मुमोह च।
१तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम्।
हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत॥
२सदृशं राजशार्दूल तवैव भुवि नान्यतः।
महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः॥
३यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम्।
कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः॥
राजसिंहस्य तत् अद्भुतविस्तरं वाक्यं श्रुत्वा हृष्टरोमा महातेजाः विश्वामित्रः प्रत्यभाषत — ‘राजशार्दूल, एतत् तव एव उचितम्; भुवि अन्यतः ईदृशं वचनं न सम्भवति। त्वं हि महावंशे प्रसूतः, वसिष्ठः च ते उपदेष्टा। यत् मम हृद्गतं वाक्यम्, तस्य कार्यस्य निश्चयं कुरु; सत्यप्रतिश्रवः भव।’ अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः प्रथमं स्तौति, ततः बध्नाति। ‘भव सत्यप्रतिश्रवः’ इति पदाभ्यां सः राजानं तस्य एव वचनेन निबध्नाति; याचनायाः पूर्वम् एव प्रतिज्ञा स्मारिता। अयं सर्गः एकम् एव अखण्डं भाषणम्, तस्य च आरम्भः एषः। स्तुतिः अपि अत्र साधनम् एव — कुलं गुरुः च स्मारितौ, येन राजा वचनात् न चलेत्।
१Hearing that speech of the lion among kings, of marvellous compass, Viśvāmitra of great splendour, the hair of his body bristling with delight, spoke in reply:
२“This befits you alone on earth, O tiger among kings, and no one else — you who are born in a great line and who have Vasiṣṭha to direct you.
३As for the word that lies in my heart, resolve upon that undertaking, O tiger among kings, and be one whose promise holds true.
७कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादपाक्रमे।
न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव॥
८तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते।
स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम्॥
९काकपक्षधरं वीरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि।
शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा॥
‘तस्मिन् नियमनिश्चये अवधूते कृतश्रमः निरुत्साहः च अहं तस्मात् देशात् अपाक्रमे। पार्थिव, तयोः उपरि क्रोधम् उत्स्रष्टुं मम बुद्धिः न भवति; सा चर्या तथाभूता, यत्र शापः न मुच्यते। अतः राजशार्दूल, स्वपुत्रं सत्यपराक्रमं काकपक्षधरं वीरं ज्येष्ठं रामं मह्यं दातुम् अर्हसि।’ इदम् एव सर्गस्य केन्द्रम्। तपस्वी शक्तः अपि शप्तुं न शक्नोति, यतः व्रतनियमः तम् एव बध्नाति; अतः सः बालं याचते। ‘काकपक्षधरम्’ इति पदेन रामस्य शैशवम् एव सूचितम् — न योधं, अपि तु शिशुं सः याचते। एषा एव याचनायाः तीक्ष्णता — क्षत्रियः ब्रह्मर्षिः जातः, सः राज्ञः सकाशात् सेनां न, बालम् एव वृणीते।
७my labour spent and my spirit gone, I withdrew from that place. Nor does my mind turn to loosing my anger upon them, O king;
८for such is that mode of observance that no curse may be pronounced within it. Your own son, O tiger among kings, Rāma of true valour,
९the eldest, the hero who still wears the kākapakṣa, the boy’s side-locks — him you should give to me. For, guarded by me and by his own divine energy, he is able
१०राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने।
श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः॥
११त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति।
न च तौ राममासाद्य शक्तो स्थातुं कथंचन॥
‘मया गुप्तः एषः स्वेन दिव्येन तेजसा तेषां विकर्तॄणां राक्षसानां विनाशने समर्थः। अहं च अस्मै बहुरूपं श्रेयः प्रदास्यामि — अत्र संशयः नास्ति; तेन सः त्रयाणाम् अपि लोकानां ख्यातिं गमिष्यति।’ इयं प्रतिश्रुतिः मार्मिका — मुनिः न केवलं याचते, अपि तु ददाति अपि। बालकस्य पिता यत् शङ्केत, तत् सर्वं सः पूर्वम् एव परिहरति; रक्षणं विद्या यशः च — त्रीणि एतानि वचनानि पितुः भयस्य त्रीणि उत्तराणि। ‘मया गुप्तः’ इति पदेन च सः स्वयम् एव दायित्वं स्वीकरोति।
१०to destroy even those rākṣasas who work such harm. And I shall bestow upon him good of many kinds — of this there is no doubt —
११through which he will win renown in all three worlds. Nor will those two, once they meet Rāma, be able to hold their ground in any way;
१२न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान्।
वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ॥
१३रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः।
न च पुत्रगतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव॥
‘रामं प्राप्य तौ कथञ्चित् अपि स्थातुं न शक्तः; राघवात् अन्यः कश्चित् पुमान् तौ हन्तुं न उत्सहते। वीर्योत्सिक्तौ तौ पापौ कालपाशवशं गतौ; महात्मनः रामस्य तौ न पर्याप्तौ। अतः पार्थिव, पुत्रगतं स्नेहं कर्तुं न अर्हसि।’ ‘कालपाशवशं गतौ’ इति पदैः मुनिः दर्शयति यत् तयोः मृत्युः निश्चितः एव, रामः तु निमित्तमात्रम्। स्नेहनिषेधः अपि कठोरः — पितुः हृदयं जानन् अपि सः तत् एव निषेधति। एषा ब्रह्मर्षेः दृढता; स्नेहः अत्र धर्मस्य विरोधी इव स्थापितः।
१२and no man other than Rāghava will venture to kill them. Those two wicked ones, swollen with their own prowess, have fallen into the noose of Kāla, of time that brings death;
१३they are no match for great-souled Rāma, O tiger among kings. And you should not indulge the affection you feel for your son, O king.
१४अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ।
अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्॥
१५वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः।
यदि ते धर्मलाभं तु यशश्च परमं भुवि॥
‘अहं ते प्रतिजानामि — तौ राक्षसौ हतौ एव विद्धि। सत्यपराक्रमं महात्मानं रामम् अहं वेद्मि; महातेजाः वसिष्ठः अपि, ये च इमे तपसि स्थिताः ते अपि जानन्ति।’ अत्र ‘वेद्मि’ इति पदं गम्भीरम् — पिता पुत्रं जानामि इति मन्यते, किन्तु मुनिः वदति यत् रामस्य यथार्थं स्वरूपं तपस्विनः एव जानन्ति। साक्षिणः च तस्यां सभायाम् एव उपविष्टाः; अतः तत् वचनं न केवलं प्रतिज्ञा, अपि तु प्रमाणम् अपि। ‘हतौ तौ विद्धि’ इति भूतकालप्रयोगेण भाविनः वधः सिद्धवत् उक्तः।
१४I give you my word: know that those two rākṣasas are as good as slain. I know great-souled Rāma of true valour,
१५and so does Vasiṣṭha of great splendour, and these others who are established in austerity. If you desire the gain of dharma, and the highest fame on earth,
१६स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि।
यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः॥
१७वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय।
अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि॥
‘राजेन्द्र, यदि त्वं भुवि धर्मलाभं परमं यशः च स्थिरम् इच्छसि, तर्हि रामं मह्यं दातुम् अर्हसि। काकुत्स्थ, यदि वसिष्ठप्रमुखाः तव सर्वे मन्त्रिणः अभ्यनुज्ञां ददति, ततः रामं विसर्जय; असंसक्तम् अभिप्रेतम् आत्मजं दातुम् अर्हसि।’ मुनेः कौशलम् अत्र दृश्यते — सः राज्ञे मार्गं ददाति। न एकाकिनः निर्णयः अपेक्ष्यते, अपि तु मन्त्रिणाम् अनुमतिः; एवं याचना राजनीत्या अपि शुद्धा भवति, राज्ञः च पलायनमार्गः पिहितः। धर्मः यशः च — राज्ञे यत् प्रियतमम्, तत् एव मूल्यरूपेण दर्शितम्।
१६lasting fame, O lord of kings, then you should give Rāma to me. If your counsellors, O Kākutstha,
१७all of them with Vasiṣṭha at their head, grant their consent, then let Rāma go. You should give up your son, dear to you as he is, without clinging to him.
१८दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम्।
नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव॥
१९तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः।
इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः॥
‘दशरात्रं हि यज्ञस्य शिष्टम्; तावत्कालाय एव राजीवलोचनं रामं याचे। राघव, यथा मम यज्ञस्य कालः न अत्येति तथा कुरु; भद्रं ते, शोके मनः मा कृथाः।’ ‘दशरात्रम्’ इति पदेन याचनायाः सीमा निर्दिष्टा — न सर्वदा, दश एव रात्रयः। कालस्य स्मरणं च याचनां त्वरयति; यज्ञकालः अतीतः चेत् सर्वः श्रमः व्यर्थः। ‘मा च शोके मनः कृथाः’ इति वचनेन मुनिः पितुः हृदयं स्पृशति अपि, सान्त्वयति अपि। सान्त्वनम् अपि अत्र आग्रहस्य एव अङ्गम्।
१८Ten nights of the sacrifice remain, and it is for that time that I ask for Rāma, the lotus-eyed. So that this appointed time of my sacrifice does not pass, O Rāghava,
१९act accordingly; blessings upon you. And do not set your mind on grief.” Having spoken thus, a speech joined with dharma and with what was to the purpose, that righteous one,
२०विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामतिः।
स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवचः शुभम्॥
२१शोकेन महताविष्टश्चचाल च मुमोह च।
लब्धसंज्ञस्तदोत्थाय व्यषीदत भयान्वितः॥
२२इति हृदयमनोविदारणं मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान्।
नरपतिरभवन्महान्महात्मा व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात्॥
एवं धर्मार्थसहितं वचः उक्त्वा धर्मात्मा महातेजाः महामतिः विश्वामित्रः विरराम। तत् शुभं विश्वामित्रवचः निशम्य सः राजेन्द्रः महता शोकेन आविष्टः चचाल मुमोह च; लब्धसंज्ञः च तदा उत्थाय भयान्वितः व्यषीदत। अन्ते कविः छन्दः परिवर्तयति — हृदयमनोविदारणं तत् मुनिवचनम् अतीव शुश्रुवान् महान् महात्मा नरपतिः व्यथितमनाः आसनात् प्रचचाल। एकम् एव वचनम् — ‘रामं देहि’ — राजानं सिंहासनात् चालयति; एतेन आगामिन्याः कथायाः गुरुत्वं सूच्यते। यत् पुत्रेष्ट्या लब्धम्, तत् एव अधुना याचितम् — इयं कवेः योजना।
२०Viśvāmitra of great splendour and great understanding, fell silent. And that lord of kings, hearing those auspicious words of Viśvāmitra,
२१was seized by a great grief, and trembled, and lost consciousness; and then, when his senses returned, he rose and sank down in despair, filled with fear.
२२Having thus heard that speech of the sage, which tore at his heart and mind, the lord of men, great and great-souled, was stricken in mind and reeled from his seat.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।