पुत्रजन्म विश्वामित्रागमनं च

महात्मनः दशरथस्य हयमेधे क्रतौ निर्वृत्ते सति अमराः स्वं स्वं भागं प्रतिगृह्य यथागतं प्रतिजग्मुः। ‘यथागतम्’ इति पदं सूक्ष्मम् — येन मार्गेण आगताः, तेन एव निवृत्ताः; तृप्तस्य अतिथेः गमनं निर्विघ्नं भवति। ततः दीक्षायाः नियमः समाप्तः। यज्ञदीक्षां गृहीत्वा यजमानः नियतव्रतः वसति; कर्मणि समाप्ते सः पुनः सामान्यं गृहस्थधर्मम् आपद्यते। अतः राजा पत्नीगणेन सहितः, भृत्यैः बलेन वाहनैश्च सह पुरीं प्रविवेश। तेन यथार्हं पूजिताः नानादेशानां पृथिवीश्वराः मुनिपुंगवं प्रणम्य मुदिताः स्वान् देशान् प्रययुः। ‘यथार्हम्’ इति — प्रत्येकस्य राज्ञः पदम् अनुसृत्य सत्कारः कृतः, न तु सर्वेषाम् एकविधः। पुरात् स्वगृहाणि गच्छतां तेषां श्रीमतां राज्ञां शुभ्राणि बलानि प्रहृष्टानि चकाशिरे। अत्र कविः यज्ञस्य उपसंहारं शान्तेन स्वरेण वर्णयति — कोलाहलः उपशान्तः, अतिथयः गताः, राजा च स्वगृहे प्रत्यागतः। महाकर्मणः अन्ते इयम् एव रिक्तता शेषा। किन्तु यदर्थं सर्वम् आरब्धम्, तत् फलम् अद्यापि न दृश्यते।

पृथिवीशेषु गतेषु श्रीमान् राजा दशरथः द्विजोत्तमान् पुरस्कृत्य पुनः पुरीं प्रविवेश। ‘पुरस्कृत्य’ इति — ब्राह्मणान् अग्रे कृत्वा; राजा स्वयं पश्चात् गच्छति। एषा विनयस्य मर्यादा। सुपूजितः ऋष्यशृंगः शान्तया सार्धं प्रययौ; सानुयात्रेण धीमता राज्ञा सः कञ्चित् मार्गम् अनुगम्यमानः आसीत्। ‘अनुगम्यमानः’ इति पदं गृहस्थधर्मं दर्शयति — प्रस्थिते अतिथौ गृहपतिः किञ्चित् दूरं तम् अनुव्रजेत्, ततः च विसृजेत्। एवं तान् सर्वान् विसृज्य सम्पूर्णमानसः राजा तत्र सुखितः उवास, पुत्रोत्पत्तिं च विचिन्तयन् अतिष्ठत्। ‘सम्पूर्णमानसः’ इति — यस्य मनोरथः पूर्णः, तादृशः; तथापि ‘पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन्’ इति उक्तम्। प्रतिज्ञा लब्धा, फलं तु न लब्धम्; एषा एव प्रतीक्षायाः अवस्था। कविः राज्ञः सुखं च चिन्तां च एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयति।

यज्ञे समाप्ते षट् ऋतवः व्यतीयुः; ततः द्वादशे मासे चैत्रे नवमीतिथौ रामः जातः। षट् ऋतवः इति संवत्सरः; अतः गर्भाधानात् जन्मपर्यन्तं कालः अपि सूचितः। कविः अत्र कालं ज्योतिषशास्त्रस्य पदैः एव निर्दिशति, यत् वाल्मीकौ विरलम्। नक्षत्रम् अदितिदैवत्यम् — यस्य नक्षत्रस्य अधिदेवता अदितिः, तत् पुनर्वसु। पञ्चसु ग्रहेषु स्वोच्चसंस्थेषु — पञ्च ग्रहाः स्वेषु उच्चराशिषु स्थिताः। ज्योतिषे ग्रहस्य बलाधिक्यस्थानम् ‘उच्चम्’ इति उच्यते; तत्र रविः मेषे, भौमः मकरे, शनिः तुलायां, गुरुः कर्कटे, शुक्रः मीने इति परम्परया व्याख्यायते। लग्नं तु कर्कटम्, तत्र च वाक्पतिः बृहस्पतिः इन्दुना चन्द्रेण सह वर्तते। एवं लग्ने गुरुचन्द्रयोः योगः, पञ्चानां च उच्चस्थितिः — एतत् सर्वं दुर्लभतमं योगं सूचयति। तस्मिन् काले लग्ने प्रोद्यमाने सति कौसल्या सर्वलोकनमस्कृतं जगन्नाथं दिव्यलक्षणसंयुतं रामम् अजनयत् — विष्णोः अर्धं महाभागम् इक्ष्वाकुनन्दनम्, लोहिताक्षं महाबाहुं रक्तोष्ठं दुन्दुभिस्वनम्। शिशोः वर्णनम् अपि राजलक्षणपरम् एव।

अमिततेजसा तेन पुत्रेण कौसल्या तथा शुशुभे यथा देवानां वरेण वज्रपाणिना इन्द्रेण अदितिः। इयम् उपमा पूर्वश्लोकेन सह संगच्छते — यत्र अदितेः नक्षत्रं, तत्र अदितेः एव उपमा। कैकेय्यां सत्यपराक्रमः भरतः जज्ञे — साक्षात् विष्णोः चतुर्भागः, सर्वैः गुणैः समुदितः। ‘चतुर्भागः’ इति पायसविभागम् अनुसृत्य अंशकल्पना। अथ सुमित्रा लक्ष्मणशत्रुघ्नौ द्वौ सुतौ अजनयत्; तौ वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोः अर्धेन समन्वितौ। तेषाम् अपि जन्मनक्षत्राणि कविः पृथक् कथयति। प्रसन्नधीः भरतः पुष्ये नक्षत्रे मीनलग्ने जातः; मीनः गुरोः स्वगृहम्, पुष्यश्च शुभतमं नक्षत्रम्। सौमित्री तु सार्पे नक्षत्रे, अर्थात् आश्लेषायां, कुलीरे लग्ने, रवौ च अभ्युदिते जातौ। ‘सार्पम्’ इति आश्लेषायाः नाम, यतः तस्याः देवताः सर्पाः; ‘कुलीरः’ इति कर्कटराशेः पर्यायः। ‘अभ्युदिते रवौ’ इति — सूर्ये उच्चम् आरूढे, दिवसस्य मध्ये। एवं चतुर्णाम् अपि जन्म कालनियमेन बद्धम्; कविः न केवलं कथयति, अपि तु प्रमाणयति।

राज्ञः चत्वारः महात्मानः पुत्राः पृथक् पृथक् जज्ञिरे; ते गुणवन्तः अनुरूपाः रुच्या च प्रोष्ठपदोपमाः। प्रोष्ठपदा इति भाद्रपदानक्षत्रम्; तस्य चतस्रः तारकाः समप्रभाः दृश्यन्ते। अतः चतुर्णां भ्रातॄणां साम्यं कान्त्या एव सूचितम्। तेषां जन्मनि गन्धर्वाः कलं जगुः, अप्सरोगणाः ननृतुः, देवदुन्दुभयः नेदुः, खात् पुष्पवृष्टिः च अपतत्। अयोध्यायां जनाकुलः महान् उत्सवः आसीत्; रथ्याः जनसम्बाधाः नटनर्तकसंकुलाः च अभवन्। ‘जनसम्बाधाः’ इति — जनैः एव सङ्कीर्णाः, यत्र पदं निक्षेप्तुम् अवकाशः नास्ति। गायनैः वादनैश्च विराविण्यः विपुलाः रथ्याः सर्वरत्नसमन्विताः विरेजुः; वीथिषु एव रत्नानि विकीर्णानि आसन्। राजा सूतमागधवन्दिनां प्रदेयानि ददौ, ब्राह्मणेभ्यश्च वित्तं सहस्रशः गोधनानि च प्रायच्छत्। सूताः मागधाः वन्दिनश्च राजस्तुतिपाठकाः; तेषां वृत्तिः राज्ञः प्रसादे एव। अत्र द्रष्टव्यम् — दिवि देवाः, भुवि च नगरम्; उभयत्र एकः एव हर्षः। जन्म न केवलं कुलस्य, अपि तु त्रयाणां लोकानाम् अभ्युदयः। पूर्वस्मिन् सर्गे देवाः याचकाः आसन्; अत्र ते एव वादित्राणि वादयन्ति। ‘जगुः कलम्’ इति — कलः नाम मधुरः अव्यक्तः च स्वरः; गन्धर्वाणां गानं तादृशम् एव। पुष्पवृष्टिः च आकाशात् पतन्ती दृश्यते; एतत् एव देवानां साक्षिभावस्य चिह्नम्।

एकादशाहम् अतीत्य राजा नामकर्म तथा अकरोत्। वसिष्ठः परमप्रीतः सन् नामानि कुरुते — ज्येष्ठस्य महात्मनः ‘रामः’, कैकयीसुतस्य ‘भरतः’, सौमित्रेः ‘लक्ष्मणः’, अपरस्य च ‘शत्रुघ्नः’ इति। नाम्नाम् अयं क्रमः एव पुत्राणां ज्येष्ठत्वक्रमम् अपि स्थापयति। तत्र राजा ब्राह्मणान् पौरजानपदांश्च भोजयामास, ब्राह्मणानां च बहु अमलं रत्नौघम् अददात्। ‘पौरजानपदान्’ इति — नगरवासिनः जनपदवासिनश्च; उभयेषाम् अपि आतिथ्यम्। तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माणि च अकारयत् — जातकर्म, नामकरणम्, निष्क्रमणम्, अन्नप्राशनम्, चूडाकर्म इत्यादीनि संस्कारजातानि विधिवत् कारितानि। तेषु सर्वेषु ज्येष्ठः रामः पितुः रतिकरः केतुः इव आसीत्। ‘केतुः’ इति ध्वजः; यथा ध्वजेन दूरात् एव सेना लक्ष्यते, तथा रामेण इक्ष्वाकुकुलम्। व्याख्यातारः तु ‘एकादशाहम्’ इति सूतकस्य उपलक्षणं मन्यन्ते, यतः क्षत्रियाणां द्वादशाहं सूतकम्; अतः त्रयोदशे दिवसे नामकरणम् इति तेषां मतम्। नामकरणं हि द्वितीयं जन्म; नाम्ना एव पुरुषः लोके व्यवह्रियते। वसिष्ठस्य प्रीतिः अत्र विशेषेण उक्ता — कुलगुरुः स्वयम् एव नामानि विदधाति।

रामः भूतानां भूयः स्वयम्भूः इव सम्मतः बभूव — सर्वप्राणिनां कृते सः ब्रह्मा इव पूज्यः अभवत्। सर्वे कुमाराः वेदविदः शूराः लोकहिते रताः, ज्ञानोपसम्पन्नाः गुणैश्च समुदिताः आसन्। कविः प्रथमं सर्वेषां साम्यं वदति, ततः रामस्य आधिक्यम्। तेषाम् अपि महातेजाः सत्यपराक्रमः रामः सर्वस्य लोकस्य इष्टः, निर्मलः शशाङ्कः इव। ‘इष्टः सर्वस्य लोकस्य’ इति पदद्वयं रामायणस्य सारम् — रामः न केवलं बलवान्, अपि तु सर्वप्रियः। सः गजस्कन्धे अश्वपृष्ठे रथचर्यासु च सम्मतः; अर्थात् गजारोहणे अश्वारोहणे रथसञ्चालने च कुशलः इति सर्वैः अङ्गीकृतः। एतानि त्रीणि क्षत्रियस्य युद्धकौशलस्य अङ्गानि। सः धनुर्वेदे निरतः, पितुः शुश्रूषणे च रतः; शस्त्रविद्या पितृभक्तिश्च एकत्र एव वर्तेते। तदनन्तरं कविः लक्ष्मणं प्रति गच्छति — लक्ष्मिवर्धनः लक्ष्मणः बाल्यात् प्रभृति रामे सुस्निग्धः आसीत्। ‘बाल्यात् प्रभृति’ इति पदं मननीयम्; अयं स्नेहः न पश्चात् जातः, अपि तु सहजः एव।

लोकरामस्य ज्येष्ठस्य भ्रातुः रामस्य लक्ष्मणः नित्यशः सर्वप्रियकरः आसीत्, शरीरतः अपि तस्य सेवायां निरतः। ‘शरीरतः’ इति — मनसा वाचा च न केवलम्, अपि तु कायेन अपि सेवा। लक्ष्मिसम्पन्नः सः रामस्य अपरः बहिःप्राणः इव आसीत् — बहिः विचरन् द्वितीयः प्राणः इत्यर्थः। इयम् उपमा रामायणे प्रसिद्धतमा। तेन विना पुरुषोत्तमः निद्रां न लभते; मृष्टम् अन्नम् उपानीतम् अपि तं विना न अश्नाति। निद्रा भोजनं च — इमे द्वे एव देहस्य नित्ये क्रिये; ते अपि लक्ष्मणम् अपेक्षेते। यदा रामः हयम् आरूढः मृगयां याति, तदा लक्ष्मणः सधनुः पृष्ठतः अभ्येति, परिपालयन् च अनुगच्छति। ‘परिपालयन्’ इति — रक्षणम् एव तस्य स्वभावः; एतत् एव अग्रे अरण्ये पुनः पुनः दृश्यते। तथैव लक्ष्मणावरजः शत्रुघ्नः भरतस्य प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः आसीत्, भरतश्च तस्य तथैव प्रियः। एवं चतुर्षु द्वे युग्मे स्वयम् एव सिद्धे — रामलक्ष्मणौ, भरतशत्रुघ्नौ च। इदम् एव विभाजनं समग्रायाः कथायाः आधारः भवति। एतैः चतुर्भिः महाभागैः प्रियैः पुत्रैः दशरथः परमप्रीतः बभूव। ‘लक्ष्मिसम्पन्नः’ इति च ‘लक्ष्मिवर्धनः’ इति च पदे लक्ष्मणनाम्नः एव निर्वचने।

यथा देवैः परिवृतः पितामहः, तथा पुत्रैः परिवृतः दशरथः प्रीतः अभवत्। ते यदा ज्ञानसम्पन्नाः गुणैः समुदिताः, ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तः सर्वज्ञाः दीर्घदर्शिनश्च अभवन्, तदा एवंप्रभावाणां दीप्ततेजसां तेषां पिता दशरथः लोकाधिपः ब्रह्मा इव हृष्टः आसीत्। ‘ह्रीमन्तः’ इति प्रथमम् उक्तम् — लज्जा हि गुणानां रक्षिका; यस्य ह्रीः नास्ति, तस्य विद्या अपि विनाशाय। ‘दीर्घदर्शिनः’ इति — ये दूरं फलम् आलोचयन्ति। ते मनुजव्याघ्राः अपि वैदिकाध्ययने रताः, पितृशुश्रूषणरताः, धनुर्वेदे च निष्ठिताः आसन्। एतत् त्रयम् एव राजपुत्रस्य नित्यकृत्यम् — वेदः, पितृसेवा, शस्त्राभ्यासश्च। अथ धर्मात्मा राजा दशरथः सोपाध्यायः सबान्धवः सन् तेषां दारक्रियां प्रति चिन्तयामास। विवाहः हि गृहस्थाश्रमस्य द्वारम्; पिता तम् एव अग्रे पश्यति। किन्तु तस्य महात्मनः मन्त्रिमध्ये एवं चिन्तयमानस्य समये एव अन्यत् एव किञ्चित् आगच्छति। कविः अत्र कथायाः मोडं सूक्ष्मतया योजयति — पिता विवाहं चिन्तयति, दैवं तु वनवासं योजयति। ‘सोपाध्यायः सबान्धवः’ इति — एकाकी न चिन्तयति; गुरुभिः बन्धुभिः मन्त्रिभिश्च सह विमर्शः एव राजनीतिः। पुत्राः यदा यौवनं प्राप्ताः, तदा पितुः चिन्ता स्वाभाविकी।

तस्मिन् एव क्षणे महातेजाः महामुनिः विश्वामित्रः अभ्यागच्छत्। ‘अभ्यागच्छत्’ इति लङ् — अकस्मात् आगमनं सूचयति; न कोऽपि तम् आहूतवान्। राज्ञः दर्शनाकांक्षी सः द्वाराध्यक्षान् उवाच — ‘गाधिनः सुतं कौशिकं मां प्राप्तं शीघ्रम् आख्यात।’ सः स्वं नाम न वदति, अपि तु गोत्रं पितरं च कथयति; एषा ऋषीणां रीतिः। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा सम्भ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः राज्ञः वेश्म प्रदुद्रुवुः। ‘प्रदुद्रुवुः’ इति — न केवलं गताः, अपि तु धाविताः; द्वारपालानां सम्भ्रमः एव विश्वामित्रस्य प्रभावं प्रकाशयति। ते राजभवनं गत्वा इक्ष्वाकुनृपाय विश्वामित्रम् ऋषिं प्राप्तम् आवेदयामासुः। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा समाहितः राजा सपुरोधाः संहृष्टः सन् प्रत्युज्जगाम, यथा ब्रह्माणं वासवः। ‘सपुरोधाः’ इति — वसिष्ठेन सह; महतः अतिथेः स्वागते पुरोहितः अपि अपेक्ष्यते। दीप्त्या ज्वलितं संशितव्रतं तं तापसं दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः राजा अर्घ्यम् उपहारयत्। ‘संशितव्रतः’ इति यस्य व्रतं तीक्ष्णं दृढं च। तपसा दीप्तं मुखं दृष्ट्वा एव राज्ञः मुखम् अपि प्रसन्नम् अभवत्। द्वारे आगतस्य मुनेः वचनम् आज्ञावत् आचरितम्; न कोऽपि विलम्बम् अकरोत्। ‘प्रत्युज्जगाम’ इति — राजा आसनात् उत्थाय सम्मुखम् एव गतः; इदम् एव अतिथिपूजायाः प्रथमम् अङ्गम्। उपमा अपि सार्थका — यथा वासवः ब्रह्माणम्, तथा राजा मुनिम्; ऐश्वर्यं तपसः सम्मुखं नम्रीभवति।

सः विश्वामित्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा राज्ञः अर्घ्यं प्रतिगृह्य नराधिपं कुशलम् अव्ययं च पर्यपृच्छत्। ‘अव्ययम्’ इति — न केवलं साम्प्रतं क्षेमम्, अपि तु अविच्छिन्नं स्थिरं च क्षेमम्। सुधार्मिकः कौशिकः पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च राज्ञः कुशलम् अपृच्छत्। एते पञ्च राज्यस्य अङ्गानि; मुनेः प्रश्नक्रमः एव राजधर्मस्य सूची। पुनः सः अपृच्छत् — ‘अपि ते सामन्तरिपवः सर्वे संनताः जिताः? दैवं मानुषं च कर्म ते साधु अनुष्ठितम्?’ दैवं कर्म इति यज्ञहोमादि, मानुषं कर्म इति अतिथिसत्कारप्रजापालनादि; द्वयोः अपि निर्वाहे राजा कृतार्थः। ततः महाभागः मुनिपुंगवः वसिष्ठं समागम्य तान् ऋषींश्च यथान्यायं कुशलम् उवाच। विश्वामित्रवसिष्ठयोः पुरातनं वैरं प्रसिद्धम्; तथापि अत्र सः तं प्रथमम् एव समागच्छति। ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तस्य इदम् एव लक्षणम्। ततः ते सर्वे हृष्टमनसः तस्य राज्ञः निवेशनं विविशुः, तेन पूजिताः यथार्हतः च निषेदुः। ‘शास्त्रदृष्टेन कर्मणा’ इति — अर्घ्यग्रहणम् अपि विधिना नियतम्; ग्रहीतुः अपि मन्त्रः अस्ति। ऋषयः च सर्वे यथान्यायं सम्भाषिताः; प्रत्येकस्य पदम् अनुसृत्य वचनम्। राजा च तान् सर्वान् यथार्हं पूजयित्वा उपवेशयति; सभा सज्जा जाता।

अथ हृष्टमनाः परमोदारः राजा तम् अभिपूजयन् महामुनिं विश्वामित्रम् उवाच — ‘यथा मर्त्यस्य अमृतस्य सम्प्राप्तिः, यथा अनूदके देशे वर्षम्, यथा अप्रजस्य सदृशदारेषु पुत्रजन्म, यथा प्रणष्टस्य वस्तुनः पुनर्लाभः, यथा महोदये हर्षः, तथा एव तव आगमनं मन्ये। स्वागतं ते महामुने।’ पञ्च उपमाः क्रमेण उक्ताः; सर्वासु च एकः एव भावः — यत् अलभ्यं तत् अयत्नेन लब्धम्। ‘पुत्रजन्माप्रजस्य’ इति उपमा अस्मिन् एव सर्गे सफला, यतः राजा स्वयम् एतत् अनुभूतवान्। पुनः सः वदति — ‘ते परमं कं कामं करोमि? हर्षितः अस्मि। हे ब्रह्मन्, त्वं मे पात्रभूतः असि; हे मानद, दिष्ट्या प्राप्तः असि। अद्य मे जन्म सफलं जीवितं च सुजीवितम्। यस्मात् विप्रेन्द्रम् अद्राक्षम्, तस्मात् मम निशा सुप्रभाता जाता। पूर्वं त्वं राजर्षिशब्देन ख्यातः आसीः; तपसा द्योतितप्रभः सन् ब्रह्मर्षित्वम् अनुप्राप्तः; अतः बहुधा मया पूज्यः असि। तत् इदम् अद्भुतं मम परमं पवित्रम्; तव संदर्शनात् अहं शुभक्षेत्रगतः इव। ब्रूहि यत् प्रार्थितम्, किम् आगमनस्य कार्यम्। अनुगृहीतः अहम् इच्छामि; कार्यस्य विमर्शं न गन्तुम् अर्हसि, हे सुव्रत। अशेषेण कर्ता अहम्; भवान् हि मम दैवतम्। तव आगमनजः कृत्स्नः अनुत्तमः धर्मः महान् अभ्युदयश्च मया अनुप्राप्तः।’ ‘विमर्शं न गन्तुम् अर्हसि’ इति — ‘सिध्येत् न वा’ इति संशयः ते मा भूत् इत्यर्थः; इदम् एव वचनं राज्ञे अग्रे दुःखाय भवति। एतत् आत्मवता विनीतम् उक्तं हृदयसुखं श्रुतिसुखं च वाक्यं निशम्य प्रथितगुणयशाः गुणैः विशिष्टः परमर्षिः परमं हर्षं जगाम। अन्तिमः श्लोकः श्लोकवृत्तं त्यक्त्वा दीर्घे वृत्ते निबद्धः — एषा वाल्मीकेः सर्गसमाप्तेः प्रसिद्धा रीतिः। राज्ञः इदं वचनम् अस्मिन् सर्गे दीर्घतमम्; तेन विश्वामित्रस्य माहात्म्यं कविः परोक्षतया स्थापयति। ‘अद्य मे सफलं जन्म’ इति अतिशयोक्तिः न, अपि तु गृहस्थस्य यथार्था भावना — यस्य गृहे महान् अतिथिः आगच्छति, तस्य जन्म सफलम्। ‘राजर्षिशब्देन’ इत्यारभ्य ‘ब्रह्मर्षित्वम् अनुप्राप्तः’ इति पर्यन्तं विश्वामित्रस्य समग्रा कथा एकेन एव श्लोकेन सूचिता, या अग्रे विस्तरेण कथ्यते। एवम् अयं सर्गः जन्मना आरब्धः, प्रतीक्षया वर्धितः, आगमनेन च समाप्तः; कथायाः द्वितीयः अङ्कः अत्र एव प्रारभ्यते।