बालकाण्डम् — सप्तदशः सर्गः
ब्रह्मणः आदेशेन देवानां ऋषीणां च वानरेषु ऋक्षेषु च पुत्रोत्पादनम्
विष्णौ दशरथस्य पुत्रत्वं गते सति ब्रह्मा देवान् आदिशति — ‘विष्णोः सहायान् बलिनः कामरूपिणः पुत्रान् अप्सरस्सु गन्धर्वीषु यक्षनागकन्यासु ऋक्षीषु विद्याधरीषु किन्नरीषु वानरीषु च सृजध्वम्’ इति। ऋक्षराजः जाम्बवान् तु पूर्वम् एव ब्रह्मणः जृम्भमाणस्य वक्त्रात् जातः। ततः इन्द्रात् वाली, सूर्यात् सुग्रीवः, बृहस्पतेः तारः, कुबेरात् गन्धमादनः, विश्वकर्मणः नलः, अग्नेः नीलः, अश्विभ्यां मैन्दद्विविदौ, वरुणात् सुषेणः, पर्जन्यात् शरभः, वायोः च औरसः हनूमान् जातः। ऋषयः सिद्धाः विद्याधराः उरगाः चारणाश्च अपि सहस्रशः वीरान् सुतान् ससृजुः। ते शैलचालनसमुद्रलङ्घनसमर्थाः यूथपाः लक्षशः अभवन्; केचित् ऋक्षवत्पर्वतम्, अन्ये नानाशैलकाननानि च भेजिरे; सर्वे च सुग्रीववालिनलनीलहनूमत्प्रमुखान् उपतस्थुः। एवं रामसहायहेतोः इयं पृथिवी वानरयूथपाधिपैः समावृता बभूव।
१पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः।
उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम्॥
२सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः।
विष्णोः सहायान्बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः॥
३मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमान्जवे।
नयज्ञान्बुद्धिसम्पन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान्॥
४असंहार्यानुपायज्ञान्दिव्यसंहननान्वितान्।
सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव॥
विष्णौ दशरथस्य पुत्रत्वं गते सति स्वयम्भूः भगवान् ब्रह्मा सर्वाः देवताः इदम् उवाच — ‘अयं विष्णुः सत्यसन्धः वीरः अस्माकं सर्वेषाम् अपि हितैषी; अतः तस्य सहायान् बलिनः कामरूपिणः पुत्रान् यूयं सृजध्वम्।’ ते च कीदृशाः भवेयुः इति ब्रह्मा स्वयम् एव निर्दिशति — मायाविदः, शूराः, जवे वायुवेगसमानाः, नयज्ञाः, बुद्धिसम्पन्नाः, विष्णुतुल्यपराक्रमाः, केनापि असंहार्याः, उपायज्ञाः, दिव्यसंहननान्विताः, सर्वास्त्रगुणसम्पन्नाः, अमृतप्राशनाः देवाः इव तेजस्विनः। अत्र कथायाः गूढं मर्म — अवतारः एकाकी न अवतरति; सहायाः अपि तेन सह सृज्यन्ते। यत् कर्म राघवेण कर्तव्यम्, तस्य साधनं तस्य जन्मनः पूर्वम् एव सज्जीक्रियते। ‘नयज्ञान्’ इति पदेन ज्ञाप्यते यत् केवलं बलं न पर्याप्तम्, नीतिः अपि तत्र अपेक्ष्यते।
१When Viṣṇu had gone to be the son of that great-souled king, the Self-existent Lord himself said this to all the gods:
२“Beget strong helpers for Viṣṇu — the hero true to his word, who seeks the good of us all — helpers who can take what form they wish,
३masters of māyā, valiant, equal to the wind in speed, versed in policy, endowed with intelligence, matching Viṣṇu in prowess,
४not to be destroyed, knowing the right expedients, possessed of divine frames, accomplished in the use of every weapon, like the gods who feed on amṛta, the nectar of immortality.
५अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च।
यक्षपन्नगकन्यासु ऋक्षविद्याधरीषु च॥
६किन्नरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च।
सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान्॥
ब्रह्मा सृष्टेः योनीः अपि गणयति — मुख्यासु अप्सरस्सु, गन्धर्वीणां तनूषु, यक्षाणां पन्नगानां च कन्यासु, ऋक्षीषु विद्याधरीषु च, किन्नरीणां गात्रेषु वानरीणां तनूषु च। तासु सर्वासु देवाः हरिरूपेण आत्मतुल्यपराक्रमान् पुत्रान् जनयन्तु इति आदेशः। ‘हरिरूपेण’ इति पदं मननीयम् — देवाः स्वं दिव्यं रूपं त्यक्त्वा वानररूपम् आश्रयन्ते; तेन ज्ञाप्यते यत् कार्यम् एव प्रधानम्, न तु आकारः। एतावत्यः योनयः इह गणिताः, यतः आगामिनी सेना न एकस्मात् कुलात् जायते, अपि तु समग्रात् देवलोकात् तिर्यग्लोकाच्च समुत्पद्यते। एषा एव सेना अग्रे किष्किन्धायां युद्धकाण्डे च रामस्य बाहुः भविष्यति। पूर्वस्मिन् सर्गे विष्णुः पायसरूपेण दशरथस्य गृहं प्रविष्टः; अस्मिन् तु तस्य परिवारः सज्ज्यते। ‘सृजध्वम्’ इति आत्मनेपदस्य बहुवचनं सर्वान् देवान् समानम् एव आह्वयति — न कश्चित् उपेक्ष्यते, न च कस्यचित् विशेषः।
५In the chief apsarases, and in the bodies of the gandharvīs, in the daughters of the yakṣas and the pannagas, in the she-bears and the vidyādharīs,
६in the limbs of the kinnarīs and in the bodies of the she-monkeys — beget there, in the form of monkeys, sons equal to yourselves in prowess.
७पूर्वमेव मया सृष्टो जाम्बवानृक्षपुंगवः।
जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्त्रादजायत॥
८ते तथोक्ता भगवता तत्प्रतिश्रुत्य शासनम्।
जनयामासुरेवं ते पुत्रान्वानररूपिणः॥
९ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः।
चारणाश्च सुतान्वीरान्ससृजुर्वनचारिणः॥
ब्रह्मा वदति — ‘ऋक्षपुंगवः जाम्बवान् तु मया पूर्वम् एव सृष्टः; जृम्भमाणस्य मम वक्त्रात् सः सहसा अजायत।’ एतेन ज्ञाप्यते यत् जाम्बवान् सर्वेषां ज्येष्ठः, साक्षात् ब्रह्मणः मुखजातः; अतः एव सः अग्रे वानराणां मन्त्री स्मृतिकोशश्च भवति। भगवता एवम् उक्ताः ते देवाः तत् शासनं प्रतिश्रुत्य वानररूपिणः पुत्रान् जनयामासुः। न केवलं देवाः — महात्मानः ऋषयः, सिद्धाः, विद्याधराः, उरगाः, चारणाश्च वनचारिणः वीरान् सुतान् ससृजुः। एवं समग्रः दिव्यलोकः एकस्मिन् कर्मणि एकमतः प्रवृत्तः। अत्र श्रोतव्यं यत् ब्रह्मणः आज्ञा न विचारिता, अपि तु तत्क्षणम् एव अनुष्ठिता। ‘तनूषु’ ‘गात्रेषु’ इति पदद्वयम् अपि शरीरवाचकम्; तेन सूच्यते यत् इयं सृष्टिः औरसी एव, न तु मन्त्रमात्रजनिता। अपरं च — यासु योनिषु ते जाताः, ताः सर्वाः अपि दिव्याः; अतः वानराः इति नाम्ना अपि ते न प्राकृताः।
७Jāmbavān, the bull among bears, was created by me already before this: as I yawned, he was born all at once from my mouth.”
८Thus addressed by the Lord, they accepted his command, and in this way they begot sons in the shape of monkeys.
९And the great-souled sages, the siddhas, the vidyādharas and the uragas, and the cāraṇas, roamers of the woods, brought forth heroic sons.
१०वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो वालिनमात्मजम्।
सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः॥
११बृहस्पतिस्त्वजनयत्तारं नाम महाकपिम्।
सर्ववानरमुख्यानां बुद्धिमन्तमनुत्तमम्॥
१२धनदस्य सुतः श्रीमान्वानरो गन्धमादनः।
विश्वकर्मा त्वजनयन्नलं नाम महाकपिम्॥
१३पावकस्य सुतः श्रीमान्नीलोऽग्निसदृशप्रभः।
तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वीर्यवान्॥
अथ कविः प्रत्येकं यूथपं तस्य दिव्येन पित्रा सह नामतः गणयति। इन्द्रः महेन्द्राभं वानरेन्द्रं वालिनम् आत्मजं जनयामास; तपतां वरः तपनः सूर्यः सुग्रीवं जनयामास। बृहस्पतिः तारं नाम महाकपिं जनयत्, यः सर्ववानरमुख्यानां मध्ये बुद्धिमान् अनुत्तमश्च आसीत्। धनदस्य कुबेरस्य सुतः श्रीमान् गन्धमादनः नाम वानरः; विश्वकर्मा तु नलं नाम महाकपिम् अजनयत्। पावकस्य अग्नेः सुतः श्रीमान् नीलः अग्निसदृशप्रभः; सः वीर्यवान् तेजसा यशसा वीर्येण च सर्वान् अत्यरिच्यत। एषा नामावली केवला सूची न भवति — प्रत्येकस्य वानरस्य पराक्रमः तस्य पितुः स्वभावानुरूपः इति अग्रे एव कविः वक्ष्यति। ‘जृम्भमाणस्य’ इति पदम् अतीव चित्रम् — न सङ्कल्पेन, न तपसा, अपि तु जृम्भिकामात्रेण ब्रह्मणः मुखात् जाम्बवान् जातः; एतावती तस्य सहजा महत्ता। ‘वनचारिणः’ इति च पदं द्विः प्रयुज्यते — पितरः अपि वनचारिणः, पुत्राः अपि। नलस्य पिता विश्वकर्मा शिल्पिनां देवः — अतः एव सेतुबन्धनं तेन एव कर्तव्यम् इति कथायाः बीजम् अत्र एव निहितम्।
१०Indra begot as his own son Vālin, lord of the monkeys, splendid as great Indra; and Tapana, the sun, best of those that burn, begot Sugrīva.
११Bṛhaspati begot the great monkey named Tāra, who among all the chief monkeys was wise and second to none.
१२Gandhamādana, the glorious monkey, was the son of Kubera, the giver of wealth; and Viśvakarmā begot the great monkey named Nala.
१३The glorious Nīla, whose brightness was like fire’s, was the son of Pāvaka, the fire; strong as he was, he surpassed the rest in energy, in fame and in valour.
१४रूपद्रविणसम्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ।
मैन्दं च द्विविदं चैव जनयामासतुः स्वयम्॥
१५वरुणो जनयामास सुषेणं नाम वानरम्।
शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलः॥
१६मारुतस्यौरसः श्रीमान्हनूमान्नाम वानरः।
वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे॥
रूपद्रविणसम्पन्नौ रूपसम्मतौ अश्विनौ स्वयम् एव मैन्दं द्विविदं च जनयामासतुः; अश्विनोः द्वित्वात् पुत्रौ अपि द्वौ इति सौन्दर्यम्। वरुणः सुषेणं नाम वानरम् अजनयत्, महाबलः पर्जन्यः च शरभं जनयामास। ततः सर्वेषां शिखरे — मारुतस्य औरसः श्रीमान् हनूमान् नाम वानरः; सः वज्रसंहननोपेतः, जवे वैनतेयसमः। ‘औरसः’ इति पदं विशेषेण प्रयुक्तम् — न दत्तः, न कृत्रिमः, अपि तु साक्षात् वायोः आत्मजः। ‘वज्रसंहननः’ इति शरीरस्य दार्ढ्यम्, ‘वैनतेयसमः’ इति वेगः — द्वाभ्याम् एव पदाभ्यां सुन्दरकाण्डस्य सर्वं बीजम् अत्र निहितम्। यस्य समुद्रलङ्घनं श्रोतव्यम्, तस्य जन्म अत्र सूच्यते। ‘तपतां वरः’ इति सूर्यस्य विशेषणं स्मरणीयम्; सुग्रीवस्य पिता तेजसां श्रेष्ठः, वालिनश्च पिता देवराजः — अतः एव भ्रात्रोः विरोधः अग्रे महान् भवति। तारस्य पिता देवगुरुः, अतः एव तस्य बुद्धिः सर्वेभ्यः उत्कृष्टा।
१४The Aśvins, rich in beauty and themselves honoured for their beauty, begot Mainda and Dvivida of their own accord.
१५Varuṇa begot the monkey named Suṣeṇa, and the mighty Parjanya begot Śarabha.
१६The glorious monkey named Hanūmān was the bodily son of Māruta, the wind; his frame was hard as a thunderbolt, and in speed he was the equal of Vainateya, the son of Vinatā.
१७सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमान्बलवानपि।
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः॥
१८अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः।
ते गजाचलसंकाशा वपुष्मन्तो महाबलाः॥
१९ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे।
यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः॥
२०अजायत समं तेन तस्य तस्य पृथक्पृथक्।
गोलांगूलेषु चोत्पन्नाः किंचिदुन्नतविक्रमाः॥
ते सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमन्तः बलवन्तश्च आसन्। एवं बहुसाहस्राः वानराः सृष्टाः, सर्वे च दशग्रीववधोद्यताः — जन्मनः एव तेषां प्रयोजनं निश्चितम्। ते अप्रमेयबलाः वीराः विक्रान्ताः कामरूपिणः, गजाचलसंकाशाः वपुष्मन्तः महाबलाश्च। ऋक्षाः वानराः गोपुच्छाश्च क्षिप्रम् एव अभिजज्ञिरे। अत्र कविः नियमम् एकं कथयति — यस्य देवस्य यत् रूपं, यः वेषः, यश्च पराक्रमः, तेन समम् एव तस्य तस्य सुतः पृथक् पृथक् अजायत। गोलांगूलेषु ये उत्पन्नाः, ते किंचित् अधिकविक्रमाः बभूवुः। एतेन ज्ञायते यत् वानरसेना वस्तुतः देवसेना एव, केवलं रूपान्तरं प्राप्ता। वरुणपर्जन्यौ जलस्य वृष्टेश्च अधिपती; तयोः पुत्रौ सुषेणशरभौ। एवं द्यौः, अग्निः, वायुः, जलम्, औषधं च — सर्वे लोकधारकाः भावाः अस्यां सेनायाम् अंशेन प्रविष्टाः।
१७Among all the chief monkeys he was wise and strong as well. These monkeys were created in many thousands, bent upon the slaying of the Ten-necked one.
१८Immeasurable in strength, heroic, bold, able to take what form they wished, they were like elephants and like mountains, great of body and of great strength.
१९Bears, monkeys and gopucchas, the cow-tailed langurs, came quickly into being. Whatever form a god had, whatever his dress and whatever his prowess,
२०matching that there was born the offspring of each one, one by one. Those born among the golāṅgūlas, the langurs, were of somewhat loftier prowess.
२१ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च।
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्ययक्षा यशस्विनः॥
२२नागाः किंपुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः।
बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः॥
२३चारणाश्च सुतान्वीरान्ससृजुर्वनचारिणः।
वानरान्सुमहाकायान्सर्वान्वै वनचारिणः॥
२४अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च।
नागकन्यासु च तदा गन्धर्वीणां तनूषु च।
कामरूपबलोपेता यथाकामविचारिणः॥
ऋक्षीषु किन्नरीषु च तथा जाताः वानराः। देवाः महर्षयः गन्धर्वाः तार्क्ष्यः यक्षाः यशस्विनः, नागाः किंपुरुषाः सिद्धाः विद्याधराः उरगाश्च — बहवः हृष्टाः तत्र सहस्रशः सुतान् जनयामासुः। चारणाः अपि वनचारिणः वीरान् सुतान् ससृजुः — सुमहाकायान् वनचारिणः सर्वान् वानरान्। पुनश्च मुख्यासु अप्सरस्सु, विद्याधरीषु, नागकन्यासु, गन्धर्वीणां तनूषु च तदा कामरूपबलोपेताः यथाकामविचारिणः पुत्राः उत्पन्नाः। अयं चतुर्विंशः श्लोकः मुद्रणे षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् अङ्के निबद्धानि; तेन गणना पुनः समा भवति। ‘यथाकामविचारिणः’ इति पदेन तेषां स्वातन्त्र्यं सूच्यते — न ते केनापि नियन्त्रिताः। ‘बहुसाहस्राः’ इति सङ्ख्या न गणनार्था, अपि तु आधिक्यसूचिका। ‘कामरूपिणः’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते — यत् रूपम् इच्छन्ति, तत् धर्तुं शक्नुवन्ति इति तेषां मुख्यं वैशिष्ट्यम्।
२१And monkeys were likewise born of the she-bears and of the kinnarīs. The gods, the great sages and the gandharvas, Tārkṣya and the glorious yakṣas,
२२the nāgas and the kiṁpuruṣas, the siddhas, the vidyādharas and the uragas — many of them, in delight, begot sons there by the thousand.
२३And the cāraṇas, roamers of the woods, brought forth heroic sons: monkeys of very great body, all of them roamers of the woods.
२४In the chief apsarases, and likewise in the vidyādharīs, and then in the daughters of the nāgas, and in the bodies of the gandharvīs, there were begotten sons possessed of strength and of forms at will, who went about as they pleased,
२५सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च।
शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पर्वतयोधिनः॥
२६नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः।
विचालयेयुः शैलेन्द्रान्भेदयेयुः स्थिरान्द्रुमान्॥
२७क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम्।
दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवान्॥
२८नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान्।
गृह्णीयुरपि मातंगान्मत्तान्प्रव्रजतो वने॥
२९नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहंगमान्।
ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम्॥
ते दर्पेण बलेन च सिंहशार्दूलसदृशाः; शिलाः एव तेषाम् आयुधानि, पर्वताः एव रणभूमिः। नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे, सर्वे च सर्वास्त्रकोविदाः — प्रकृतिदत्तं शस्त्रं शास्त्रीयं च अस्त्रज्ञानम् उभयम् अपि तेषु मिलितम्। ते शैलेन्द्रान् विचालयेयुः, स्थिरान् द्रुमान् भेदयेयुः, सरितां पतिं समुद्रं वेगेन क्षोभयेयुः, पद्भ्यां क्षितिं दारयेयुः, महार्णवान् आप्लवेयुः, नभस्तलं विशेयुः, तोयदान् अपि गृह्णीयुः, वने प्रव्रजतः मत्तान् मातंगान् अपि गृह्णीयुः, नादेन च नर्दमानान् विहंगमान् पातयेयुः। अत्र लिङ्प्रत्ययस्य आवृत्तिः सामर्थ्यं दर्शयति, न तु कृतं कर्म — ‘एतत् सर्वं कर्तुं शक्नुयुः’ इति। ईदृशानां कामरूपिणां हरीणाम् अपरिमिताः प्रसूतयः अभवन्। अत्र सृष्टिः द्विधा वर्णिता — प्रथमं प्रधानदेवानां सन्ततिः, ततः च सर्वेषां दिव्यगणानाम्। एतेन ज्ञाप्यते यत् न कश्चित् दिव्यः गणः अस्मात् महाकार्यात् बहिः स्थितः; सर्वे मिलित्वा एकं लक्ष्यं साधयन्ति। ‘गृह्णीयुरपि तोयदान्’ इति पदेन मेघानाम् अपि ग्रहणं कथ्यते; एतावता औद्धत्येन सह तेषां विनयः अग्रे रामदर्शने एव प्रकाशते।
२५like lions and tigers in pride and in strength, all of them striking with rocks, all of them fighting with mountains,
२६all of them armed with claws and fangs, all of them skilled in every weapon. They could shake the lordly mountains and split firm-rooted trees;
२७with their rush they could trouble the ocean, the lord of rivers; they could cleave the earth with their feet and leap across the great seas;
२८they could enter the vault of the sky and seize even the clouds; they could seize mad elephants roaming in the forest,
२९and with their roaring bring down birds as they cried out. Of such monkeys, able to take what form they wished, there were born
३०शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम्।
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः॥
३१बभूवुर्यूथपश्रेष्ठान्वीरांश्चाजनयन्हरीन्।
अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः॥
३२अन्ये नानाविधान्शैलान्काननानि च भेजिरे।
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्॥
३३भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्वे च हरियूथपाः।
नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान्॥
यूथपानां महात्मनां शतं शतसहस्राणि जातानि; ते च हरीणां प्रधानेषु यूथेषु हरियूथपाः बभूवुः। ते पुनः अन्यान् यूथपश्रेष्ठान् वीरान् हरीन् अजनयन्। तेषु अन्ये सहस्रशः ऋक्षवतः पर्वतस्य प्रस्थान् उपतस्थुः, अन्ये च नानाविधान् शैलान् काननानि च भेजिरे। सर्वे च ते हरियूथपाः सूर्यपुत्रं सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् — भ्रातरौ — उपतस्थुः, तथा नलं नीलं हनूमन्तम् अन्यांश्च हरियूथपान् उपतस्थुः। अत्र सेनायाः संघटनं सूच्यते — गणाः, गणपतयः, तेषाम् उपरि च द्वौ भ्रातरौ। यत् किष्किन्धाकाण्डे विस्तरेण वर्ण्यते, तस्य आरम्भः अत्र एव दृश्यते। अयं वर्णनक्रमः अपि मनोहरः — प्रथमं शरीरबलम्, ततः शस्त्रज्ञानम्, ततः पर्वतसमुद्रपृथिवीनभसां क्रमेण अतिक्रमणम्; अर्थात् स्थलात् जलं, जलात् आकाशम्। यः समुद्रं लङ्घितुं शक्नोति, तस्य सेतुबन्धः न दुष्करः।
३०a hundred hundred-thousands of great-souled yūthapas, troop-leaders. Among the chief troops of the monkeys these leaders of the monkey troops
३१came to be, and they begot heroic monkeys who were the foremost of troop-leaders. Others, in their thousands, took their station on the tablelands of Ṛkṣavat;
३२others resorted to mountains of many kinds and to the forests. And upon Sugrīva, son of Sūrya, and Vālin, son of Śakra,
३३upon those two brothers, all those leaders of the monkey troops waited, and upon Nala, Nīla, Hanūmān and the other leaders of the monkey troops.
३४ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः।
विचरन्तोऽर्दयन्सर्वान्सिंहव्याघ्रमहोरगान्॥
३५महाबलो महाबाहुर्वाली विपुलविक्रमः।
जुगोप भुजवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान्॥
३६तैरियं पृथिवी शूरैः सपर्वतवनार्णवा।
कीर्णा विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणैः॥
३७तैर्मेघवृन्दाचलकूटसंनिभैर्महाबलैर्वानरयूथपाधिपैः।
बभूव भूर्भीमशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः॥
ते सर्वे तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः युद्धविशारदाः च; विचरन्तः ते सिंहान् व्याघ्रान् महोरगान् च सर्वान् अर्दयन्ति स्म। महाबलः महाबाहुः विपुलविक्रमः वाली स्वेन भुजवीर्येण ऋक्षान् गोपुच्छान् वानरांश्च जुगोप। तैः शूरैः इयं पृथिवी सपर्वतवनार्णवा कीर्णा आसीत् — विविधसंस्थानैः नानाव्यञ्जनलक्षणैश्च ते युक्ताः। अन्तिमः श्लोकः वृत्तान्तरे निबद्धः — मेघवृन्दाचलकूटसंनिभैः महाबलैः भीमशरीररूपैः वानरयूथपाधिपैः समावृता भूः बभूव, ‘रामसहायहेतोः’ इति। एतत् एव सर्गस्य हृदयम् — रामः अद्यापि बालः, युद्धं तु दूरे; तथापि या सेना तत् युद्धं जेष्यति, सा सज्जा जाता। ‘शतं शतसहस्राणि’ इति कोटिसङ्ख्या; तथापि सा सङ्ख्या न भारः, यतः तेषां नायकाः नियताः। गणात् गणपतिः, गणपतिभ्यः च यूथपाधिपः — एषा त्रिस्तरा व्यवस्था एव अग्रे लङ्कायां सफला भवति।
३४All of them had the strength of Tārkṣya and were skilled in battle; roaming about, they harried lions, tigers and great serpents, all alike.
३५Vālin of great strength, of mighty arms, of ample prowess, protected by the might of his arms the bears, the langurs and the monkeys.
३६By those heroes this earth, with its mountains, its woods and its seas, was covered over — heroes of many builds, marked with many different signs.
३७With those mighty lords of the monkey troops, terrible in body and in form, like banks of clouds and like mountain peaks, the earth came to be filled, all for the sake of aiding Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।