प्राजापत्यपुरुषः पायसविभागश्च

देवैः सुरसत्तमैः नियुक्तः नारायणः विष्णुः सर्वं जानन् अपि देवान् श्लक्ष्णं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे सुराः, तस्य राक्षसाधिपतेः वधे कः उपायः, यम् आश्रित्य अहं तम् ऋषिकण्टकं निहन्याम्?’ एवम् उक्ताः सर्वे सुराः अव्ययं विष्णुं प्रत्यूचुः — ‘मानुषं रूपम् आस्थाय संयुगे रावणं जहि। सः हि दीर्घकालं तीव्रं तपः तप्तवान्, येन लोककृत् लोकपूर्वजः ब्रह्मा तुष्टः अभवत्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — विष्णुः उपायं जानन् अपि पृच्छति। ‘जानन्नपि’ इति पदेन कविः स्पष्टं सूचयति यत् प्रश्नः अज्ञानात् न, अपितु मर्यादायाः। याचनं याचकानां मुखात् एव निर्गच्छतु; ततः एव सङ्कल्पः दृढः भवति। अपि च देवाः न केवलं वधं याचन्ते, अपितु रूपम् अपि निर्दिशन्ति — ‘मानुषं रूपम्’ इति। अवतारस्य आकारः अत्र एव निश्चितः। तपसा लब्धः वरः तपसा एव न निवर्तते; उपायः अन्यत्र अन्वेष्टव्यः इति देवानां बुद्धिः।

देवाः कथयन्ति — ‘संतुष्टः प्रभुः ब्रह्मा तस्मै राक्षसाय वरं प्रददौ यत् नानाविधेभ्यः भूतेभ्यः तस्य भयं न भवेत्, मानुषात् तु भयम् अस्ति। वरदानकाले तेन मानवाः अवज्ञया न गणिताः। तस्मात् पितामहात् लब्धेन वरदानेन गर्वितः सः त्रीन् लोकान् उत्सादयति, स्त्रियश्च बलात् हरति। हे परन्तप, अतः तस्य वधः मानुषेभ्यः एव दृष्टः।’ सुराणां तत् वचनं श्रुत्वा आत्मवान् विष्णुः तदा दशरथं नृपं पितरं रोचयामास। अत्र द्वे वस्तुनी द्रष्टव्ये। प्रथमम् — अवज्ञा एव मृत्योः द्वारम्; यत् रावणेन तुच्छम् इति न गणितम्, तत् एव तस्य अन्तः अभवत्। द्वितीयम् — ‘रोचयामास’ इति पदम्; न कोऽपि विष्णुं नियुङ्क्ते, सः स्वयम् एव पितरं वृणीते। राज्ञः तपः, दानम्, अश्वमेधः, पुत्रेष्टिः — एतैः सर्वैः सः पात्रतां प्राप्तवान्। वरः यत्र सीमां न जानाति, तत्र सीमा स्वयम् एव वरस्य छिद्रे तिष्ठति।

तस्मिन् एव काले सः महाद्युतिः अरिसूदनः नृपतिः अपुत्रः सन् पुत्रेप्सुः पुत्रियाम् इष्टिम् अयजत्। विष्णुः च निश्चयं कृत्वा पितामहम् आमन्त्र्य, देवैः महर्षिभिश्च पूज्यमानः अन्तर्धानं गतः। ततः यजमानस्य दशरथस्य पावकात् अतुलप्रभं महत् भूतं प्रादुर्भूतम्, महावीर्यं महाबलं च। द्रष्टव्यम् — देवलोके निश्चयः, भूलोके च यज्ञः; द्वयोः सन्धिः अग्नौ भवति। अग्निः एव देवानां मुखम्, अतः तत्र एव अदृश्यः सङ्कल्पः दृश्यं रूपं गृह्णाति। ‘तस्मिन्नेव काले’ इति पदेन कालयोः योगः सूच्यते — यदा स्वर्गे मन्त्रणा प्रवृत्ता, तदा एव भूमौ हविः हुतम्। अपि च ‘पावकात् प्रादुर्भूतम्’ इति उक्तम्, न तु ‘अग्नौ दृष्टम्’ — हविः यत्र गच्छति, प्रतिदानम् अपि ततः एव आगच्छति। एषा यज्ञस्य प्रतिज्ञा।

तत् भूतं कृष्णवर्णम् आसीत्, रक्ताम्बरधरं रक्तमुखं दुन्दुभिसदृशस्वनं च; तस्य श्मश्रूणि केशाश्च स्निग्धाः सिंहशावकस्य इव आसन्। शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितं शैलशृङ्गवत् समुन्नतं दृप्तशार्दूलविक्रमं च तत् आसीत्, दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमं च। तस्य दोर्भ्यां तप्तजाम्बूनदमयी रजतपरिच्छदा विपुला पात्री धृता, या दिव्यपायसेन सम्पूर्णा आसीत्। प्रियां पत्नीम् इव सः ताम् अधारयत्; सा च स्वयं मायामयी इव अदृश्यत। वर्णने क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं वर्णः, ततः वस्त्रम्, ततः स्वरः, ततः रोमाणि, ततः आभरणानि, अन्ते च प्रमाणम्; कविः दूरात् समीपं नयति। उपमा च अत्र मार्मिका — पुत्रदायिनी पात्री प्रियतमा इव परिरब्धा, यतः तत्र एव राज्ञः सर्वा आशा निहिता। ‘मायामयीम् इव’ इति पदेन च सूच्यते यत् सा पात्री लौकिकी न, अपितु सङ्कल्पमयी।

तत् भूतं दशरथं समवेक्ष्य इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे नृप, मां प्राजापत्यं नरम् इह अभ्यागतं विद्धि।’ ततः राजा कृताञ्जलिः प्रत्युवाच — ‘भगवन्, ते स्वागतम् अस्तु; अहं ते किं करवाणि?’ पुनः सः प्राजापत्यः नरः अब्रवीत् — ‘राजन्, देवान् अर्चयता त्वया अद्य इदं प्राप्तम्।’ न तपसा, न बलेन, अपितु देवार्चनेन एव इदं लब्धम् इति वचनं यज्ञस्य फलं स्पष्टीकरोति। राजा च आगन्तुकं प्रथमं पूजयति, ततः प्रयोजनं पृच्छति — एषा गृहस्थस्य मर्यादा। ‘किमहं करवाणि ते’ इति च राज्ञः औदार्यम् — यः दातुम् आगतः, तम् अपि सः सेवितुम् इच्छति। ‘प्राजापत्यं नरम्’ इति च विशेषः — न देवः, न गन्धर्वः, अपितु प्रजापतेः प्रेषितः नरः; प्रजासृष्टेः कार्यं प्रजापतेः दूतेन एव साध्यते इति औचित्यम्।

‘हे नृपशार्दूल, इदं देवनिर्मितं पायसं प्रजाकरं धन्यम् आरोग्यवर्धनं च; तत् त्वं गृहाण। अनुरूपाभ्यः भार्याभ्यः “अश्नीत” इति उक्त्वा प्रयच्छ। तासु त्वं तान् पुत्रान् लप्स्यसे, यदर्थं त्वं यजसे।’ इष्टेः फलम् अत्र पायसरूपेण मूर्तं भवति। दैवं यत् दत्तम्, तत् मानुषेण भोक्तव्यम् एव; अन्यथा वरः फलं न जनयति। ‘अनुरूपाभ्यः’ इति पदम् अपि सार्थकम् — पात्रे एव दैवं फलति। ‘लप्स्यसे’ इति भविष्यत्कालः च निश्चयं सूचयति — न सम्भावना, अपितु प्रतिज्ञा एव।

‘तथा’ इति उक्त्वा प्रीतः नृपतिः देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीं पात्रीं शिरसा प्रतिगृह्य, तत् अद्भुतं प्रियदर्शनं भूतम् अभिवाद्य, परमया मुदा युक्तः अभिप्रदक्षिणम् अकरोत्। देवनिर्मितं पायसं प्राप्य दशरथः परमप्रीतः अभवत्, यथा अधनः पुरुषः अकस्मात् वित्तं प्राप्य प्रसीदति। ततः तत् अद्भुतप्रख्यं परमभास्वरं भूतं स्वं कर्म संवर्तयित्वा तत्र एव अन्तरधीयत। ‘शिरसा प्रतिगृह्य’ इति पदेन राज्ञः विनयः दर्श्यते — राजा अपि सन् सः दैवं शिरसा वहति। ‘अधनः वित्तम् इव’ इति उपमा च गम्भीरा; राज्यं समृद्धम्, कोशः पूर्णः, तथापि पुत्राभावात् सः दरिद्रः एव आसीत्। कार्यं समाप्य तत्क्षणम् एव तिरोधानं च दिव्यानां दूतानां रीतिः — ते न प्रतिफलम् इच्छन्ति, न च स्तुतिम्।

तस्य अन्तःपुरं हर्षरश्मिभिः उद्द्योतं बभौ, यथा शारदस्य अभिरामस्य चन्द्रस्य अंशुभिः नभः शोभते। सः अन्तःपुरं प्रविश्य एव कौसल्याम् अब्रवीत् — ‘इदम् आत्मनः पुत्रीयं पायसं प्रतिगृह्णीष्व।’ ततः नरपतिः कौसल्यायै पायसस्य अर्धं ददौ, अर्धात् अर्धं च सुमित्रायै। हर्षः अत्र प्रकाशरूपेण वर्णितः — गृहस्य कान्तिः वस्तुतः तत्र वसतीनां चित्तस्य एव कान्तिः। शरत्कालस्य चन्द्रः निर्मलः, तथा एव एषः हर्षः निरावरणः। ‘प्रविश्यैव’ इति पदेन च राज्ञः औत्सुक्यं व्यज्यते — सः विलम्बं न सहते। कौसल्या ज्येष्ठा, अतः तस्यै प्रथमम्; अर्धं च पूर्णम् एव — क्रमः अपि अत्र धर्मानुसारी। यत् दैवात् लब्धम्, तत् एकः न भुङ्क्ते; विभागः एव गृहस्थस्य धर्मः।

ततः अवशिष्टस्य अर्धं कैकेय्यै पुत्रार्थकारणात् ददौ। पायसस्य यत् अमृतोपमम् अवशिष्टम् अर्धम्, तत् महामतिः राजा अनुचिन्त्य पुनः एव सुमित्रायै प्रददौ। एवं सः राजा तासां भार्याणां पृथक् पृथक् पायसं ददौ। ‘अनुचिन्त्य’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — विभागः न यादृच्छिकः, अपितु विचारितः। सुमित्रायै द्विवारं दत्तम्, अतः एव तस्याः द्वौ पुत्रौ जातौ; कविः विभागेन एव अग्रिमां कथां सूचयति। कैकेयी कनिष्ठा, तथापि न विस्मृता; ‘पुत्रार्थकारणात्’ इति पदेन राज्ञः समदृष्टिः सूच्यते। अग्रे या कथा कटुतां प्राप्स्यति, तस्याः बीजम् अत्र माधुर्येण एव उप्तम्।

ताः नरेन्द्रस्य उत्तमाः स्त्रियः एवं पायसं प्राप्य तं महान्तं सम्मानं मेनिरे; तासां चेतांसि प्रहर्षेण उदितानि अभवन्। ततः ताः उत्तमस्त्रियः महीपतेः तम् उत्तमं पायसं पृथक् प्राश्य अचिरेण हुताशनादित्यसमानतेजसः गर्भान् प्रतिपेदिरे। ततः राजा ताः प्ररूढगर्भाः स्त्रियः प्रतिवीक्ष्य प्रतिलब्धमानसः हृष्टः बभूव, यथा त्रिदिवे सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणैः अभिपूजितः हरिः। अन्तिमा उपमा एव चक्रं पूरयति — यः स्वर्गे पूज्यते, सः एव अधुना गर्भरूपेण भूतले अवतरति; पूज्यः च पूजकः च एकः एव। सर्गारम्भे देवाः याचन्ते, सर्गान्ते च सा याचना गर्भरूपेण फलिता। ‘अचिरेण’ इति पदेन दैवस्य शीघ्रता दर्श्यते — यत् वर्षसहस्रैः न लब्धम्, तत् क्षणेन सिद्धम्।