बालकाण्डम् — पञ्चदशः सर्गः
ऋष्यशृङ्गकृता पुत्रेष्टिः, देवानां ब्रह्मप्रार्थना, विष्णोः अवतारप्रतिज्ञा च
अस्मिन् सर्गे कथायाः मुख्यः सन्धिः। ऋष्यशृङ्गः दशरथाय अथर्वशिरोमन्त्रैः पुत्रीयाम् इष्टिं करोति। तस्मिन् एव यज्ञे भागार्थं समागताः देवाः ब्रह्माणं प्रार्थयन्ते — रावणः वरदानेन मत्तः त्रीन् लोकान् बाधते इति। ब्रह्मा स्मरति यत् रावणेन गन्धर्वयक्षदेवराक्षसेभ्यः अवध्यत्वं याचितम्, मनुष्याः तु अवज्ञया न गणिताः; अतः सः मानुषात् एव वध्यः। तदा विष्णुः उपयाति; देवैः स्तुतः प्रार्थितश्च सः आत्मानं चतुर्विधं कृत्वा दशरथस्य पुत्रत्वम् अङ्गीकरोति, रावणवधं च प्रतिजानीते।
१मेधावी तु ततो ध्यात्वा स किञ्चिदिदमुत्तरम्।
लब्धसंज्ञस्ततस्तं तु वेदज्ञो नृपमब्रवीत्॥
२इष्टिं तेऽहं करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात्।
अथर्वशिरसि प्रोक्तैर्मन्त्रैः सिद्धां विधानतः॥
३ततः प्राक्रमदिष्टिं तां पुत्रीयां पुत्रकारणात्।
जुहावाग्नौ च तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा॥
मेधावी ऋष्यशृङ्गः किञ्चित्कालं ध्यात्वा अग्रे कर्तव्यं निश्चिनोति। ततः लब्धसंज्ञः सः वेदज्ञः दशरथम् अब्रवीत् — ‘पुत्रकारणात् ते पुत्रीयाम् इष्टिं करिष्यामि; अथर्वशिरसि प्रोक्तैः मन्त्रैः विधानतः सा सिद्धा भवति।’ एवम् उक्त्वा सः तेजस्वी इष्टिं प्राक्रमत्, मन्त्रदृष्टेन कर्मणा च अग्नौ जुहाव। अत्र द्रष्टव्यम् — अश्वमेधः समाप्तः, तथापि पुत्रः न लब्धः; अतः पृथक् इष्टिः अपेक्ष्यते। महाक्रतुः राज्ञः पापं नाशयति, इष्टिः तु काम्यं फलं साधयति। अपि च ‘ध्यात्वा’ इति पदेन सूच्यते यत् मुनिः न सहसा प्रतिजानीते; प्रथमं ध्यानम्, ततः वचनम्, ततः कर्म — एषा ऋषेः मर्यादा। ‘लब्धसंज्ञः’ इति पदेन च ध्यानात् प्रत्यागमनं दर्श्यते।
१Then that wise one, the knower of the Veda, reflected a while upon this answer, and when he had recollected himself he said to the king:
२“I will perform for you the putrīya iṣṭi, the offering that is for the sake of sons, accomplished according to prescription with the mantras declared in the Atharvaśiras.”
३Then he set about that putrīya iṣṭi for the sake of sons, and the radiant sage made the offering into the fire with the rite that the mantras lay down.
४ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
भागप्रतिग्रहार्थं वै समवेता यथाविधि॥
५ताः समेत्य यथान्यायं तस्मिन्सदसि देवताः।
अब्रुवँल्लोककर्तारं ब्रह्माणं वचनं ततः॥
यज्ञे प्रवृत्ते देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयश्च स्वं स्वं भागं प्रतिग्रहीतुं यथाविधि तत्र समवेताः। ताः देवताः यथान्यायं तस्मिन् सदसि मिलित्वा लोककर्तारं ब्रह्माणं प्रति वचनम् अब्रुवन्। अत्र कथायाः महान् सन्धिः — दशरथस्य गृहकामना देवानां लोककार्येण सह सङ्गच्छते। एका एव सा वेदिः, यत्र मर्त्यस्य पुत्रेच्छा अमर्त्यानां सङ्कटेन मिलति। हविर्ग्रहणाय आगताः देवाः तत्र एव स्वयं याचकाः भवन्ति — इयं विडम्बना कवेः अभिप्रेता। दातारः याचन्ते इति एव अधर्मस्य मात्रा।
४Then the gods with the gandharvas, and the siddhas and the greatest of sages, assembled as prescribed to receive their shares of the oblation.
५Having come together in due form in that assembly, those deities then spoke these words to Brahmā, the maker of the worlds:
६भगवंस्त्वत्प्रसादेन रावणो नाम राक्षसः।
सर्वान्नो बाधते वीर्याच्छासितुं तं न शक्नुमः॥
७त्वया तस्मै वरो दत्तः प्रीतेन भगवंस्तदा।
मानयन्तश्च तं नित्यं सर्वं तस्य क्षमामहे॥
८उद्वेजयति लोकांस्त्रीनुच्छ्रितान्द्वेष्टि दुर्मतिः।
शक्रं त्रिदशराजानं प्रधर्षयितुमिच्छति॥
देवाः वदन्ति — ‘भगवन्, तव प्रसादेन एव रावणः नाम राक्षसः एतावान् जातः। सः वीर्येण अस्मान् सर्वान् बाधते; तं शासितुं वयं न शक्नुमः। त्वया प्रीतेन तस्मै तदा वरः दत्तः; तं वरं मानयन्तः वयं तस्य सर्वम् अपराधं क्षमामहे। सः दुर्मतिः त्रीन् लोकान् उद्वेजयति, उच्छ्रितान् द्वेष्टि, त्रिदशराजं शक्रम् अपि प्रधर्षयितुम् इच्छति।’ ‘त्वत्प्रसादेन’ इति पदं मार्मिकम् — यः वरं दत्तवान्, सः एव तस्य सीमां जानाति; अतः तम् एव देवाः उपसर्पन्ति। ‘क्षमामहे’ इति पदेन च तेषां दैन्यं व्यज्यते — न शक्त्या ते सहन्ते, अपि तु वरस्य गौरवात्। वरः रक्षकः आसीत्, सः एव बन्धनं जातः।
६“Lord, by your favour a rākṣasa named Rāvaṇa oppresses us all by his strength, and we cannot restrain him.
७You, Lord, were pleased then and gave him a boon; and since we always honour that boon, we bear everything he does.
८That evil-minded one torments the three worlds and hates those who stand high; he wants to overpower Śakra, that is Indra, the king of the thirty gods.
९ऋषीन्यक्षान्सगन्धर्वान्ब्राह्मणानसुरांस्तदा।
अतिक्रामति दुर्धर्षो वरदानेन मोहितः॥
१०नैनं सूर्यः प्रतपति पार्श्वे वाति न मारुतः।
चलोर्मिमाली तं दृष्ट्वा समुद्रोऽपि न कम्पते॥
११तन्महन्नो भयं तस्माद्राक्षसाद्घोरदर्शनात्।
वधार्थं तस्य भगवन्नुपायं कर्तुमर्हसि॥
वरदानेन मोहितः दुर्धर्षः सः ऋषीन् यक्षान् गन्धर्वान् ब्राह्मणान् असुरांश्च अतिक्रामति। सूर्यः तं न प्रतपति, मारुतः तस्य पार्श्वे न वाति, चलोर्मिमाली समुद्रः अपि तं दृष्ट्वा न कम्पते। ‘तस्मात् घोरदर्शनात् राक्षसात् अस्माकं महत् भयम्; भगवन्, तस्य वधार्थम् उपायं कर्तुम् अर्हसि’ इति ते याचन्ते। सूर्यवायुसमुद्राणां स्तम्भनेन कविः सूचयति यत् प्रकृतिः अपि तस्य भयेन स्वधर्मं त्यजति। यत्र तपनः तापं त्यजति, वायुः गतिं त्यजति, समुद्रः ऊर्मीः त्यजति, तत्र लोकस्य स्थितिः एव नश्यति। एषा अधर्मस्य पूर्णता, अवतारस्य च अपेक्षा। ‘असुरान्’ इति पदम् अपि द्रष्टव्यम् — सः स्वजातीयान् अपि न मुञ्चति; अधर्मः पक्षं न गणयति।
९Deluded by the granting of the boon, and hard to assail, he transgresses against sages, yakṣas, gandharvas, brahmins and asuras alike.
१०The sun does not scorch him; the wind does not blow at his side; and the ocean, garlanded with moving waves, does not so much as stir when it sees him.
११Great, therefore, is our fear of that rākṣasa, dreadful to look upon. Lord, you must devise a means for his killing.”
१२एवमुक्तः सुरैः सर्वैश्चिन्तयित्वा ततोऽब्रवीत्।
हन्तायं विदितस्तस्य वधोपायो दुरात्मनः॥
१३तेन गन्धर्वयक्षाणां देवतानां च रक्षसाम्।
अवध्योऽस्मीति वागुक्ता तथेत्युक्तं च तन्मया॥
१४नाकीर्तयदवज्ञानात्तद्रक्षो मानुषांस्तदा।
तस्मात्स मानुषाद्वध्यो मृत्युर्नान्योऽस्य विद्यते॥
सर्वैः सुरैः एवम् उक्तः ब्रह्मा चिन्तयित्वा अब्रवीत् — ‘हन्त, अस्य दुरात्मनः वधोपायः मया विदितः। तेन हि गन्धर्वाणां यक्षाणां देवतानां राक्षसानां च सकाशात् ‘अवध्यः अस्मि’ इति वाक् उक्ता; मया अपि ‘तथा’ इति उक्तम्। अवज्ञानात् तु तत् रक्षः तदा मानुषान् न अकीर्तयत्। तस्मात् सः मानुषात् एव वध्यः; अन्यः तस्य मृत्युः न विद्यते।’ अयम् एव समग्रस्य रामायणस्य मूलहेतुः। रावणेन देवासुरेभ्यः अभयं याचितम्, मनुष्याः तु तुच्छाः इति न गणिताः। यत् सः अवमन्य न अयाचत, तत् एव तस्य मृत्युद्वारम् अभवत्। अतः एव विष्णुना मनुष्यरूपेण जन्म ग्राह्यम्; अतः एव रामः मानुषः, न प्रकटदेवः। गर्वः स्वयम् एव स्वस्य छिद्रं रचयति; यत् न गणितम्, तत् एव घातकं भवति।
१२Addressed in this way by all the gods, he considered and then said: “Now then, the means of killing that evil-souled one is found.
१३The words he spoke were these: ‘I am not to be slain by gandharvas, by yakṣas, by the gods, or by rākṣasas’; and I said to that, ‘So be it.’
१४Out of contempt that rākṣasa did not then name men. Therefore he can be slain by a man; no other death exists for him.”
१५एतच्छ्रुत्वा प्रियं वाक्यं ब्रह्मणा समुदाहृतम्।
देवा महर्षयः सर्वे प्रहृष्टास्तेऽभवंस्तदा॥
१६एतस्मिन्नन्तरे विष्णुरुपयातो महाद्युतिः।
शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जगत्पतिः॥
१७वैनतेयं समारुह्य भास्करस्तोयदं यथा।
तप्तहाटककेयूरो वन्द्यमानः सुरोत्तमैः॥
१८ब्रह्मणा च समागत्य तत्र तस्थौ समाहितः।
तमब्रुवन्सुराः सर्वे समभिष्टूय संनताः॥
ब्रह्मणा समुदाहृतं तत् प्रियं वाक्यं श्रुत्वा देवाः महर्षयश्च प्रहृष्टाः अभवन्। एतस्मिन् एव अन्तरे महाद्युतिः जगत्पतिः विष्णुः शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः तत्र उपयातः। यथा भास्करः तोयदम् आरोहति तथा सः वैनतेयं समारुह्य आगतः; तप्तहाटककेयूरः सुरोत्तमैः वन्द्यमानः सः ब्रह्मणा समागत्य तत्र समाहितः तस्थौ। ततः सर्वे सुराः संनताः तं समभिष्टूय अब्रुवन्। कविः न वदति यत् विष्णुः आहूतः — उपायः यदा ज्ञातः, तदा एव उपायकर्ता स्वयम् उपस्थितः; एषा काव्यस्य सूक्ष्मा योजना। अपि च ‘समाहितः तस्थौ’ इति पदाभ्यां तस्य शान्तिः वर्ण्यते — सर्वे व्यग्राः, सः एकः एव स्थिरः। आयुधधारी अपि सः प्रथमं श्रोता, पश्चात् कर्ता। शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः इति वेषवर्णनम्, गरुडारोहणं च — एतैः पदैः कविः तं प्रत्यक्षवत् दर्शयति, यथा पाठकः अपि तस्मिन् सदसि उपविष्टः स्यात्।
१५Hearing this welcome speech uttered by Brahmā, all the gods and the great sages were then delighted.
१६At that very moment Viṣṇu of great brilliance came up, the lord of the world, conch and discus and mace in his hands, clad in yellow,
१७mounted upon Vainateya, the son of Vinatā, as the sun mounts a cloud; his armlets were of refined gold, and the highest of the gods did him reverence.
१८He joined Brahmā and stood there composed. Then all the gods, bowing low, praised him and said to him:
१९त्वां नियोक्ष्यामहे विष्णो लोकानां हितकाम्यया।
राज्ञो दशरथस्य त्वमयोध्याधिपतेर्विभो॥
२०धर्मज्ञस्य वदान्यस्य महर्षिसमतेजसः।
अस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च॥
२१विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वाऽऽत्मानं चतुर्विधम्।
तत्र त्वं मानुषो भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकम्॥
२२अवध्यं दैवतैर्विष्णो समरे जहि रावणम्।
स हि देवान्सगन्धर्वान्सिद्धांश्च ऋषिसत्तमान्॥
देवाः वदन्ति — ‘विष्णो, लोकानां हितकाम्यया वयं त्वां नियोक्ष्यामहे। अयोध्याधिपतेः दशरथस्य — धर्मज्ञस्य, वदान्यस्य, महर्षिसमतेजसः — तिसृषु भार्यासु, याः ह्रीश्रीकीर्तीनाम् उपमाः, आत्मानं चतुर्विधं कृत्वा पुत्रत्वम् आगच्छ। तत्र मानुषः भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकं दैवतैः अवध्यं रावणं समरे जहि।’ ‘चतुर्विधम्’ इति पदेन चत्वारः भ्रातरः सूचिताः — एकः एव आत्मा चतुर्षु शरीरेषु विभक्तः। ‘चतुर्विधम्’ इति पदात् एव रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नानां भेदः बाह्यः एव, न आन्तरः इति ज्ञायते। ‘दैवतैरवध्यम्’ इति पदे च सः एव विरोधः पुनः उक्तः यः अवतारं निष्पादयति — देवः देवत्वेन न हन्ति, मनुष्यत्वेन हन्ति। अत्र च कुलं, नगरं, राज्ञीनां गुणाः — सर्वम् अवतारात् पूर्वम् एव निर्दिष्टम्। अपि च देवाः ‘नियोक्ष्यामहे’ इति वदन्ति, न तु ‘याचामहे’ — लोकहितं यत्र प्रयोजनम्, तत्र प्रार्थना अपि नियोगवत् भवति।
१९“Viṣṇu, we would appoint you to a task, out of desire for the welfare of the worlds. Mighty one, King Daśaratha, the lord of Ayodhyā,
२०who knows dharma, who is generous, whose splendour equals that of the great sages — in his three wives, who are the likeness of Modesty, Prosperity and Fame,
२१come to sonship, Viṣṇu, making yourself fourfold. There, becoming a man, take him who has grown overweening, the thorn in the world’s side,
२२whom the gods cannot slay: slay that Rāvaṇa in battle, Viṣṇu. For he oppresses the gods, the gandharvas, the siddhas and the best of the sages —
२३राक्षसो रावणो मूर्खो वीर्योद्रेकेण बाधते।
ऋषयश्च ततस्तेन गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥
२४क्रीडन्तो नन्दनवने रौद्रेण विनिपातिताः।
वधार्थं वयमायातास्तस्य वै मुनिभिः सह॥
२५सिद्धगन्धर्वयक्षाश्च ततस्त्वां शरणं गताः।
त्वं गतिः परमा देव सर्वेषां नः परंतप॥
२६वधाय देवशत्रूणां नृणां लोके मनः कुरु।
एवं स्तुतस्तु देवेशो विष्णुस्त्रिदशपुंगवः॥
‘सः मूर्खः राक्षसः रावणः वीर्योद्रेकेण देवान् गन्धर्वान् सिद्धान् ऋषिसत्तमांश्च बाधते। तेन रौद्रेण नन्दनवने क्रीडन्तः ऋषयः गन्धर्वाः अप्सरसश्च विनिपातिताः। तस्य वधार्थं वयं मुनिभिः सह आयाताः; सिद्धगन्धर्वयक्षाश्च त्वां शरणं गताः। हे परन्तप, त्वम् एव अस्माकं सर्वेषां परमा गतिः। देवशत्रूणां वधाय नृणां लोके जन्मनि मनः कुरु।’ ‘नृणां लोके मनः कुरु’ इति प्रार्थना ब्रह्मणः वचनस्य एव प्रयोगः — देवाः उपायं श्रुत्वा तम् एव याचन्ते; ज्ञानात् प्रार्थना, प्रार्थनातः च अवतारः। ‘शरणं गताः’ इति पदेन शरणागतितत्त्वम् अत्र आरभ्यते, यत् अग्रे विभीषणप्रसङ्गे पूर्णतां प्राप्नोति। नन्दनवनात् पातः च सूचयति यत् स्वर्गः अपि न सुरक्षितः; यत्र क्रीडा एव न सम्भवति, तत्र शान्तिः कुतः। ‘त्वं गतिः परमा’ इति वचनेन च देवाः स्वां परतन्त्रताम् अङ्गीकुर्वन्ति।
२३the foolish rākṣasa Rāvaṇa oppresses them in the excess of his strength. And by him, in his fury, sages and gandharvas and apsarases
२४have been struck down as they played in the Nandana grove. We have come, together with the sages, for his killing;
२५and the siddhas, the gandharvas and the yakṣas have gone to you for refuge. You, god, are the highest recourse of us all, scorcher of foes.
२६Set your mind on the world of men, for the slaying of the enemies of the gods.” Thus praised, Viṣṇu, lord of the gods, bull among the thirty,
२७पितामहपुरोगांस्तान्सर्वलोकनमस्कृतः।
अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान्समेतान्धर्मसंहितान्॥
२८भयं त्यजत भद्रं वो हितार्थं युधि रावणम्।
सपुत्रपौत्रं सामात्यं समन्त्रिज्ञातिबान्धवम्॥
२९हत्वा क्रूरं दुराधर्षं देवर्षीणां भयावहम्।
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च॥
३०वत्स्यामि मानुषे लोके पालयन्पृथिवीमिमाम्।
एवं दत्त्वा वरं देवो देवानां विष्णुरात्मवान्॥
एवं स्तुतः त्रिदशपुङ्गवः सर्वलोकनमस्कृतः देवेशः विष्णुः पितामहपुरोगान् समेतान् धर्मसंहितान् सर्वान् त्रिदशान् अब्रवीत् — ‘भयं त्यजत, भद्रं वः। युष्माकं हितार्थं युधि सपुत्रपौत्रं सामात्यं समन्त्रिज्ञातिबान्धवं तं क्रूरं दुराधर्षं देवर्षीणां भयावहं रावणं हत्वा, एकादश वर्षसहस्राणि इमां पृथिवीं पालयन् मानुषे लोके वत्स्यामि।’ अत्र न केवलं वधः प्रतिज्ञातः, अपि तु दीर्घं धर्मराज्यम् अपि। रामायणं युद्धकथा च राज्यकथा च — एतत् अत्र एव निश्चितम्। ‘सपुत्रपौत्रं सामात्यं समन्त्रिज्ञातिबान्धवम्’ इति विस्तारेण कथ्यते यत् न एकः पुरुषः हन्तव्यः, अपि तु समग्रा अधर्मव्यवस्था। ‘भयं त्यजत’ इति द्वे एव पदे, तथापि तयोः एव समग्रस्य अभयदानस्य सारः। एतत् वचनं श्रुत्वा एव देवानां चिन्ता निवृत्ता; अतः परं कथा दशरथस्य गृहं प्रति परावर्तते।
२७he to whom all the worlds bow, spoke to all those gods gathered there and joined to dharma, with the Grandfather at their head:
२८“Let go your fear; may it be well with you. For your welfare I shall slay in battle Rāvaṇa, together with his sons and grandsons, with his counsellors, and with his ministers, kinsmen and relatives —
२९him who is cruel, hard to assail, a terror to the gods and the sages; and for ten thousand years and ten hundred years more
३०I shall dwell in the world of men, protecting this earth.” Having granted the gods this boon, the self-possessed god Viṣṇu
३१मानुषे चिन्तयामास जन्मभूमिमथात्मनः।
ततः पद्मपलाशाक्षः कृत्वाऽऽत्मानं चतुर्विधम्॥
३२पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम्।
ततो देवर्षिगन्धर्वाः सरुद्राः साप्सरोगणाः।
स्तुतिभिर्दिव्यरूपाभिस्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्॥
एवं देवानां वरं दत्त्वा आत्मवान् विष्णुः मानुषे लोके आत्मनः जन्मभूमिम् अचिन्तयत्। ततः पद्मपलाशाक्षः आत्मानं चतुर्विधं कृत्वा तदा दशरथं नृपं पितरं रोचयामास। ततः देवर्षयः गन्धर्वाः सरुद्राः साप्सरोगणाश्च दिव्यरूपाभिः स्तुतिभिः मधुसूदनं तुष्टुवुः। ‘रोचयामास’ इति पदं सुन्दरम् — अवतारः परनियतिः न, अपि तु स्वरुचिः; स्वेच्छया एव भगवान् पितरं वृणोति। स्तुतिभिः परिवृतः सः मनुष्यजन्म प्रति प्रस्थितः। जन्मभूमेः चिन्तनम् अपि सार्थकम् — अवतारे देशः कालः कुलं च सर्वं विचार्य एव वृणोति।
३१then considered his own birthplace among men. Then he of the lotus-petal eyes, making himself fourfold,
३२chose King Daśaratha for his father. Then the divine sages and the gandharvas, with the Rudras and the hosts of apsarases, praised Madhusūdana with hymns of heavenly form:
३३तमुद्धतं रावणमुग्रतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषम्।
विरावणं साधुतपस्विकण्टकं तपस्विनामुद्धर तं भयावहम्॥
३४तमेव हत्वा सबलं सबान्धवं विरावणं रावणमुग्रपौरुषम्।
स्वर्लोकमागच्छ गतज्वरश्चिरं सुरेन्द्रगुप्तं गतदोषकल्मषम्॥
अन्ते देवाः छन्दः परिवर्त्य वंशस्थवृत्तेन प्रार्थयन्ते — ‘तम् उद्धतम् उग्रतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषं विरावणं साधूनां तपस्विनां च कण्टकं भयावहं रावणं तपस्विभ्यः उद्धर। तम् एव सबलं सबान्धवं हत्वा गतज्वरः चिरं सुरेन्द्रगुप्तं गतदोषकल्मषं स्वर्लोकम् आगच्छ।’ श्लोकवृत्तात् वंशस्थं प्रति गतिः सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। एवं कथायाः द्वे धारे — दशरथस्य पुत्रकामना, देवानां रावणभयं च — अस्मिन् सर्गे एकत्र मिलिते; अतः परं यथार्थतया रामायणम् आरभ्यते।
३३“Root out that Rāvaṇa — insolent, of fierce energy, swollen with pride, hater of the lord of the thirty gods, a virāvaṇa, one who makes others shriek, a thorn to the good and to the ascetics — root out him who brings terror to those who practise austerity.
३४When you have slain that very Rāvaṇa, with his army and his kinsmen, the virāvaṇa of terrible prowess, come free of care to the world of heaven, long guarded by the lord of the gods and rid of all fault and stain.”
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।