अश्वमेधानुष्ठानम्

संवत्सरे पूर्णे सति सः यज्ञीयः अश्वः प्रत्यागतः। अश्वमेधे हि अश्वः वर्षपर्यन्तं स्वैरं पृथिव्यां चरति; यः तं निरुणद्धि, सः यजमानेन योद्धव्यः। अबाधितः प्रत्यागतः अश्वः यजमानस्य सार्वभौमत्वं सूचयति। अतः वर्षस्य अन्ते सरय्वाः उत्तरे तीरे राज्ञः यज्ञः प्रावर्तत। ऋष्यशृंगं पुरस्कृत्य द्विजर्षभाः कर्म आरब्धवन्तः। वेदपारगाः याजकाः यथाविधि यथान्यायं च परिक्रामन्तः कर्म कुर्वन्ति। ‘परिक्रामन्ति’ इति पदेन यज्ञभूमौ ऋत्विजां नियतः सञ्चारः सूच्यते; कुत्र कदा केन गन्तव्यम् इति अपि शास्त्रनिबद्धम्। ते प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा उपसदम् अपि तथैव अकुर्वन्, अधिकं च यत् कर्म अतिदेशेन प्राप्तम्, तत् अपि विधिवत् अकुर्वन्। प्रवर्ग्यः नाम महावीरपात्रे तप्तस्य पयसः होमः; उपसद् नाम सोमयागस्य पूर्वाङ्गभूता इष्टिः। ततः हृष्टाः मुनिपुंगवाः देवताभिपूजनं कृत्वा प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि यथाविधि चक्रुः। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न वैभवं वर्णयति, अपि तु विधिशुद्धिम्। यज्ञस्य शोभा विधौ तिष्ठति, न तु दृश्ये। ‘अथ’ इति पदेन पूर्वसर्गस्य अनुसन्धानं क्रियते — यत्र यज्ञभूमिः निर्मिता, यत्र च नृपाः समागताः, तस्य एव इदम् उत्तरम्।

ऐन्द्रः भागः विधिवत् दत्तः, अनघः सोमराजा च अभिषुतः। ग्रावभिः सोमलतायाः रसः निष्पीड्यते इति ‘अभिषुतः’ इत्यस्य अर्थः; सोमः वेदेषु ‘राजा’ इति व्यपदिश्यते, अतः अत्र ‘राजा’ इति पदं दशरथं न बोधयति, अपि तु सोमम्। ततः यथाक्रमं माध्यन्दिनं सवनं प्रावर्तत। सवनं नाम सोमाभिषवस्य कालः; एकस्मिन् अहनि त्रीणि सवनानि भवन्ति — प्रातःसवनं माध्यन्दिनसवनं तृतीयसवनं च। ब्राह्मणपुंगवाः शास्त्रतः दृष्ट्वा तस्य सुमहात्मनः राज्ञः तृतीयसवनम् अपि चक्रुः। ऋष्यशृंगादयः शिक्षाक्षरसमन्वितैः मन्त्रैः शक्रादीन् विबुधोत्तमान् आह्वयाञ्चक्रिरे। ‘शिक्षाक्षरसमन्वितैः’ इति पदं मननीयम् — शिक्षा नाम तत् वेदाङ्गं यत् स्वरवर्णयोः उच्चारणं शास्ति। उच्चारणशुद्धिः एव मन्त्रस्य प्राणः; तस्यां स्खलितायां यज्ञः विफलः भवति। ततः होतारः मधुरैः स्निग्धैः गीतिभिः मन्त्राह्वानैश्च देवान् आवाह्य यथार्हं दिवौकसां हविर्भागान् ददुः। यत् देवेभ्यः दीयते तत् ‘भागः’ इति उच्यते — प्रत्येकस्य देवस्य नियतः अंशः अस्ति। एवं त्रीणि सवनानि क्रमेण समाप्तानि; एतेन अश्वमेधस्य सौत्यम् अहः यथाविधि प्रवृत्तम् इति सूच्यते।

तत्र न किमपि अनाहुतम् आसीत्, न च क्वचित् किंचित् स्खलितम्। सर्वं ब्रह्मवत् अर्थात् वेदविहितवत् दृश्यते स्म; ऋत्विजः क्षेमयुक्तम् एव कर्म चक्रिरे। महायज्ञेषु स्खलनस्य भयं महत्; पूर्वस्मिन् सर्गे एव उक्तं यत् विधिहीनस्य यज्ञस्य कर्ता सद्यः विनश्यति। अतः अत्र कविः निर्दोषतां विशेषेण कथयति। तेषु दिवसेषु कश्चित् श्रान्तः क्षुधितः वा न दृश्यते। तत्र अविद्वान् ब्राह्मणः कश्चित् न आसीत्, न च शतात् न्यूनानुचरः कश्चित् आसीत् — प्रत्येकस्य विप्रस्य शतम् अधिकं वा शिष्यसेवकवृन्दम् आसीत् इत्यर्थः। ब्राह्मणाः नित्यं भुञ्जते, नाथवन्तः अपि भुञ्जते, तापसाः श्रमणाश्च भुञ्जते। अत्र कवेः दृष्टिः स्मरणीया — यज्ञस्य माहात्म्यं न केवलं होमेन मीयते, अपि तु अन्नदानेन अपि। यत्र एकः अपि क्षुधितः अवशिष्यते, तत्र यज्ञः अपूर्णः एव। ‘नाथवन्तः’ इति पदस्य अर्थः — ये स्वामिनम् आश्रित्य वसन्ति, ते अपि तत्र अन्नं लभन्ते। श्रमणाः नाम परिव्राजकाः, तापसाश्च वनवासिनः; उभयेषाम् अपि तत्र आतिथ्यम् आसीत्।

वृद्धाः व्याधिताः स्त्रियः बालाश्च — सर्वे अनिशं भुञ्जते; तथापि तेषां तृप्तिः न उपलभ्यते, यतः अन्नं स्वादु आसीत्। ‘दीयतां दीयताम् अन्नं वासांसि विविधानि च’ इति संचोदिताः जनाः तथा अनेकशः चक्रुः। एषा द्विरुक्तिः आदेशस्य त्वरां दर्शयति; दानं न मन्दं भवेत्, अपि तु पुनः पुनः अविरतं प्रवर्तेत। पर्वतोपमाः अन्नकूटाः तत्र दिवसे दिवसे दृश्यन्ते; प्रतिदिनं विधिवत् सिद्धस्य अन्नस्य राशयः तिष्ठन्ति। नानादेशात् अनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्रीगणाश्च तस्मिन् महात्मनः यज्ञे अन्नपानैः सुविहिताः आसन्। द्विजर्षभाः विधिवत् पक्वम् अन्नं स्वादु इति प्रशंसन्ति; ‘अहो तृप्ताः स्म, भद्रं ते’ इति वचनं राघवः शुश्राव। अयं श्लोकः अतीव हृद्यः — राजा स्वस्य स्तुतिं न शृणोति, तृप्तानां जनानां वचनम् एव शृणोति। एषा एव यज्ञफलस्य यथार्था परीक्षा। ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनम् एव राज्ञे दक्षिणा। वस्त्रदानम् अपि अन्नेन सह उक्तम्; क्षुधा वस्त्राभावश्च — द्वे एव दैन्यस्य मुख्ये रूपे, ते च उभे तत्र निवारिते।

स्वलंकृताः पुरुषाः ब्राह्मणान् पर्यवेषयन्; अन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलधारिणः तान् उपासन्ते। परिवेषकाः अपि अलंकृताः इति वचनेन ज्ञाप्यते यत् अत्र सेवा अपि सम्माननीया आसीत्। कर्मान्तरे — एकस्य कर्मणः समाप्तेः अनन्तरम् अपरस्य च आरम्भात् पूर्वं यः अवकाशः, तत्र — सुवाग्मिनः धीराः विप्राः परस्परजिगीषया बहून् हेतुवादान् प्राहुः। हेतुवादः नाम युक्तिपूर्वकः शास्त्रार्थः। दिवसे दिवसे संस्तरे कुशलाः द्विजाः प्रचोदिताः सन्तः यथाशास्त्रं सर्वाणि कर्माणि चक्रुः। तस्य राज्ञः सदस्येषु न कश्चित् आसीत् यः षडङ्गवित् न भवेत्, यः अव्रतः स्यात्, यः अबहुश्रुतः स्यात्, यो वा वादे अकुशलः स्यात्। षडङ्गानि नाम शिक्षा कल्पः व्याकरणं निरुक्तं छन्दः ज्योतिषं च। सदस्यः नाम सः विद्वान् यः यज्ञे कर्म न करोति, किन्तु कर्मणः शुद्धिं परीक्षते। एतेन ज्ञायते यत् अयं यज्ञः केवलं क्रियाकाण्डः न आसीत्, अपि तु महती विद्वत्सभा अपि। अन्नदानं वादविद्या च — द्वे अपि यज्ञस्य अङ्गे; तेन शरीरं पुष्यति, अनेन च बुद्धिः।

यूपोच्छ्रयस्य समये षड् बैल्वाः यूपाः, तावन्तः खादिराः, तावन्तश्च बिल्वसहिताः पर्णिनः स्थापिताः। यूपः नाम सः स्तम्भः यत्र यज्ञपशुः बध्यते; ‘उच्छ्रयः’ इति तस्य उत्थापनम्। श्लेष्मातकमयः एकः दिष्टः, देवदारुमयौ च द्वौ एव विहितौ, यौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ — बाहू विस्तार्य यावत् अन्तरं भवति, तावति अन्तरे स्थापितौ। एते सर्वे यूपाः यज्ञकोविदैः शास्त्रज्ञैः कारिताः; यज्ञस्य शोभार्थं ते काञ्चनालंकृताः अभवन्। एकविंशतिः यूपाः आसन्, प्रत्येकश्च एकविंशतिम् अरत्नीन् उच्छ्रितः; एकैकश्च एकविंशद्भिः वासोभिः समलंकृतः। अरत्निः नाम कूर्परात् मुष्टिपर्यन्तं मानम्। शिल्पिभिः सुकृताः दृढाः ते सर्वे विधिवत् विन्यस्ताः, अष्टास्रयः श्लक्ष्णरूपसमन्विताश्च आसन्। अत्र एकविंशतिसंख्यायाः त्रिवारम् आवृत्तिः — यूपाः, अरत्नयः, वासांसि च — छान्दसस्य संख्यानियमस्य निदर्शनम्। वृक्षभेदाः अपि न यदृच्छया गृहीताः; प्रत्येकस्य काष्ठस्य नियतं फलम् अस्ति इति श्रुतिः। यूपानां काञ्चनालंकारः केवलं शोभार्थः इति कविः स्वयम् एव वदति; अतः तत्र न लोभः, अपि तु देवपूजायाः आदरः। विन्यासः अपि विधिवत् एव — कस्मिन् स्थाने कः यूपः इति सर्वं शास्त्रेण निर्णीतम्।

ते यूपाः वासोभिः आच्छादिताः, पुष्पैः गन्धैश्च पूजिताः; दिवि सप्तर्षयः इव ते दीप्तिमन्तः विराजन्ते। इयम् उपमा मनोहरा — यथा आकाशे सप्त तारकाः नियतक्रमेण तिष्ठन्ति, तथा यज्ञभूमौ यूपाः पङ्क्तिबद्धाः। इष्टकाः यथान्यायं प्रमाणतश्च कारिताः; शिल्पकर्मणि कुशलैः ब्राह्मणैः तत्र अग्निः चितः। राजसिंहस्य सः चित्यः अग्निः कुशलैः द्विजैः संचितः — रुक्मपक्षः गरुडाकारः, त्रिगुणः, अष्टादशात्मकः। चित्यः नाम इष्टकाभिः चीयमानः अग्निः; अश्वमेधे सः पक्षविस्तृतस्य गरुडस्य आकारेण चीयते, तस्य च प्रस्तारः त्रिगुणितः सन् अष्टादशधा भवति। तत्र पशवः तत्तद्दैवतम् उद्दिश्य नियुक्ताः; उरगाः पक्षिणश्च यथाशास्त्रं प्रचोदिताः। शामित्रे तु हयः, तथा ये च जलचराः — एतत् सर्वम् ऋषिभिः तदा शास्त्रतः नियुक्तम्। शामित्रं नाम सा भूमिः यत्र पशोः संज्ञपनं क्रियते। एवं स्थलचराः जलचराः खेचराश्च सर्वे प्राणिवर्गाः एकस्मिन् कर्मणि सङ्गृहीताः। ‘रुक्मपक्षः’ इति पदेन सुवर्णमय्यः इष्टकाः पक्षस्थाने निहिताः इति ज्ञाप्यते। इष्टकानां प्रमाणम् अपि नियतम् आसीत् — चितेः शुद्धिः मानशुद्ध्या एव सिध्यति।

तत्र यूपेषु त्रिशतं पशवः नियताः आसन्, तेषु च दशरथस्य तत् अश्वरत्नोत्तमम् अपि। कौसल्या तं हयं समन्ततः परिचर्य परमया मुदा त्रिभिः कृपाणैः एनं विशशास। ‘परिचर्य’ इति प्रोक्षणादिना संस्कारं करोति इत्यर्थः; ‘विशशास’ इति त्रिभिः शस्त्रैः क्रमेण स्पृष्ट्वा छेदनं करोति। तदनन्तरं सुस्थितेन चेतसा धर्मकाम्यया सा पतत्रिणा सार्धम् एकां रजनीम् अवसत्। ‘पतत्री’ इति अश्वस्य पर्यायः — यः पतति वेगेन गच्छति इति। एषा रात्रिः अश्वमेधस्य गुह्यतमम् अङ्गम्; तत्र महिषी धर्मार्थम् एव तिष्ठति, न कामार्थम् — ‘धर्मकाम्यया’ इति पदेन कविः तत् एव स्पष्टं करोति। ततः होता अध्वर्युः उद्गाता च महिष्या परिवृत्त्या अपरया वावातया च सह हस्तेन तम् अश्वं संयोजयन्। महिषी नाम पट्टराज्ञी, वावाता प्रिया भार्या, परिवृत्तिः च उपेक्षिता पत्नी — त्रयः अपि वर्गाः यज्ञे स्वं स्थानं लभन्ते। एतेन ज्ञाप्यते यत् महायज्ञे न कोऽपि परित्यज्यते। त्रिशतं पशवः इति संख्या अपि शास्त्रनियता; न न्यूनम्, न अधिकम्।

नियतेन्द्रियः परमसम्पन्नः ऋत्विक् तस्य पतत्रिणः वपाम् उद्धृत्य शास्त्रतः श्रपयामास। वपा नाम पशोः उदरस्थः मेदःपटलः; अश्वमेधे तस्याः श्रपणं प्रधानम् अङ्गम्। ‘श्रपयामास’ इति पचनार्थकस्य श्रा-धातोः णिजन्तं लिडन्तं रूपम्। नराधिपः यथाकालं यथान्यायं च वपायाः धूमगन्धं जिघ्रति स्म, तेन च आत्मनः पापं निर्णुदन् आसीत्। वपाधूमस्य आघ्राणम् एव यजमानस्य पापनाशकम् इति श्रुतिः; अतः राजा स्वयं तत्र उपस्थितः। हयस्य यानि अङ्गानि, तानि सर्वाणि समस्ताः षोडश ऋत्विजः विधिवत् अग्नौ प्रास्यन्ति। षोडश ऋत्विजः नाम होत्रादीनां चतुर्णां प्रधानानां चत्वारः चत्वारः सहायाः। अन्येषां यज्ञानां हविः प्लक्षशाखासु क्रियते; अश्वमेधस्य तु वैतसः भागः इष्यते, अर्थात् वेतसशाखा एव तत्र विहिता। एतेन अश्वमेधस्य वैशिष्ट्यं सूच्यते — यत् अन्यत्र कुत्रापि न विहितम्, तत् अत्र विहितम्। ‘निर्णुदन् पापम् आत्मनः’ इति पदैः स्पष्टं यत् राज्ञः लक्ष्यम् अत्र पापक्षयः, न तु कीर्तिः। हयस्य सर्वाणि अङ्गानि हुतानि इति वचनेन ज्ञाप्यते यत् किमपि अवशिष्टं न त्यक्तम्।

ब्राह्मणग्रन्थैः कल्पसूत्रेण च अश्वमेधः त्र्यहः इति संख्यातः — त्रीणि सवनीयानि अहानि तस्य। तस्य प्रथमम् अहः चतुष्टोमम्, द्वितीयम् उक्थ्यम्, उत्तरं च अतिरात्रम् इति परिकल्पितम्। एतानि सोमसंस्थानां नामानि; स्तोमभेदेन दिवसभेदः। तत्र शास्त्रदर्शनात् बहवः अन्ये अपि क्रतवः कारिताः — ज्योतिष्टोमः आयुष्टोमः, द्वौ अतिरात्रौ, अभिजित् विश्वजित् आप्तोर्यामौ च महाक्रतुः। स्वकुलवर्धनः राजा होत्रे प्राचीं दिशं ददौ, अध्वर्यवे प्रतीचीम्, ब्रह्मणे दक्षिणाम्, उद्गात्रे च उदीचीम्। होता ऋग्वेदी, अध्वर्युः यजुर्वेदी, उद्गाता सामवेदी, ब्रह्मा च सर्वज्ञः कर्मरक्षकः — एते चत्वारः प्रधानाः ऋत्विजः। इयं दक्षिणा पुरा स्वयम्भुवा विहिते अश्वमेधे महायज्ञे एवम् एव विनिर्मिता। दक्षिणा नाम ऋत्विग्भ्यः देयं धनम्; अत्र तु धनमात्रं न दत्तम्, अपि तु समग्राः दिशः एव दत्ताः। राजा यत् रक्षति, तत् एव ददाति — इयं दानस्य पराकाष्ठा। यः राजा दिशम् एव दक्षिणीकरोति, तस्य कोशे किम् अवशिष्येत? तथापि सः न विषीदति — अग्रे तस्य एव औदार्यं पुनः दृश्यते।

क्रतुं न्यायतः समाप्य कुलवर्धनः पुरुषर्षभः राजा ऋत्विग्भ्यः तां धरां ददौ। एवं दत्त्वा श्रीमान् इक्ष्वाकुनन्दनः प्रहृष्टः अभूत्; दानेन हि दातुः हर्षः वर्धते, न तु हानिः। किन्तु सर्वे ऋत्विजः गतकिल्बिषं राजानम् अब्रुवन् — ‘भवान् एव एकः कृत्स्नां महीं रक्षितुम् अर्हति। अस्माकं भूम्या कार्यं नास्ति; वयं पालने शक्ताः न स्मः। वयं नित्यं स्वाध्यायकरणे रताः, हे भूमिप; भवान् इह किंचित् निष्क्रयम् एव प्रयच्छतु। मणिरत्नं सुवर्णं गावः वा यत् किमपि समुद्यतम्, तत् प्रयच्छ, हे नृपश्रेष्ठ; धरण्या नः प्रयोजनं नास्ति।’ अयं संवादः स्मरणीयः — ब्राह्मणाः दानं गृह्णन्ति, किन्तु राज्यं न गृह्णन्ति; स्वाध्यायः एव तेषां धनम्। यः पालितुं न शक्नोति, तस्य ग्रहणम् एव अधर्मः। वर्णधर्मस्य एषा मर्यादा अत्र सुस्पष्टा। एवम् उक्तः नरपतिः वेदपारगेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः गवां दश शतसहस्राणि ददौ। ‘निष्क्रयः’ इति पदं सूक्ष्मम् — दत्तस्य वस्तुनः स्थाने यत् मूल्यं दीयते, सः निष्क्रयः; अतः दानं न निरस्तम्, अपि तु परिवर्तितम्।

सुवर्णस्य दश कोट्यः, रजतस्य च ततः चतुर्गुणं दत्तम्। ततः सर्वे ऋत्विजः सहिताः तत् वसु ऋष्यशृंगाय मुनये धीमते वसिष्ठाय च प्रददुः। ते द्विजोत्तमाः न्यायतः प्रविभागं कृत्वा सुप्रीतमनसः मुदिताः भृशं प्रत्यूचुः। अत्र द्रष्टव्यं यत् गृहीतं धनं ते स्वयं न रक्षन्ति, अपि तु गुरुभ्यां समर्प्य पुनः न्याय्यं विभागं कारयन्ति। ततः सुसमाहितः राजा प्रसर्पकेभ्यः — यज्ञदर्शनार्थम् आगतेभ्यः विप्रेभ्यः — कोटिसंख्यं जाम्बूनदं हिरण्यं ददौ। अथ कस्मैचित् याचमानाय दरिद्राय द्विजाय राघवनन्दनः स्वहस्तस्थम् उत्तमम् आभरणम् एव ददौ। कोशे रिक्ते सति अपि याचकः रिक्तहस्तः न प्रत्यगच्छत् — इयं कथा राज्ञः औदार्यस्य पराकाष्ठा। ततः द्विजवत्सलः राजा विधिवत् प्रीतेषु द्विजेषु हर्षव्याकुलितेन्द्रियः सन् तेषां प्रणामम् अकरोत्। धरण्यां पतितस्य तस्य उदारस्य नृवीरस्य ब्राह्मणैः विविधाः आशिषः समुदाहृताः। ततः प्रीतमनाः राजा तम् अनुत्तमं यज्ञं प्राप्तवान्। यः दत्त्वा गर्वं न करोति, अपि तु दण्डवत् पतति, सः एव यज्ञस्य फलं लभते। ‘प्रसर्पकाः’ इति ये यज्ञशालां प्रति सर्पन्ति, अर्थात् दर्शनार्थम् आगच्छन्ति, ते उच्यन्ते; तेभ्यः अपि दक्षिणा दत्ता।

सः यज्ञः पापापहः स्वर्नयनश्च; पार्थिवर्षभैः अपि सः दुस्तरः — साधारणैः राजभिः आदितः अन्तं यावत् नेतुम् अशक्यः इत्यर्थः। ततः राजा दशरथः ऋष्यशृंगम् अब्रवीत् — ‘हे सुव्रत, कुलस्य यत् वर्धनम्, तत् तु भवान् एव कर्तुम् अर्हति।’ अत्र कथायाः मर्म — अश्वमेधः पापनाशाय स्वर्गाय च भवति, पुत्रप्राप्त्यर्थं तु अन्यत् कर्म अपेक्ष्यते। राजा यज्ञं समाप्य अपि न तृप्तः; यत् अर्थं सर्वम् आरब्धम्, तत् अद्यापि न लब्धम्। ‘तथा’ इति उक्त्वा सः द्विजसत्तमः राजानम् उवाच — ‘हे राजन्, ते चत्वारः कुलोद्वहाः सुताः भविष्यन्ति।’ इयं प्रतिज्ञा समग्रस्य रामायणस्य बीजम्। सः महात्मा नृपेन्द्रः तस्य मधुरं वाक्यं निशम्य प्रयतः सन् तस्मै प्रणम्य परमं हर्षं जगाम, पुनश्च तम् ऋष्यशृंगम् उवाच। अयं षष्टितमः श्लोकः त्रिष्टुभि निबद्धः; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनं वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। एवम् अयं सर्गः अश्वमेधस्य समाप्त्या न, अपि तु नूतनस्य कर्मणः आरम्भेण समाप्यते। अत्र च सर्गद्वयस्य सन्धिः — अश्वमेधः समाप्तः, पुत्रेष्टिः च प्रारब्धा; एका एव कथा द्वयोः सर्गयोः विभक्ता।