यज्ञसम्भारसंविधानम्

पुनः वसन्तः आगतः; एवं पूर्णः संवत्सरः अतीतः। यः अश्वः पूर्वस्मिन् सर्गे विसृष्टः, तस्य वर्षपर्यन्तं भ्रमणकालः समाप्तः। एषा अश्वमेधस्य प्रथमा मर्यादा — संवत्सरं यावत् अश्वः अरक्षितः चरति, ततः एव यज्ञः आरभ्यते। ततः वीर्यवान् दशरथः प्रसवार्थम् अर्थात् पुत्रलाभार्थं हयमेधेन यष्टुं वसिष्ठस्य समीपं गतः। सः मुनिम् अभिवाद्य न्यायतः प्रतिपूज्य च प्रश्रितं वाक्यम् उक्तवान् — ‘ब्रह्मन्, मुनिपुंगव, यथा पूर्वम् उक्तं तथैव मम यज्ञः क्रियताम्। यज्ञस्य अङ्गेषु यथा विघ्नाः न क्रियन्ते, तथा विधीयताम्। भवान् मम स्निग्धः, सुहृत्, परमः गुरुश्च महान्; अयम् उद्यतः यज्ञभारः भवता एव वोढव्यः।’ वसिष्ठः ‘तथा’ इति उक्त्वा प्रत्यजानात् — ‘भवता यत् समर्थितं तत् सर्वम् एव करिष्ये।’ अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न आज्ञापयति, अपि तु प्रार्थयते। यज्ञे राजा यजमानमात्रम्; कर्मणः नेता तु आचार्यः एव। एषा मर्यादा अस्मिन् सर्गे सर्वत्र रक्ष्यते — राजा इच्छति, वसिष्ठः आदिशति, अन्ये कुर्वन्ति। अपि च ‘विघ्नाः न क्रियन्ते’ इति पदेन सूच्यते यत् महति कर्मणि विघ्नाः सम्भाव्याः एव; तेषां परिहारः अपि यज्ञस्य अङ्गम्।

ततः वसिष्ठः यज्ञकर्मसु निष्ठितान् अर्थात् निपुणान् वृद्धान् द्विजान् आहूतवान्, स्थापत्ये अर्थात् वास्तुविद्यायां निष्ठितान् परमधार्मिकान् वृद्धान् च। तथा कर्मान्तिकान् — ये कर्मणः अन्तं यावत् अधितिष्ठन्ति, अर्थात् कर्माध्यक्षान् — शिल्पकारान्, वर्धकीन् अर्थात् तक्षणकुशलान्, खनकान् अर्थात् भूमिखननकर्तॄन्, गणकान् अर्थात् गणनाज्योतिर्विदः, शिल्पिनः, नटान् नर्तकांश्च समाहूतवान्। शुचीन् शास्त्रविदः सुबहुश्रुतान् पुरुषान् अपि आहूय सः अवदत् — ‘राजशासनात् भवन्तः यज्ञकर्म समीहन्ताम्।’ अत्र एकं मननीयम् — यज्ञः न मन्त्रैः एव सिध्यति; तत्र वास्तुकारः, तक्षा, खनकः, गणकः, नटः इत्यादयः सर्वे अपेक्ष्यन्ते। नटनर्तकानाम् अपि गणना श्रद्धेया — यज्ञः केवलं गम्भीरं कर्म न, अपि तु समाजस्य महान् उत्सवः अपि। महत् कर्म बहूनां हस्तैः एव सम्पद्यते; अतः कविः नामतः एव सर्वान् कर्मकरान् स्मरति।

वसिष्ठः निर्दिशति — बहुसहस्रसंख्याकाः इष्टकाः शीघ्रम् आनीयन्ताम्। ताभिः एव चितिः वेदिश्च रचनीये। राज्ञां कृते बहुगुणान्विताः उपकार्याः अर्थात् आवासमण्डपाः क्रियन्ताम्। ब्राह्मणानां कृते शतशः शुभाः आवसथाः कर्तव्याः — ते च बहुभिः भक्ष्यैः अन्नैः पानैश्च समुपेताः सुनिष्ठिताः अर्थात् सुसम्पन्नाः भवेयुः। पौरजनानाम् अपि कृते सुविस्तराः गृहाः निर्मातव्याः। सुदूरात् आगतानां पार्थिवानां कृते पृथक् पृथक् आवासः विधेयः — न एकस्मिन् स्थाने सर्वे, अपि तु प्रत्येकं स्वतन्त्रम्। अश्वानां हस्तिनां च शालाः, शय्यागृहाणि, वैदेशिकनिवासिनां भटानां कृते महान्तः आवासाः च कर्तव्याः। अत्र कविः यज्ञस्य कृते नूतनं नगरम् इव वर्णयति — गृहाणि, मण्डपाः, वाजिवारणशालाः, सैनिकावासाः। द्रष्टव्यं च — प्रथमम् अतिथीनां वसतिः चिन्त्यते, पश्चात् यज्ञस्य वेदिः। अतिथिसत्कारः एव अस्य महायज्ञस्य प्रथमम् अङ्गम्; यत्र अतिथिः न सुखी, तत्र आहुतिः अपि निष्फला।

ते आवासाः बहुभक्ष्याः भवेयुः, सर्वकामैः उपस्थिताः — अर्थात् यत् किमपि इष्टं तत् तत्र सिद्धम् एव तिष्ठेत्। पौरजनाय अपि बहुशोभनम् अन्नं देयम्। किन्तु दानस्य विधिः अपि अत्र उक्तः — अन्नं विधिवत् सत्कृत्य दातव्यम्, न तु लीलया, अर्थात् न अनादरेण न च क्रीडावत् क्षिप्त्वा। सर्वे वर्णाः यथा सुसत्कृताः सन्तः पूजां प्राप्नुवन्ति, तथा कर्तव्यम् — अत्र ‘सर्वे वर्णाः’ इति पदेन कोऽपि न वर्ज्यः इति स्पष्टम्। कामात् क्रोधात् वा कस्यचित् अवज्ञा न प्रयोक्तव्या। अत्र रामायणस्य एकः मुख्यः उपदेशः निहितः — दानस्य मूल्यं न दीयमाने वस्तुनि, अपि तु दातुः आदरे तिष्ठति। अनादरेण दत्तम् अन्नम् अन्नं न भवति। अयम् एव उपदेशः त्रयस्त्रिंशे श्लोके पुनः उच्यते; तेन ज्ञायते यत् कवेः दृष्टौ एतत् अस्य सर्गस्य हृदयम्।

ये यज्ञकर्मसु व्यग्राः अर्थात् व्यापृताः पुरुषाः शिल्पिनश्च, तेषाम् अपि विशेषेण यथाक्रमं पूजा कार्या — ‘यथाक्रमम्’ इति पदेन ज्येष्ठकनिष्ठभावम् अनुसृत्य इति सूच्यते। ये वसुभिः अर्थात् धनेन भोजनेन च सम्पूजिताः भवन्ति, ते कार्यं सम्यक् साधयन्ति। यथा सर्वं सुविहितं भवेत्, यथा च किमपि न परिहीयते, तथा भवन्तः प्रीतियुक्तेन चेतसा कुर्वन्तु — इति वसिष्ठः उक्तवान्। ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठम् अब्रुवन् — ‘यथेष्टं तत् सुविहितं भविष्यति, किमपि न परिहीयते। यथा उक्तं तथैव करिष्यामः, किमपि न परिहास्यते।’ अत्र कर्मकराणां सत्कारः धर्मः अपि उपायः अपि — पूजिताः जनाः स्वयम् एव कार्ये यतन्ते, न च तत्र त्रुटिः अवशिष्यते। अपि च कर्मकराः स्वयम् एव प्रतिवचनं दत्तवन्तः; तेषां वाक्यम् अपि कविना उद्धृतम्। महाकाव्ये शिल्पिनां वचनम् अपि स्थानं लभते इति अत्र विशेषः।

ततः वसिष्ठः सुमन्त्रम् आहूय अवदत् — ‘पृथिव्यां ये धार्मिकाः नृपतयः सन्ति, तान् निमन्त्रयस्व। ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्रांश्च सहस्रशः, सर्वदेशेषु मानवांश्च सत्कृत्य समानय। मिथिलाधिपतिं शूरं सत्यवादिनं जनकं तु स्वयम् एव गत्वा सुसत्कृतम् आनय; सः अस्माकं पूर्वसम्बन्धी इति ज्ञात्वा तम् एव प्रथमं ते ब्रवीमि। तथा काशिपतिम् — स्निग्धं, सततं प्रियवादिनं, सद्वृत्तं, देवसंकाशम् — अपि स्वयम् एव आनयस्व।’ अत्र जनकस्य नाम सर्वप्रथमं स्मृतम्। तदा सीतायाः विवाहः न जातः, तथापि ‘पूर्वसम्बन्धी’ इति उक्तम् — इक्ष्वाकुविदेहयोः प्राचीनं कुलसख्यम् अनेन सूच्यते। भाविनः सम्बन्धस्य बीजम् अत्र एव निहितम् इति रसिकाः पश्यन्ति। अपि च निमन्त्रणे अपि क्रमः अस्ति — यः आदरणीयतमः, तस्य समीपं दूतः न प्रेष्यः, अपि तु मन्त्री स्वयम् एव गन्तव्यः। चतुर्षु अपि वर्णेषु सहस्रशः जनाः आहूताः — यज्ञः न ब्राह्मणमात्रस्य।

अनन्तरं केकयराजः — वृद्धः, परमधार्मिकः, राजसिंहस्य दशरथस्य श्वशुरः — सपुत्रः इह आनेतव्यः; अयम् एव कैकेय्याः पिता। अंगेश्वरः रोमपादः, महेष्वासः अर्थात् महाधनुर्धरः, राजसिंहस्य वयस्यः, सः अपि सुसत्कृतः सपुत्रः आनेतव्यः — यस्य गृहे ऋष्यशृंगः शान्ता च वसतः। तथा कोसलराजः भानुमान्, मगधाधिपतिः शूरः सर्वशास्त्रविशारदः प्राप्तिज्ञः, परमोदारः पुरुषर्षभः — एते अपि सत्कृत्य आनेतव्याः। राज्ञः शासनम् आदाय नृपर्षभान् चोदयस्व — प्राचीनान्, सिन्धुसौवीरान्, सौराष्ट्रेयान् पार्थिवांश्च। अयं सप्तविंशः श्लोकः षट्पादः; गीताप्रेस-मुद्रणे त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। अत्र भारतवर्षस्य दिशः क्रमेण गण्यन्ते — उत्तरे मिथिला केकयश्च, मध्ये काशी कोसलश्च, पूर्वस्याम् अंगमगधौ, पश्चिमायां सिन्धुसौवीरसौराष्ट्राः। एतेन ज्ञायते — अयं यज्ञः एकस्य राज्ञः न, अपि तु समग्रस्य देशस्य उत्सवः। नामगणना च कवेः भूगोलज्ञानस्य साक्षी।

दाक्षिणात्याः नरेन्द्राः अपि समस्ताः आनेतव्याः। ये च अन्ये पृथिवीतले स्निग्धाः अर्थात् दशरथे सौहार्दयुक्ताः राजानः सन्ति, ते अपि सानुगाः सहबान्धवाः यथाक्षिप्रम् आनेतव्याः; महाभागैः दूतैः नृपाज्ञया तेषां समीपम् आह्वानं प्रेषणीयम्। वसिष्ठस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा सुमन्त्रः त्वरितः सन् राज्ञाम् आनयने शुभान् पुरुषान् व्यादिशत्। स्वयं च धर्मात्मा महामतिः सुमन्त्रः मुनिशासनात् त्वरितः भूत्वा प्रधानान् महीक्षितः समानेतुं प्रययौ। अत्र द्रष्टव्यम् — याः श्रेष्ठतमाः आहूतयः, ताः सुमन्त्रः स्वयम् एव वहति; शेषाः दूतैः प्रेष्यन्ते। सत्कारस्य अपि तारतम्यम् अस्ति, तच्च न अवज्ञा, अपि तु विवेकः। अपि च दूताः अपि ‘महाभागाः’ इति विशेषिताः — यस्य दूतः हीनः, तस्य निमन्त्रणम् अपि हीनम्। ‘सानुगान् सहबान्धवान्’ इति पदाभ्यां च स्पष्टम् — राजा एकाकी न आहूयते, सपरिवारः एव।

ये कर्मान्तिकाः नियुक्ताः आसन्, ते सर्वे महर्षये वसिष्ठाय आगत्य यज्ञे यत् उपकल्पितम् अर्थात् सज्जीकृतं तत् सर्वं न्यवेदयन्। कर्मणः निवेदनम् अपि कर्मणः अङ्गम् — यः आदिशति, तस्मै प्रतिवेदनं देयम् इति मर्यादा। तेन प्रीतः द्विजश्रेष्ठः मुनिः तान् सर्वान् पुनः अब्रवीत् — ‘कस्मैचित् अपि अवज्ञया लीलया वा न दातव्यम्। अवज्ञया कृतं दानं दातारम् एव हन्ति; अत्र संशयः नास्ति।’ ततः कतिपयैः अहोरात्रैः महीक्षितः उपयाताः। अत्र वसिष्ठस्य सः एव उपदेशः द्वितीयवारं कथ्यते — पूर्वं कर्मारम्भे, अधुना कर्मसमाप्तौ। यत् द्विः कथ्यते तत् एव कवेः हृदयम्। ‘हन्यात् दातारम्’ इति कठोरं पदम्; दानं पुण्यं भवेत् वा पापं भवेत् — तत् दातुः भावेन एव निर्णीयते।

ते राजानः दशरथाय बहूनि रत्नानि आदाय उपयाताः — आहूताः सन्तः रिक्तहस्ताः न आगताः। ततः सुप्रीतः वसिष्ठः राजानम् इदम् अब्रवीत् — ‘नरव्याघ्र, तव शासनात् राजानः उपयाताः। राजसत्तम, मया अपि ते सर्वे यथार्हं सत्कृताः। यज्ञियं सर्वं सुसमाहितैः पुरुषैः कृतम्। अतः भवान् यष्टुं यज्ञायतनस्य अन्तिकात् निर्यातु। तत् यज्ञायतनं समन्ततः सर्वकामैः उपहृतैः उपेतम्; राजेन्द्र, मनसा एव विनिर्मितम् इव तत् द्रष्टुम् अर्हसि।’ ‘मनसेव विनिर्मितम्’ इति उपमा अतीव मनोहरा — यत् कर्म शीघ्रं सम्पन्नं तत् हस्तैः न कृतम् इव, केवलेन सङ्कल्पेन जातम् इव प्रतिभाति। एतावता वाक्येन कविः शिल्पिनां श्रमं सर्वोच्चं प्रशंसति। अपि च वसिष्ठः प्रथमं राज्ञाम् आगमनं वदति, ततः स्वकृतं सत्कारम्, ततः यज्ञस्य सिद्धताम् — एषः एव उचितः क्रमः।

वसिष्ठस्य ऋष्यशृंगस्य च उभयोः वचनात् शुभे दिवसे शुभे नक्षत्रे जगतीपतिः राजभवनात् निर्यातः — ‘उभयोः’ इति पदेन द्वयोः अपि आचार्ययोः अनुमतिः सूचिता। ततः वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे एव द्विजोत्तमाः ऋष्यशृंगं पुरस्कृत्य तदा यज्ञकर्म आरभन्त। वसिष्ठः कुलगुरुः, तथापि ऋष्यशृंगः पुरस्कृतः — यः अस्य यज्ञस्य निमित्तम् आहूतः, तस्य एव अग्रस्थानम्। सर्वे यज्ञवाटं गताः, यथाशास्त्रं यथाविधि च प्रवृत्ताः। श्रीमान् राजा पत्नीभिः सह दीक्षाम् उपाविशत्। अत्र सर्गः समाप्यते। एतावान् विस्तरः केवलं प्रस्तावनायाः — अद्यापि आहुतिः न हुता, केवलं दीक्षा गृहीता। अग्रिमे सर्गे अश्वमेधः स्वयं वर्ण्यते। अनेन कविः सूचयति — महतः कर्मणः पूर्वं महती सिद्धता अपेक्ष्यते; सिद्धता एव अर्धं कर्म। ‘सह पत्नीभिः’ इति पदं च स्मरणीयम् — यज्ञः पत्न्या विना न पूर्णः; पुत्रकामस्य यज्ञे तु सा एव मुख्या।