వసంతం మళ్ళీ వచ్చింది; ఇలా ఒక సంవత్సరం పూర్తిగా గడిచింది. పూర్వసర్గలో విడిచిపెట్టబడిన అశ్వం సంవత్సరం పాటు సంచరించే కాలం ముగిసింది. ఇదే అశ్వమేధపు మొదటి మర్యాద — సంవత్సరం పాటు అశ్వం రక్షకులతో కలిసి అడ్డులేకుండా సంచరిస్తుంది, ఆ తర్వాతనే యజ్ఞం ప్రారంభమవుతుంది. అప్పుడు వీర్యవంతుడైన దశరథుడు ప్రసవం కోసం, అంటే పుత్రలాభం కోసం, హయమేధంతో యజ్ఞం చేయడానికి వసిష్ఠుని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. అతడు మునికి నమస్కరించి, న్యాయబద్ధంగా పూజించి వినయంతో ఇలా అన్నాడు — ‘బ్రహ్మన్, మునిపుంగవా, పూర్వం చెప్పినట్లే నా యజ్ఞం జరిపించండి. యజ్ఞాంగాలలో విఘ్నాలు కలగకుండా ఏర్పాటు చేయండి. మీరు నాకు ఆత్మీయులు, మిత్రులు, పరమగురువులు, మహాత్ములు; ప్రారంభం కాబోతున్న ఈ యజ్ఞభారాన్ని మీరే మోయాలి.’ వసిష్ఠుడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు — ‘మీరు కోరినదంతా చేస్తాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు ఆజ్ఞాపించడు, ప్రార్థిస్తాడు. యజ్ఞంలో రాజు యజమాని మాత్రమే; కర్మకు నాయకుడు ఆచార్యుడే. ఈ మర్యాద ఈ సర్గ అంతటా కాపాడబడుతుంది — రాజు కోరుకుంటాడు, వసిష్ఠుడు ఆదేశిస్తాడు, ఇతరులు చేస్తారు. అంతేకాక ‘విఘ్నాలు కలగకుండా’ అనే మాటతో గొప్ప కర్మలో విఘ్నాలు సంభవించవచ్చని సూచించబడుతుంది; వాటి పరిహారం కూడా యజ్ఞంలో ఒక అంగమే.

மீண்டும் வசந்தம் வந்தது; இவ்வாறு ஓர் ஆண்டு முழுவதும் கழிந்தது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அவிழ்த்து விடப்பட்ட குதிரையின் ஓராண்டுப் பயணக் காலம் நிறைவடைந்தது. இதுவே அசுவமேதத்தின் முதல் வரம்பு — ஓராண்டுக் காலம் குதிரை காவலர்களுடன் தடையின்றித் திரிகிறது, அதன் பின்னரே வேள்வி தொடங்குகிறது. பின்னர் வீரமிக்க தசரதன் ‘ப்ரஸவார்த்தம்’ — அதாவது மகப்பேறு பெறுவதற்காக — ஹயமேதத்தால் வேள்வி செய்ய வசிஷ்டரிடம் சென்றான். முனிவரை வணங்கி, முறைப்படி போற்றி, பணிவான சொல்லைச் சொன்னான் — ‘அந்தணரே, முனிவர்களில் சிறந்தவரே, முன்பு சொன்னபடியே என் வேள்வி நடத்தப்படட்டும். வேள்வியின் அங்கங்களில் இடையூறுகள் நேராதவாறு ஏற்பாடு செய்யுங்கள். நீங்கள் என்பால் அன்புடையவர், நண்பர், என் மேலான பெரிய குரு; தொடங்கப்பட இருக்கும் இந்த வேள்விப் பொறுப்பை நீங்களே சுமக்க வேண்டும்.’ வசிஷ்டர் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி வாக்களித்தார் — ‘நீங்கள் வேண்டியதை எல்லாம் செய்வேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — மன்னன் ஆணையிடவில்லை, வேண்டுகிறான். வேள்வியில் மன்னன் வேள்வி செய்விப்பவன் மட்டுமே; செயலை வழிநடத்துபவர் ஆசாரியரே. இந்த முறைமை இந்த சர்க்கம் முழுவதும் காக்கப்படுகிறது — மன்னன் விரும்புகிறான், வசிஷ்டர் ஆணையிடுகிறார், மற்றவர்கள் செய்கிறார்கள். மேலும் ‘இடையூறுகள் நேராதவாறு’ என்ற சொல்லால், பெரும் செயலில் இடையூறுகள் நேரக்கூடியவையே என்பதும், அவற்றைத் தவிர்ப்பதும் வேள்வியின் ஓர் அங்கமே என்பதும் குறிக்கப்படுகிறது.

ಮತ್ತೆ ವಸಂತ ಬಂದಿತು; ಹೀಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ತಿ ಕಳೆಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಸಂಚಾರಕಾಲ ಮುಗಿಯಿತು. ಇದು ಅಶ್ವಮೇಧದ ಮೊದಲ ಮರ್ಯಾದೆ — ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಕುದುರೆ ರಕ್ಷಕರೊಡನೆ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶರಥನು ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಪುತ್ರಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ, ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ವಸಿಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅವನು ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಲಿ. ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗದಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡು. ನೀನು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ, ಹಿತೈಷಿ, ಪರಮಗುರು, ಮಹಾನ್; ಆರಂಭವಾಗಲಿರುವ ಈ ಯಜ್ಞದ ಭಾರವನ್ನು ನೀನೇ ಹೊರಬೇಕು.’ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು — ‘ನೀನು ಬಯಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕೇವಲ ಯಜಮಾನ; ಕರ್ಮದ ನಾಯಕನು ಆಚಾರ್ಯನೇ. ಈ ಮರ್ಯಾದೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತರರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗದಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಗಳು ಸಂಭವನೀಯವೇ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ; ಅವುಗಳ ಪರಿಹಾರವೂ ಯಜ್ಞದ ಒಂದು ಅಂಗ.

വസന്തം വീണ്ടും വന്നു; അങ്ങനെ ഒരു സംവത്സരം മുഴുവൻ കഴിഞ്ഞു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അഴിച്ചുവിട്ട കുതിരയുടെ ഒരു വർഷം നീളുന്ന സഞ്ചാരകാലം പൂർത്തിയായി. ഇതാണ് അശ്വമേധത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ മര്യാദ — ഒരു സംവത്സരം കുതിര രക്ഷകരോടൊപ്പം ആരാലും തടയപ്പെടാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രമേ യജ്ഞം ആരംഭിക്കുന്നുള്ളൂ. പിന്നീട് വീര്യവാനായ ദശരഥൻ പ്രസവത്തിനുവേണ്ടി, അതായത് പുത്രലാഭത്തിനുവേണ്ടി, ഹയമേധംകൊണ്ട് യജിക്കാനായി വസിഷ്ഠന്റെ അടുത്തു ചെന്നു. മുനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ന്യായമനുസരിച്ചു പൂജിച്ച് അദ്ദേഹം വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു — 'ബ്രഹ്മൻ, മുനിശ്രേഷ്ഠാ, മുമ്പു പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ എന്റെ യജ്ഞം നടത്തപ്പെടട്ടെ. യജ്ഞത്തിന്റെ അംഗങ്ങളിൽ വിഘ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകാത്ത വിധത്തിൽ ഏർപ്പാടു ചെയ്യപ്പെടട്ടെ. അങ്ങ് എന്നോടു സ്നേഹമുള്ളവനും സുഹൃത്തും പരമനും മഹാനുമായ ഗുരുവുമാണ്; ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഈ യജ്ഞഭാരം അങ്ങുതന്നെ വഹിക്കണം.' വസിഷ്ഠൻ 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞ് വാക്കുകൊടുത്തു — 'അങ്ങ് ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യാം.' ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, പ്രാർത്ഥിക്കുകയാണ്. യജ്ഞത്തിൽ രാജാവ് യജമാനൻ മാത്രം; കർമ്മത്തിന്റെ നേതാവാകട്ടെ ആചാര്യൻതന്നെ. ഈ സർഗത്തിലുടനീളം ഈ മര്യാദ പാലിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവ് ആഗ്രഹിക്കുന്നു, വസിഷ്ഠൻ ആദേശിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവർ ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ 'വിഘ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകാത്ത വിധത്തിൽ' എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മഹത്തായ കർമ്മത്തിൽ വിഘ്നങ്ങൾ സംഭവിക്കാവുന്നതുതന്നെ എന്നാണ്; അവയുടെ പരിഹാരവും യജ്ഞത്തിന്റെ ഒരു അംഗമാണ്.

తర్వాత వసిష్ఠుడు యజ్ఞకర్మలలో నిష్ఠితులైన, అంటే నిపుణులైన వృద్ధ ద్విజులనూ, స్థాపత్యంలో — అంటే వాస్తువిద్యలో — నిష్ణాతులైన పరమధార్మికులైన వృద్ధులనూ పిలిపించాడు. అలాగే కర్మాంతికులను — కర్మ ముగిసేవరకు పర్యవేక్షించేవారిని, అంటే కర్మాధ్యక్షులను — శిల్పకారులనూ, వర్ధకులనూ (వడ్రంగులనూ), ఖనకులనూ (నేల తవ్వేవారినీ), గణకులనూ (లెక్కలు, జ్యోతిషం ఎరిగినవారినీ), శిల్పులనూ, నటులనూ, నర్తకులనూ పిలిపించాడు. పవిత్రులూ శాస్త్రవిదులూ బహుశ్రుతులూ అయిన పురుషులను కూడా పిలిపించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజశాసనం ప్రకారం మీరు యజ్ఞకర్మను చేపట్టండి.’ ఇక్కడ ఒక విషయం మననీయం — యజ్ఞం మంత్రాలతో మాత్రమే సిద్ధించదు; అందులో వాస్తుశిల్పి, వడ్రంగి, ఖనకుడు, గణకుడు, నటుడు మొదలైనవారందరూ అవసరమే. నటనర్తకులను కూడా లెక్కించడం గమనార్హం — యజ్ఞం కేవలం గంభీరమైన కర్మ కాదు, సమాజపు మహోత్సవం కూడా. గొప్ప కర్మ ఎంతోమంది చేతులతోనే సంపన్నమవుతుంది; అందుకే కవి పనివారందరినీ పేరుపేరునా స్మరిస్తాడు.

பின்னர் வசிஷ்டர் வேள்விச் சடங்குகளில் நிபுணர்களான முதிய அந்தணர்களையும், ‘ஸ்தாபத்ய’த்தில் — அதாவது கட்டடக் கலையில் — தேர்ந்த, மிகுந்த அறநெறியுடைய முதியவர்களையும் அழைத்தார். அவ்வாறே ‘கர்மாந்திகர்’களையும் — அதாவது பணியை முடியும்வரை மேற்பார்வையிடும் பணித்தலைவர்களையும் — கைவினைஞர்களையும், ‘வர்தகி’களையும் — அதாவது மரம் செதுக்குவதில் வல்ல தச்சர்களையும் — ‘கனகர்’களையும் — அதாவது நிலம் தோண்டுபவர்களையும் — ‘கணகர்’களையும் — அதாவது கணக்கிலும் சோதிடத்திலும் வல்லவர்களையும் — சிற்பிகளையும், நடிகர்களையும், நடனக்கலைஞர்களையும் அழைத்தார். தூய்மையான, சாஸ்திரம் அறிந்த, பல நூல்களைக் கேட்டறிந்த மனிதர்களையும் அழைத்து, ‘மன்னனின் ஆணைப்படி நீங்கள் வேள்விப் பணியில் ஈடுபடுங்கள்’ என்றார். இங்கே ஒன்று சிந்திக்கத் தக்கது — வேள்வி மந்திரங்களால் மட்டுமே நிறைவேறுவதில்லை; அதற்குக் கட்டடக் கலைஞர், தச்சர், நிலம் தோண்டுபவர், கணக்கர், நடிகர் முதலான அனைவரும் தேவைப்படுகின்றனர். நடிகர்களும் நடனக்கலைஞர்களும் கணக்கில் கொள்ளப்படுவது கவனிக்கத் தக்கது — வேள்வி வெறும் கனமான சடங்கு அல்ல, சமூகத்தின் பெருவிழாவும் ஆகும். பெரும் செயல் பலரின் கைகளாலேயே நிறைவேறுகிறது; ஆகவே கவி பணியாளர்கள் அனைவரையும் பெயர் சொல்லியே நினைவுகூர்கிறார்.

ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠರಾದ, ಅಂದರೆ ನಿಪುಣರಾದ, ವೃದ್ಧ ದ್ವಿಜರನ್ನೂ, ಸ್ಥಾಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ವಾಸ್ತುವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ವೃದ್ಧರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಾಂತಿಕರನ್ನು — ಕರ್ಮದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವವರನ್ನು, ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು — ಶಿಲ್ಪಕಾರರನ್ನು, ವರ್ಧಕಿಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಬಡಗಿಗಳನ್ನು, ಖನಕರನ್ನು ಅಂದರೆ ನೆಲ ಅಗೆಯುವವರನ್ನು, ಗಣಕರನ್ನು ಅಂದರೆ ಗಣಿತ-ಜ್ಯೋತಿಷವನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು, ನಟರನ್ನೂ ನರ್ತಕರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು. ಶುಚಿಗಳಾದ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ, ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಪುರುಷರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜಶಾಸನದಂತೆ ನೀವು ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮನನೀಯ ಅಂಶ — ಯಜ್ಞವು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ, ಬಡಗಿ, ಅಗೆಯುವವನು, ಗಣಕ, ನಟ — ಎಲ್ಲರೂ ಬೇಕು. ನಟ-ನರ್ತಕರನ್ನೂ ಎಣಿಸಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ — ಯಜ್ಞವು ಕೇವಲ ಗಂಭೀರ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಸಮಾಜದ ಮಹೋತ್ಸವವೂ ಹೌದು. ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಅನೇಕರ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಕಾರರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

പിന്നീട് വസിഷ്ഠൻ യജ്ഞകർമ്മങ്ങളിൽ നിഷ്ഠിതരായ, അതായത് നിപുണരായ, വൃദ്ധദ്വിജന്മാരെയും, സ്ഥാപത്യത്തിൽ, അതായത് വാസ്തുവിദ്യയിൽ, നിഷ്ഠിതരായ പരമധാർമ്മികരായ വൃദ്ധന്മാരെയും വിളിച്ചുവരുത്തി. അതുപോലെ കർമ്മാന്തികരെ — കർമ്മം അവസാനിക്കുന്നതുവരെ മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്നവരെ, അതായത് കർമ്മാധ്യക്ഷന്മാരെ — ശില്പകാരന്മാരെയും, വർദ്ധകികളെ, അതായത് മരപ്പണിയിൽ കുശലരായ തച്ചന്മാരെയും, ഖനകരെ, അതായത് ഭൂമി കുഴിക്കുന്നവരെയും, ഗണകരെ, അതായത് ഗണിതവും ജ്യോതിഷവും അറിയുന്നവരെയും, ശില്പികളെയും നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും അദ്ദേഹം വിളിച്ചുകൂട്ടി. ശുദ്ധരും ശാസ്ത്രജ്ഞരും ബഹുശ്രുതരുമായ പുരുഷന്മാരെയും വിളിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു — 'രാജശാസനമനുസരിച്ച് നിങ്ങൾ യജ്ഞകർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെടുക.' ഇവിടെ ഒന്ന് ചിന്തനീയമാണ് — യജ്ഞം മന്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടു മാത്രം സിദ്ധിക്കുന്നില്ല; അവിടെ വാസ്തുശില്പി, തച്ചൻ, കുഴിക്കുന്നവൻ, ഗണകൻ, നടൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവരും ആവശ്യമാണ്. നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും എണ്ണിയത് ശ്രദ്ധേയമാണ് — യജ്ഞം ഗൗരവമുള്ള ഒരു കർമ്മം മാത്രമല്ല, സമൂഹത്തിന്റെ മഹത്തായ ഒരു ഉത്സവംകൂടിയാണ്. മഹത്തായ കർമ്മം അനേകം കൈകളാലാണ് സാധിക്കുന്നത്; അതിനാൽ കവി എല്ലാ കർമ്മകരെയും പേരെടുത്തുതന്നെ സ്മരിക്കുന്നു.

వసిష్ఠుడు ఇలా నిర్దేశిస్తాడు — అనేక వేల ఇటుకలు త్వరగా తీసుకురాబడాలి. వాటితోనే చితినీ వేదికనూ నిర్మించాలి. రాజుల కోసం అనేక సౌకర్యాలు గల ఉపకార్యలు, అంటే విడిది మండపాలు, నిర్మించబడాలి. బ్రాహ్మణుల కోసం వందలాది శుభమైన ఆవాసాలు నిర్మించాలి — అవి అనేక భక్ష్యాలతో, అన్నపానాలతో నిండి, చక్కగా సంపన్నమై ఉండాలి. పౌరజనుల కోసం కూడా విశాలమైన ఇళ్ళు నిర్మించాలి. చాలా దూరం నుండి వచ్చే రాజులకు వేర్వేరుగా ఆవాసాలు ఏర్పాటు చేయాలి — అందరూ ఒక్కచోట కాదు, ప్రతి ఒక్కరికీ స్వతంత్రంగా. అశ్వాలకూ ఏనుగులకూ శాలలూ, శయ్యాగృహాలూ, విదేశాల నుండి వచ్చే భటుల కోసం విశాలమైన ఆవాసాలూ నిర్మించాలి. ఇక్కడ కవి యజ్ఞం కోసం ఒక కొత్త నగరాన్నే వర్ణిస్తున్నట్లుంది — ఇళ్ళు, మండపాలు, అశ్వగజశాలలు, సైనికావాసాలు. ఇంకా గమనించాలి — మొదట అతిథుల నివాసం గురించి ఆలోచిస్తారు, ఆ తర్వాతనే యజ్ఞవేదిక. అతిథిసత్కారమే ఈ మహాయజ్ఞపు మొదటి అంగం; అతిథి సుఖంగా లేనిచోట ఆహుతి కూడా నిష్ఫలమే.

வசிஷ்டர் அறிவுறுத்துகிறார் — பல ஆயிரக்கணக்கான செங்கற்கள் விரைவில் கொண்டு வரப்படட்டும். அவற்றைக் கொண்டே வேள்விமேடையும் பீடமும் அமைக்கப்பட வேண்டும். மன்னர்களுக்காகப் பல வசதிகள் கொண்ட ‘உபகார்ய’ங்கள் — அதாவது தங்கும் மண்டபங்கள் — அமைக்கப்படட்டும். அந்தணர்களுக்காக நூற்றுக்கணக்கான நல்ல தங்குமிடங்கள் அமைக்கப்பட வேண்டும் — அவை பலவகைத் தின்பண்டங்களும் உணவும் பானங்களும் நிறைந்தவையாகவும் ‘ஸுநிஷ்டித’மானவையாகவும் — அதாவது முழு வசதிகளுடன் — இருக்க வேண்டும். நகர மக்களுக்காகவும் மிக விசாலமான வீடுகள் கட்டப்பட வேண்டும். வெகு தொலைவிலிருந்து வரும் மன்னர்களுக்குத் தனித்தனியாகத் தங்குமிடம் அமைக்கப்பட வேண்டும் — அனைவரும் ஓரிடத்தில் அல்ல, ஒவ்வொருவருக்கும் தனியாக. குதிரைகளுக்கும் யானைகளுக்கும் கொட்டில்கள், படுக்கை அறைகள், அயல்நாட்டிலிருந்து வரும் வீரர்களுக்குப் பெரிய தங்குமிடங்கள் ஆகியவையும் அமைக்கப்பட வேண்டும். இங்கே கவி வேள்விக்காக ஒரு புதிய நகரத்தையே வர்ணிப்பது போலிருக்கிறது — வீடுகள், மண்டபங்கள், குதிரை யானைக் கொட்டில்கள், படைவீரர் தங்குமிடங்கள். கவனிக்க வேண்டியது — முதலில் விருந்தினர்களின் தங்குமிடம் சிந்திக்கப்படுகிறது, பின்னரே வேள்விப் பீடம். விருந்தோம்பலே இந்தப் பெருவேள்வியின் முதல் அங்கம்; விருந்தினர் மகிழ்ச்சியாக இல்லாத இடத்தில் ஆகுதியும் பயனற்றதே.

ವಸಿಷ್ಠನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನೇಕ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ತರಲಿ. ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಚಿತಿಯನ್ನೂ ವೇದಿಯನ್ನೂ ರಚಿಸಬೇಕು. ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳುಳ್ಳ ಉಪಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ವಸತಿಮಂಟಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ನೂರಾರು ಶುಭವಾದ ವಸತಿಗೃಹಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು — ಅವು ಅನೇಕ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಅನ್ನಪಾನಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಸುಸಂಪನ್ನವಾಗಿರಬೇಕು. ಪುರಜನರಿಗಾಗಿಯೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಬಹುದೂರದಿಂದ ಬಂದ ರಾಜರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸತಿ ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕು’ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ. ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆನೆಗಳಿಗೂ ಶಾಲೆಗಳು, ಮಲಗುವ ಮನೆಗಳು, ಪರದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ಭಟರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ವಸತಿಗಳು — ಇವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹೊಸ ನಗರವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುವಂತಿದೆ — ಮನೆಗಳು, ಮಂಟಪಗಳು, ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳ ಶಾಲೆಗಳು, ಸೈನಿಕರ ವಸತಿಗಳು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಅತಿಥಿಗಳ ವಸತಿಯನ್ನು ಯೋಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ಯಜ್ಞವೇದಿಯನ್ನು. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವೇ ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಮೊದಲ ಅಂಗ; ಅತಿಥಿ ಸುಖಿಯಾಗಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಯೂ ನಿಷ್ಫಲ.

വസിഷ്ഠൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു — അനേകായിരം ഇഷ്ടികകൾ വേഗം കൊണ്ടുവരപ്പെടട്ടെ. അവകൊണ്ടുതന്നെ ചിതിയും വേദിയും നിർമ്മിക്കണം. രാജാക്കന്മാർക്കുവേണ്ടി അനേകം സൗകര്യങ്ങളുള്ള ഉപകാര്യകൾ, അതായത് താമസമണ്ഡപങ്ങൾ, നിർമ്മിക്കപ്പെടട്ടെ. ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടി നൂറുകണക്കിനു നല്ല വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കണം — അവ ധാരാളം ഭക്ഷ്യങ്ങളും അന്നവും പാനീയങ്ങളും നിറഞ്ഞ് സുസമ്പന്നമായിരിക്കണം. പൗരജനങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും വിശാലമായ ഗൃഹങ്ങൾ നിർമ്മിക്കണം. വളരെ ദൂരെനിന്നു വരുന്ന രാജാക്കന്മാർക്കുവേണ്ടി വെവ്വേറെ താമസം ഏർപ്പാടു ചെയ്യണം — എല്ലാവരെയും ഒരിടത്തല്ല, ഓരോരുത്തർക്കും സ്വതന്ത്രമായി. കുതിരകൾക്കും ആനകൾക്കും ശാലകളും, ശയ്യാഗൃഹങ്ങളും, വിദേശങ്ങളിൽനിന്നു വരുന്ന ഭടന്മാർക്കുവേണ്ടി വലിയ താവളങ്ങളും ഉണ്ടാക്കണം. ഇവിടെ കവി യജ്ഞത്തിനുവേണ്ടി ഒരു പുതിയ നഗരമെന്നപോലെ വർണ്ണിക്കുന്നു — ഗൃഹങ്ങൾ, മണ്ഡപങ്ങൾ, അശ്വശാലകൾ, ഗജശാലകൾ, സൈനികതാവളങ്ങൾ. ശ്രദ്ധിക്കുകയും വേണം — ആദ്യം അതിഥികളുടെ വാസസ്ഥലമാണ് ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നത്, പിന്നീടാണ് യജ്ഞവേദി. അതിഥിസത്കാരംതന്നെയാണ് ഈ മഹായജ്ഞത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അംഗം; അതിഥി സുഖിയല്ലാത്തിടത്ത് ആഹുതിയും നിഷ്ഫലമാണ്.

ఆ ఆవాసాలలో అనేక భక్ష్యాలు ఉండాలి, అన్ని కోరికలూ సమకూర్చి ఉండాలి — అంటే ఏది కోరితే అది అక్కడ సిద్ధంగానే ఉండాలి. పౌరజనులకు కూడా ఎంతో శోభనమైన అన్నం ఇవ్వాలి. కానీ దానవిధి కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది — అన్నాన్ని విధిపూర్వకంగా సత్కరించి ఇవ్వాలి, లీలగా కాదు, అంటే అనాదరంతో కాదు, ఆటగా విసిరివేసినట్లు కాదు. అన్ని వర్ణాలవారూ చక్కగా సత్కరించబడి పూజను పొందేలా చేయాలి — ఇక్కడ ‘అన్ని వర్ణాలు’ అనే మాటతో ఎవరూ మినహాయింపు కాదని స్పష్టం. కామం వల్ల గానీ క్రోధం వల్ల గానీ ఎవరినీ అవజ్ఞ చేయకూడదు. ఇక్కడ రామాయణపు ఒక ముఖ్యమైన ఉపదేశం నిక్షిప్తమై ఉంది — దానపు విలువ ఇచ్చే వస్తువులో కాదు, ఇచ్చేవాని ఆదరంలో ఉంటుంది. అనాదరంతో ఇచ్చిన అన్నం అన్నమే కాదు. ఇదే ఉపదేశం ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది; దానివల్ల కవి దృష్టిలో ఇదే ఈ సర్గకు హృదయమని తెలుస్తుంది.

அந்தத் தங்குமிடங்கள் ஏராளமான தின்பண்டங்கள் நிறைந்தவையாகவும், எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேற்றப்படுபவையாகவும் இருக்க வேண்டும் — அதாவது விரும்பிய எதுவும் அங்கே ஆயத்தமாகவே இருக்க வேண்டும். நகர மக்களுக்கும் மிகச் சிறந்த உணவு வழங்கப்பட வேண்டும். ஆனால் கொடையின் முறையும் இங்கே சொல்லப்படுகிறது — உணவு முறைப்படி மரியாதையுடன் வழங்கப்பட வேண்டும், ‘லீலயா’ அல்ல — அதாவது அலட்சியத்துடனோ விளையாட்டாக வீசி எறிந்தோ அல்ல. எல்லா வர்ணத்தாரும் நன்கு உபசரிக்கப்பட்டு மரியாதை பெறும் வகையில் செய்ய வேண்டும் — இங்கே ‘எல்லா வர்ணத்தாரும்’ என்ற சொல்லால் எவரும் விலக்கப்படவில்லை என்பது தெளிவு. காமத்தாலோ சினத்தாலோ எவரையும் அவமதிக்கக்கூடாது. இங்கே ராமாயணத்தின் முதன்மையான ஒரு போதனை பொதிந்துள்ளது — கொடையின் மதிப்பு கொடுக்கப்படும் பொருளில் இல்லை, கொடுப்பவனின் மரியாதையிலேயே இருக்கிறது. அவமதிப்புடன் கொடுக்கப்படும் உணவு உணவே ஆகாது. இதே போதனை முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; இதனால் கவியின் பார்வையில் இதுவே இந்த சர்க்கத்தின் இதயம் என்பது தெரிகிறது.

ಆ ವಸತಿಗಳು ಅನೇಕ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುವಂತಿರಬೇಕು — ಅಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಬೇಕೋ ಅದು ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು. ಪುರಜನರಿಗೂ ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಆದರೆ ದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅನ್ನವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕು, ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಅಂದರೆ ಅನಾದರದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಎಸೆದೂ ಅಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ ವರ್ಣಾಃ’ (ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರನ್ನೂ ಹೊರಗಿಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶ ಅಡಗಿದೆ — ದಾನದ ಮೌಲ್ಯ ಕೊಡುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಕೊಡುವವನ ಆದರದಲ್ಲಿದೆ. ಅನಾದರದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಅನ್ನ ಅನ್ನವೇ ಅಲ್ಲ. ಇದೇ ಉಪದೇಶ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ആ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ധാരാളം ഭക്ഷ്യങ്ങളുള്ളവയും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നവയുമായിരിക്കണം — അതായത് ആവശ്യമുള്ളതെന്തും അവിടെ തയ്യാറായിരിക്കണം. പൗരജനങ്ങൾക്കും വളരെ നല്ല അന്നം നൽകണം. എന്നാൽ ദാനത്തിന്റെ വിധിയും ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അന്നം വിധിപ്രകാരം സത്കരിച്ചു നൽകണം, ലീലയായിട്ടല്ല, അതായത് അനാദരവോടെയല്ല, കളിയെന്നപോലെ എറിഞ്ഞുകൊടുത്തുമല്ല. എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളും നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ട് പൂജ ലഭിക്കുന്ന വിധത്തിൽ ചെയ്യണം — ഇവിടെ 'എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളും' എന്ന പദത്താൽ ആരും ഒഴിവാക്കപ്പെടരുത് എന്ന് വ്യക്തമാണ്. കാമത്താലോ ക്രോധത്താലോ ആരോടും അവജ്ഞ കാണിക്കരുത്. ഇവിടെ രാമായണത്തിന്റെ മുഖ്യമായ ഒരു ഉപദേശം നിഹിതമാണ് — ദാനത്തിന്റെ മൂല്യം നൽകപ്പെടുന്ന വസ്തുവിലല്ല, ദാതാവിന്റെ ആദരവിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. അനാദരവോടെ നൽകിയ അന്നം അന്നമല്ല. ഇതേ ഉപദേശം മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; അതിൽനിന്ന് കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം എന്ന് അറിയാം.

యజ్ఞకర్మలలో వ్యగ్రులైన, అంటే నిమగ్నులైన పురుషులకూ శిల్పులకూ కూడా విశేషంగా యథాక్రమంగా పూజ చేయాలి — ‘యథాక్రమమ్’ అనే పదంతో పెద్ద చిన్న భేదాన్ని అనుసరించి అని సూచించబడుతుంది. ధనంతోనూ భోజనంతోనూ పూజించబడినవారు పనిని చక్కగా సాధిస్తారు. అన్నీ చక్కగా ఏర్పాటై ఉండేలా, ఏదీ లోపించకుండా ఉండేలా మీరు ప్రీతితో కూడిన మనసుతో చేయండి — అని వసిష్ఠుడు అన్నాడు. అప్పుడు అందరూ కలిసివచ్చి వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నారు — ‘మీరు కోరినట్లే అంతా చక్కగా ఏర్పాటవుతుంది, ఏదీ లోపించదు. చెప్పినట్లే చేస్తాము, ఏదీ విడిచిపెట్టబడదు.’ ఇక్కడ పనివారి సత్కారం ధర్మమూ ఉపాయమూ కూడా — పూజించబడిన జనులు తమంతట తామే పనిలో శ్రమిస్తారు, అందులో లోపం మిగలదు. అంతేకాక పనివారే స్వయంగా బదులిచ్చారు; వారి మాటను కూడా కవి ఉదహరించాడు. మహాకావ్యంలో శిల్పుల మాటకు కూడా స్థానం లభించడం ఇక్కడి విశేషం.

வேள்விப் பணிகளில் ‘வ்யக்ர’ராக — அதாவது ஈடுபட்டிருக்கும் — மனிதர்களுக்கும் சிற்பிகளுக்கும் சிறப்பாக முறைப்படி மரியாதை செய்ய வேண்டும் — ‘யதாக்ரமம்’ என்ற சொல்லால் மூத்தவர் இளையவர் என்ற வரிசைப்படி என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ‘வஸு’வால் — அதாவது செல்வத்தாலும் உணவாலும் — போற்றப்படுபவர்கள் பணியை நன்கு நிறைவேற்றுவார்கள். அனைத்தும் நன்கு ஒழுங்கமைக்கப்படும் வகையிலும், எதுவும் குறைபடாத வகையிலும், நீங்கள் அன்பு நிறைந்த மனத்துடன் செய்யுங்கள் — என்று வசிஷ்டர் சொன்னார். பின்னர் அனைவரும் ஒன்றுகூடி வசிஷ்டரிடம் சொன்னார்கள் — ‘நீங்கள் விரும்பியபடியே அது நன்கு ஒழுங்கமைக்கப்படும், எதுவும் குறைபடாது. சொன்னபடியே செய்வோம், எதுவும் விடுபடாது.’ இங்கே பணியாளர்களுக்கு மரியாதை செய்வது அறமும் ஆகும், உபாயமும் ஆகும் — போற்றப்படும் மனிதர்கள் தாமாகவே பணியில் முயல்கிறார்கள், அதில் குறையும் எஞ்சுவதில்லை. மேலும் பணியாளர்கள் தாமாகவே மறுமொழி அளித்தனர்; அவர்களின் சொல்லையும் கவி எடுத்துரைக்கிறார். பெருங்காவியத்தில் கைவினைஞர்களின் சொல்லும் இடம் பெறுகிறது என்பதே இங்கு சிறப்பு.

ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಗ್ರರಾದ, ಅಂದರೆ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ, ಪುರುಷರನ್ನೂ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು — ‘ಯಥಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿರಿಯ-ಕಿರಿಯ ಭೇದವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಧನದಿಂದಲೂ ಭೋಜನದಿಂದಲೂ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಎಲ್ಲವೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುವಂತೆ, ಯಾವುದೂ ಕೊರತೆಯಾಗದಂತೆ ನೀವು ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡಿ’ — ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಅದು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುವುದು, ಯಾವುದೂ ಕೊರತೆಯಾಗದು. ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕಾರರ ಸತ್ಕಾರ ಧರ್ಮವೂ ಹೌದು, ಉಪಾಯವೂ ಹೌದು — ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಲೋಪವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಕಾರರೇ ಸ್ವತಃ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟರು; ಅವರ ಮಾತನ್ನೂ ಕವಿ ಉದ್ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಮಾತಿಗೂ ಸ್ಥಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ.

യജ്ഞകർമ്മങ്ങളിൽ വ്യഗ്രരായ, അതായത് ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന, പുരുഷന്മാരെയും ശില്പികളെയും വിശേഷിച്ച് യഥാക്രമം പൂജിക്കണം — 'യഥാക്രമം' എന്ന പദത്താൽ മൂപ്പും ഇളപ്പും അനുസരിച്ച് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ധനംകൊണ്ടും ഭക്ഷണംകൊണ്ടും നന്നായി സമ്മാനിക്കപ്പെടുന്നവർ കാര്യം നന്നായി സാധിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാം നന്നായി നിർവ്വഹിക്കപ്പെടുന്ന വിധത്തിലും ഒന്നും കുറഞ്ഞുപോകാത്ത വിധത്തിലും നിങ്ങൾ പ്രീതിയുള്ള മനസ്സോടെ ചെയ്യുക — എന്ന് വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ എല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്ന് വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു — 'അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ അതു നന്നായി നിർവ്വഹിക്കപ്പെടും, ഒന്നും കുറഞ്ഞുപോകില്ല. പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ ഞങ്ങൾ ചെയ്യും, ഒന്നും വിട്ടുപോകില്ല.' ഇവിടെ കർമ്മകരുടെ സത്കാരം ധർമ്മവും ഉപായവുമാണ് — പൂജിക്കപ്പെട്ടവർ സ്വയംതന്നെ കാര്യത്തിൽ ശ്രമിക്കുന്നു, അതിൽ ഒരു ന്യൂനതയും ശേഷിക്കുന്നില്ല. കൂടാതെ കർമ്മകർ സ്വയംതന്നെ മറുപടി നൽകി; അവരുടെ വാക്കും കവി ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാകാവ്യത്തിൽ ശില്പികളുടെ വാക്കിനും സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ വിശേഷം.

తర్వాత వసిష్ఠుడు సుమంత్రుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘భూమిపై ఉన్న ధార్మికులైన రాజులను ఆహ్వానించు. బ్రాహ్మణులనూ క్షత్రియులనూ వైశ్యులనూ శూద్రులనూ వేలాదిగా, అన్ని దేశాల మనుషులనూ సత్కరించి తీసుకురా. మిథిలాధిపతి, శూరుడు, సత్యవాది అయిన జనకుని మాత్రం నీవే స్వయంగా వెళ్ళి చక్కగా సత్కరించి తీసుకురా; అతడు మనకు పూర్వసంబంధి అని తెలిసి అతని గురించే మొదట నీకు చెబుతున్నాను. అలాగే కాశీపతిని — ఆత్మీయుడు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు, సద్వర్తనుడు, దేవతుల్యుడు — అతనిని కూడా నీవే స్వయంగా తీసుకురా.’ ఇక్కడ జనకుని పేరు అందరికంటే ముందు స్మరించబడింది. అప్పటికి సీత వివాహం జరగలేదు, అయినా ‘పూర్వసంబంధి’ అని చెప్పబడింది — ఇక్ష్వాకు విదేహ వంశాల మధ్య ఉన్న ప్రాచీన కులస్నేహం దీనితో సూచించబడుతుంది. రాబోయే సంబంధానికి బీజం ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉందని రసికులు చూస్తారు. అంతేకాక ఆహ్వానంలో కూడా ఒక క్రమం ఉంది — అత్యంత గౌరవనీయుని దగ్గరకు దూతను పంపకూడదు, మంత్రియే స్వయంగా వెళ్ళాలి. నాలుగు వర్ణాలలోనూ వేలాది జనులు ఆహ్వానించబడ్డారు — యజ్ఞం బ్రాహ్మణులకు మాత్రమే సంబంధించినది కాదు.

பின்னர் வசிஷ்டர் சுமந்திரனை அழைத்துச் சொன்னார் — ‘பூமியில் உள்ள அறநெறி மன்னர்களை அழைப்பாயாக. அந்தணர்கள், க்ஷத்திரியர்கள், வைசியர்கள், சூத்திரர்கள் ஆகியோரை ஆயிரக்கணக்கிலும், எல்லா நாடுகளிலுமுள்ள மனிதர்களையும் மரியாதையுடன் அழைத்து வா. மிதிலையின் தலைவனும், வீரனும், உண்மை பேசுபவனுமான ஜனகரை நீயே நேரில் சென்று நன்கு மரியாதை செய்து அழைத்து வா; அவர் நமக்கு முன்பிருந்தே உறவினர் என்று அறிந்தே அவரை முதலில் உனக்குச் சொல்கிறேன். அவ்வாறே காசி மன்னனையும் — அன்புடையவனும், எப்போதும் இனிமையாகப் பேசுபவனும், நன்னடத்தை உடையவனும், தேவனுக்கு நிகரானவனுமான அவனையும் — நீயே நேரில் அழைத்து வா.’ இங்கே ஜனகரின் பெயர் முதன்முதலில் நினைவுகூரப்படுகிறது. அப்போது சீதையின் திருமணம் நடந்திருக்கவில்லை; ஆயினும் ‘முன்பிருந்தே உறவினர்’ என்று சொல்லப்படுகிறது — இக்ஷ்வாகு, விதேக குலங்களுக்கிடையே இருந்த பழைய குல நட்பு இதனால் குறிக்கப்படுகிறது. எதிர்கால உறவின் வித்து இங்கேயே பொதிந்துள்ளது என்று ரசிகர்கள் காண்கிறார்கள். மேலும் அழைப்பிலும் ஒரு வரிசை உண்டு — மிகவும் மதிக்கத் தக்கவரிடம் தூதரை அனுப்பக்கூடாது, அமைச்சரே நேரில் செல்ல வேண்டும். நான்கு வர்ணங்களிலிருந்தும் ஆயிரக்கணக்கானோர் அழைக்கப்பட்டனர் — வேள்வி அந்தணர்களுக்கு மட்டுமானது அல்ல.

ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ರಾಜರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ವೈಶ್ಯರನ್ನೂ ಶೂದ್ರರನ್ನೂ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ, ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳ ಜನರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತಾ. ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿಯಾದ, ಶೂರನಾದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಜನಕನನ್ನಾದರೋ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತಾ; ಅವನು ನಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಸಂಬಂಧಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನೇ ಮೊದಲು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಶೀಪತಿಯನ್ನು — ಸ್ನೇಹಶೀಲನನ್ನು, ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನನ್ನು, ಸದಾಚಾರಿಯನ್ನು, ದೇವಸಮಾನನನ್ನು — ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಕರೆತಾ.’ ಇಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಹೆಸರನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ‘ಪೂರ್ವಸಂಬಂಧಿ’ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮತ್ತು ವಿದೇಹ ಕುಲಗಳ ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ನೇಹ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಬರುವ ಸಂಬಂಧದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ ಎಂದು ರಸಿಕರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಆಮಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮವಿದೆ — ಅತ್ಯಂತ ಆದರಣೀಯನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬಾರದು, ಮಂತ್ರಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಹೋಗಬೇಕು. ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಕರೆಯಲಾಯಿತು — ಯಜ್ಞವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದ್ದಲ್ಲ.

പിന്നീട് വസിഷ്ഠൻ സുമന്ത്രനെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു — 'ഭൂമിയിലുള്ള ധാർമ്മികരായ രാജാക്കന്മാരെ ക്ഷണിക്കുക. ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും വൈശ്യരെയും ശൂദ്രരെയും ആയിരക്കണക്കിന്, എല്ലാ ദേശങ്ങളിലെയും മനുഷ്യരെയും സത്കരിച്ചു കൊണ്ടുവരിക. മിഥിലാധിപതിയും ശൂരനും സത്യവാദിയുമായ ജനകനെയാകട്ടെ, അങ്ങുതന്നെ സ്വയം ചെന്ന് നന്നായി സത്കരിച്ചു കൊണ്ടുവരിക; അദ്ദേഹം നമ്മുടെ പൂർവ്വബന്ധുവാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടാണ് അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ ഞാൻ ആദ്യം പറയുന്നത്. അതുപോലെ കാശീരാജനെയും — സ്നേഹമുള്ളവനും എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്നവനും സദ്വൃത്തനും ദേവതുല്യനുമായ അദ്ദേഹത്തെയും — അങ്ങുതന്നെ കൊണ്ടുവരിക.' ഇവിടെ ജനകന്റെ പേരാണ് ആദ്യം സ്മരിക്കപ്പെട്ടത്. അന്ന് സീതയുടെ വിവാഹം നടന്നിട്ടില്ല, എന്നിട്ടും 'പൂർവ്വബന്ധു' എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുക്കളും വിദേഹരും തമ്മിലുള്ള പ്രാചീനമായ കുലസൗഹൃദം ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭാവിയിലെ ബന്ധത്തിന്റെ ബീജം ഇവിടെത്തന്നെ നിഹിതമാണെന്ന് രസികന്മാർ കാണുന്നു. കൂടാതെ ക്ഷണത്തിലും ഒരു ക്രമമുണ്ട് — ഏറ്റവും ആദരണീയനായവന്റെ അടുത്തേക്ക് ദൂതനെ അയയ്ക്കുകയല്ല, മന്ത്രിതന്നെ സ്വയം പോകണം. നാലു വർണ്ണങ്ങളിൽനിന്നും ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങൾ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടു — യജ്ഞം ബ്രാഹ്മണരുടേതു മാത്രമല്ല.

ఆ తర్వాత కేకయరాజు — వృద్ధుడు, పరమధార్మికుడు, రాజసింహుడైన దశరథుని మామగారు — కుమారులతో సహా ఇక్కడికి తీసుకురాబడాలి; ఇతడే కైకేయి తండ్రి. అంగేశ్వరుడైన రోమపాదుడు — మహేష్వాసుడు, అంటే గొప్ప ధనుర్ధరుడు, రాజసింహుని మిత్రుడు — అతనిని కూడా చక్కగా సత్కరించి కుమారులతో సహా తీసుకురావాలి; ఋష్యశృంగుడూ శాంతా నివసించేది అతని ఇంటిలోనే. అలాగే కోసలరాజు భానుమంతుడు, శూరుడు, సర్వశాస్త్రవిశారదుడు, సంపాదనలో నేర్పరి, పరమోదారుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు అయిన మగధాధిపతి — వీరిని కూడా సత్కరించి తీసుకురావాలి. రాజు శాసనాన్ని తీసుకుని రాజశ్రేష్ఠులను ప్రేరేపించు — తూర్పు దేశాల రాజులనూ, సింధుసౌవీర రాజులనూ, సౌరాష్ట్ర రాజులనూ. ఇక్కడ భారతవర్షపు దిక్కులు క్రమంగా లెక్కించబడుతున్నాయి — ఉత్తరాన మిథిల, కేకయ; మధ్యలో కాశీ, కోసల; తూర్పున అంగ, మగధ; పశ్చిమాన సింధు, సౌవీర, సౌరాష్ట్ర. దీనివల్ల తెలుస్తుంది — ఈ యజ్ఞం ఒక్క రాజుది కాదు, దేశమంతటి ఉత్సవం. ఈ పేర్ల లెక్క కవి భౌగోళిక జ్ఞానానికి సాక్షి కూడా.

அதன் பின் கேகய மன்னன் — முதியவனும், மிகுந்த அறநெறியுடையவனும், மன்னர்களில் சிங்கம் போன்ற தசரதனின் மாமனாருமானவன் — தன் மகனுடன் இங்கே அழைத்து வரப்பட வேண்டும்; இவனே கைகேயியின் தந்தை. அங்க நாட்டு மன்னன் ரோமபாதன் — ‘மஹேஷ்வாஸ’ன், அதாவது பெரும் வில்லாளி, மன்னர்களில் சிங்கம் போன்றவனின் நண்பன் — அவனும் நன்கு மரியாதை செய்யப்பட்டு மகனுடன் அழைத்து வரப்பட வேண்டும் — அவனுடைய வீட்டில்தான் ரிஷ்யசிருங்கரும் சாந்தையும் வாழ்கின்றனர். அவ்வாறே கோசல மன்னன் பானுமான், வீரனும் எல்லா சாஸ்திரங்களிலும் வல்லவனும் அடையத் தக்கதை அறிந்தவனும் மிகுந்த வள்ளன்மையுடையவனும் மனிதருள் சிறந்தவனுமான மகத நாட்டு மன்னன் — இவர்களும் மரியாதையுடன் அழைத்து வரப்பட வேண்டும். மன்னனின் ஆணையை ஏந்திக்கொண்டு மன்னர்களில் சிறந்தவர்களைத் தூண்டுவாயாக — கிழக்கு நாட்டவர்களையும், சிந்து-ஸௌவீர மன்னர்களையும், ஸௌராஷ்டிர மன்னர்களையும். இங்கே பாரதவர்ஷத்தின் திசைகள் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன — வடக்கில் மிதிலையும் கேகயமும், நடுவில் காசியும் கோசலமும், கிழக்கில் அங்கமும் மகதமும், மேற்கில் சிந்து, ஸௌவீரம், ஸௌராஷ்டிரம். இதனால் இந்த வேள்வி ஒரு மன்னனுடையது அல்ல, முழு நாட்டின் விழா என்பது தெரிகிறது. பெயர்ப் பட்டியலும் கவியின் புவியியல் அறிவுக்குச் சான்றாகிறது.

ಆಮೇಲೆ ಕೇಕಯರಾಜನನ್ನು — ವೃದ್ಧನಾದ, ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ರಾಜಸಿಂಹ ದಶರಥನ ಮಾವನನ್ನು — ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಬೇಕು; ಇವನೇ ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆ. ಅಂಗದೇಶದ ಒಡೆಯನಾದ ರೋಮಪಾದನನ್ನು, ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯನ್ನು, ರಾಜಸಿಂಹನ ಗೆಳೆಯನನ್ನು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಕರೆತರಬೇಕು — ಅವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೂ ಶಾಂತೆಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಕೋಸಲರಾಜ ಭಾನುಮಂತನನ್ನೂ, ಶೂರನೂ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನೂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಜ್ಞನೂ ಪರಮೋದಾರನೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಮಗಧಾಧಿಪತಿಯನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತರಬೇಕು. ರಾಜನ ಶಾಸನವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸು — ಪೂರ್ವದೇಶದವರನ್ನು, ಸಿಂಧು-ಸೌವೀರರನ್ನು, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜರನ್ನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಾರತವರ್ಷದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೆ ಮತ್ತು ಕೇಕಯ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿ ಮತ್ತು ಕೋಸಲ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಂಗ ಮತ್ತು ಮಗಧ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧು, ಸೌವೀರ, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಯಜ್ಞ ಒಬ್ಬ ರಾಜನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ದೇಶದ ಉತ್ಸವ. ಹೆಸರುಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಕವಿಯ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ.

തുടർന്ന് കേകയരാജാവ് — വൃദ്ധനും പരമധാർമ്മികനും രാജസിംഹമായ ദശരഥന്റെ ശ്വശുരനുമായ അദ്ദേഹം — പുത്രനോടൊപ്പം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരപ്പെടണം; അദ്ദേഹമാണ് കൈകേയിയുടെ പിതാവ്. അംഗേശ്വരനായ രോമപാദൻ — മഹേഷ്വാസൻ, അതായത് മഹാധനുർദ്ധരൻ, രാജസിംഹന്റെ സമപ്രായക്കാരനായ സുഹൃത്ത് — അദ്ദേഹവും നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ട് പുത്രനോടൊപ്പം കൊണ്ടുവരപ്പെടണം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗൃഹത്തിലാണ് ഋഷ്യശൃംഗനും ശാന്തയും വസിക്കുന്നത്. അതുപോലെ കോസലരാജാവായ ഭാനുമാൻ, മഗധാധിപതിയായ ശൂരനും സർവ്വശാസ്ത്രവിശാരദനും പ്രാപ്തിജ്ഞനും പരമോദാരനുമായ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ — ഇവരെയും സത്കരിച്ചു കൊണ്ടുവരണം. രാജാവിന്റെ ശാസനം സ്വീകരിച്ച് രാജശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ക്ഷണിക്കുക — കിഴക്കുള്ളവരെയും സിന്ധുസൗവീരന്മാരെയും സൗരാഷ്ട്രരാജാക്കന്മാരെയും. ഇവിടെ ഭാരതവർഷത്തിന്റെ ദിക്കുകൾ ക്രമമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു — വടക്ക് മിഥിലയും കേകയവും, മദ്ധ്യത്തിൽ കാശിയും കോസലവും, കിഴക്ക് അംഗവും മഗധയും, പടിഞ്ഞാറ് സിന്ധു, സൗവീരം, സൗരാഷ്ട്രം. ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം — ഈ യജ്ഞം ഒരു രാജാവിന്റേതല്ല, സമഗ്രമായ ദേശത്തിന്റെ ഉത്സവമാണ്. പേരുകളുടെ ഈ എണ്ണൽ കവിയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിനു സാക്ഷിയുമാണ്.

దక్షిణ దేశాల రాజులందరినీ కూడా తీసుకురావాలి. భూమిపై దశరథునితో సౌహార్దం గల ఇతర రాజులను కూడా అనుచరులతో, బంధువులతో సహా వీలైనంత త్వరగా తీసుకురావాలి; రాజాజ్ఞతో మహాభాగులైన దూతల ద్వారా వారికి ఆహ్వానం పంపాలి. వసిష్ఠుని ఈ మాట విని సుమంత్రుడు త్వరపడి రాజులను తీసుకురావడానికి శుభులైన పురుషులను నియమించాడు. ధర్మాత్ముడు, మహాబుద్ధిమంతుడు అయిన సుమంత్రుడు స్వయంగా కూడా ముని ఆజ్ఞతో త్వరపడి ప్రధానులైన రాజులను తీసుకురావడానికి బయలుదేరాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — అత్యంత శ్రేష్ఠమైన ఆహ్వానాలను సుమంత్రుడే స్వయంగా మోసుకువెళ్తాడు; మిగిలినవి దూతల ద్వారా పంపబడతాయి. సత్కారంలో కూడా తారతమ్యం ఉంది, అది అవజ్ఞ కాదు, వివేకం. అంతేకాక దూతలు కూడా ‘మహాభాగులు’ అని విశేషించబడ్డారు — ఎవరి దూత హీనుడో, వారి ఆహ్వానమూ హీనమే. ‘సానుగాన్ సహబాంధవాన్’ (అనుచరులతో, బంధువులతో సహా) అనే పదాలతో స్పష్టం — రాజు ఒంటరిగా ఆహ్వానించబడడు, పరివారంతో సహా ఆహ్వానించబడతాడు.

தென்னாட்டு மன்னர்கள் அனைவரும் அழைத்து வரப்பட வேண்டும். பூமியில் உள்ள மற்ற ‘ஸ்நிக்த’ — அதாவது தசரதன்பால் நட்புடைய — மன்னர்களும் பரிவாரங்களுடனும் உறவினர்களுடனும் கூடிய விரைவில் அழைத்து வரப்பட வேண்டும்; பெருமை வாய்ந்த தூதர்கள் மூலம் மன்னனின் ஆணைப்படி அவர்களுக்கு அழைப்பு அனுப்பப்பட வேண்டும். வசிஷ்டரின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சுமந்திரன் விரைந்து மன்னர்களை அழைத்து வருவதற்கு நல்ல மனிதர்களை நியமித்தான். அறவுள்ளமும் பேரறிவும் கொண்ட சுமந்திரன் தானும் முனிவரின் ஆணைப்படி விரைந்து, முதன்மையான மன்னர்களை அழைத்து வரப் புறப்பட்டான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — மிகச் சிறந்த அழைப்புகளைச் சுமந்திரன் தானே சுமந்து செல்கிறான்; மற்றவை தூதர்கள் மூலம் அனுப்பப்படுகின்றன. மரியாதையிலும் ஏற்றத்தாழ்வு உண்டு, அது அவமதிப்பு அல்ல, விவேகமே. மேலும் தூதர்களும் ‘மஹாபாகா:’ — ‘பெருமை வாய்ந்தவர்கள்’ — என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறார்கள் — எவனுடைய தூதன் தாழ்ந்தவனோ அவனுடைய அழைப்பும் தாழ்ந்ததே. ‘பரிவாரங்களுடனும் உறவினர்களுடனும்’ என்ற சொற்களால் தெளிவாகிறது — மன்னன் தனியாக அழைக்கப்படுவதில்லை, குடும்பத்துடனேயே அழைக்கப்படுகிறான்.

‘ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತರಬೇಕು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಸ್ನೇಹಿತರಾದ, ಅಂದರೆ ದಶರಥನಲ್ಲಿ ಸೌಹಾರ್ದವುಳ್ಳ, ರಾಜರನ್ನೂ ಅನುಚರರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗನೆ ಕರೆತರಬೇಕು; ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ದೂತರ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕು.’ ವಸಿಷ್ಠನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಮಂತ್ರನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ರಾಜರನ್ನು ಕರೆತರಲು ಶುಭರಾದ ಪುರುಷರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ಸ್ವತಃ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಮತಿಯೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ರಾಜರನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಹ್ವಾನಗಳನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನೇ ಸ್ವತಃ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಉಳಿದವನ್ನು ದೂತರ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ತಾರತಮ್ಯವಿದೆ, ಅದು ಅವಮಾನವಲ್ಲ, ವಿವೇಕ. ಅಲ್ಲದೆ ದೂತರನ್ನೂ ‘ಮಹಾಭಾಗರು’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾರ ದೂತನು ಹೀನನೋ ಅವನ ಆಮಂತ್ರಣವೂ ಹೀನ. ‘ಸಾನುಗಾನ್ ಸಹಬಾಂಧವಾನ್’ (ಅನುಚರರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನನ್ನು ಒಬ್ಬನನ್ನೇ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿವಾರಸಮೇತ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

തെക്കുള്ള നരേന്ദ്രന്മാരെയും എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരണം. ഭൂമിയിലുള്ള മറ്റു സ്നേഹിതരായ, അതായത് ദശരഥനോടു സൗഹൃദമുള്ള, രാജാക്കന്മാരെയും അനുചരന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി എത്രയും വേഗം കൊണ്ടുവരണം; മഹാഭാഗരായ ദൂതന്മാരിലൂടെ രാജാജ്ഞയനുസരിച്ച് അവരുടെ അടുത്തേക്ക് ക്ഷണം അയയ്ക്കണം. വസിഷ്ഠന്റെ ഈ വാക്കുകേട്ട് സുമന്ത്രൻ വേഗത്തിൽ രാജാക്കന്മാരെ കൊണ്ടുവരാൻ നല്ല പുരുഷന്മാരെ നിയോഗിച്ചു. ധർമ്മാത്മാവും മഹാമതിയുമായ സുമന്ത്രൻ മുനിയുടെ ശാസനമനുസരിച്ച് സ്വയം വേഗത്തിൽ പ്രധാനരാജാക്കന്മാരെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ ക്ഷണങ്ങൾ സുമന്ത്രൻ സ്വയംതന്നെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; ബാക്കിയുള്ളവ ദൂതന്മാരിലൂടെ അയയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സത്കാരത്തിലും തരതമഭാവമുണ്ട്, അത് അവജ്ഞയല്ല, വിവേകമാണ്. കൂടാതെ ദൂതന്മാരും 'മഹാഭാഗർ' എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആരുടെ ദൂതൻ ഹീനനാണോ, അവന്റെ ക്ഷണവും ഹീനമാണ്. 'സാനുഗാൻ സഹബാന്ധവാൻ' (അനുചരന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി) എന്ന പദങ്ങളാൽ വ്യക്തമാണ് — രാജാവിനെ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, പരിവാരസമേതമാണ് ക്ഷണിക്കുന്നത്.

నియమించబడిన కర్మాంతికులందరూ మహర్షి వసిష్ఠుని దగ్గరకు వచ్చి యజ్ఞం కోసం ఉపకల్పితమైనది, అంటే సిద్ధం చేయబడినది అంతా నివేదించారు. కర్మను నివేదించడం కూడా కర్మలో ఒక అంగమే — ఆదేశించినవానికి నివేదిక ఇవ్వాలి అనేది మర్యాద. దానితో ప్రీతి చెందిన ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ముని వారందరితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘ఎవరికీ అవజ్ఞతో గానీ లీలగా గానీ ఇవ్వకూడదు. అవజ్ఞతో చేసిన దానం దాతనే చంపుతుంది; ఇందులో సందేహం లేదు.’ తర్వాత కొన్ని రాత్రింబవళ్ళలో రాజులు వచ్చారు. ఇక్కడ వసిష్ఠుని అదే ఉపదేశం రెండవసారి చెప్పబడుతోంది — మొదట కర్మారంభంలో, ఇప్పుడు కర్మ ముగింపులో. రెండుసార్లు చెప్పబడినదే కవి హృదయం. ‘హన్యాద్ దాతారమ్’ (దాతను చంపుతుంది) అనేది కఠినమైన మాట; దానం పుణ్యమవుతుందా పాపమవుతుందా అనేది దాత భావాన్ని బట్టే నిర్ణయించబడుతుంది.

நியமிக்கப்பட்டிருந்த பணித்தலைவர்கள் அனைவரும் மகரிஷி வசிஷ்டரிடம் வந்து, வேள்விக்காக ‘உபகல்பித’மானவை — அதாவது ஆயத்தம் செய்யப்பட்டவை — அனைத்தையும் தெரிவித்தனர். பணியைப் பற்றி அறிவிப்பதும் பணியின் ஓர் அங்கமே — ஆணையிட்டவருக்கு அறிக்கை அளிக்க வேண்டும் என்பது முறைமை. அதனால் மகிழ்ந்த அந்தணர்களில் சிறந்த முனிவர் அவர்கள் அனைவரிடமும் மீண்டும் சொன்னார் — ‘எவருக்கும் அவமதிப்புடனோ அலட்சியத்துடனோ கொடுக்கக்கூடாது. அவமதிப்புடன் செய்யப்படும் கொடை கொடுப்பவனையே அழிக்கும்; இதில் ஐயமில்லை.’ பின்னர் சில நாள்களில் மன்னர்கள் வந்து சேர்ந்தனர். இங்கே வசிஷ்டரின் அதே போதனை இரண்டாம் முறையாகச் சொல்லப்படுகிறது — முன்பு பணியின் தொடக்கத்தில், இப்போது பணியின் நிறைவில். இருமுறை சொல்லப்படுவதே கவியின் இதயம். ‘ஹன்யாத் தாதாரம்’ — ‘கொடுப்பவனை அழிக்கும்’ — என்பது கடுமையான சொல்; கொடை புண்ணியமாகுமா பாவமாகுமா என்பது கொடுப்பவனின் மனப்பான்மையாலேயே தீர்மானிக்கப்படுகிறது.

ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ಮಾಂತಿಕರೆಲ್ಲರೂ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಕರ್ಮದ ನಿವೇದನೆಯೂ ಕರ್ಮದ ಒಂದು ಅಂಗ — ಆದೇಶ ಕೊಟ್ಟವನಿಗೆ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಮರ್ಯಾದೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರೀತನಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಯು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾರಿಗೂ ಅವಮಾನದಿಂದಾಗಲಿ ತಮಾಷೆಯಾಗಿಯಾಗಲಿ ಕೊಡಬಾರದು. ಅವಮಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಾನ ದಾನಿಯನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಆಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜರು ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಅದೇ ಉಪದೇಶ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಕರ್ಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಈಗ ಕರ್ಮದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದೇ ಕವಿಯ ಹೃದಯ. ‘ಹನ್ಯಾತ್ ದಾತಾರಮ್’ (ದಾನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದು ಕಠೋರ ಪದ; ದಾನವು ಪುಣ್ಯವಾಗುವುದೋ ಪಾಪವಾಗುವುದೋ ಎಂಬುದು ದಾನಿಯ ಭಾವದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ.

നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന കർമ്മാന്തികരെല്ലാം മഹർഷിയായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുത്തുവന്ന് യജ്ഞത്തിനുവേണ്ടി ഉപകല്പിച്ചതെല്ലാം, അതായത് സജ്ജമാക്കിയതെല്ലാം, അറിയിച്ചു. കർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിവേദനവും കർമ്മത്തിന്റെ അംഗമാണ് — ആദേശിച്ചവനെ വിവരം അറിയിക്കണം എന്നതാണ് മര്യാദ. അതിൽ പ്രീതനായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ മുനി അവരോടെല്ലാം വീണ്ടും പറഞ്ഞു — 'ആർക്കും അവജ്ഞയോടെയോ ലീലയായോ നൽകരുത്. അവജ്ഞയോടെ ചെയ്യുന്ന ദാനം ദാതാവിനെത്തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.' പിന്നീട് ഏതാനും രാപ്പകലുകൾക്കുള്ളിൽ രാജാക്കന്മാർ വന്നെത്തി. ഇവിടെ വസിഷ്ഠന്റെ അതേ ഉപദേശം രണ്ടാം തവണ പറയപ്പെടുന്നു — മുമ്പ് കർമ്മാരംഭത്തിൽ, ഇപ്പോൾ കർമ്മസമാപ്തിയിൽ. രണ്ടു തവണ പറയുന്നതാണ് കവിയുടെ ഹൃദയം. 'ഹന്യാത് ദാതാരം' (ദാതാവിനെ നശിപ്പിക്കും) എന്നത് കഠോരമായ പദമാണ്; ദാനം പുണ്യമാകുമോ പാപമാകുമോ എന്നത് ദാതാവിന്റെ ഭാവംകൊണ്ടുതന്നെ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു.

ఆ రాజులు దశరథుని కోసం అనేక రత్నాలు తీసుకుని వచ్చారు — ఆహ్వానించబడి వారు రిక్తహస్తాలతో రాలేదు. అప్పుడు ఎంతో ప్రీతి చెందిన వసిష్ఠుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నరవ్యాఘ్రా, నీ శాసనంతో రాజులు వచ్చారు. రాజశ్రేష్ఠా, నేను కూడా వారందరినీ తగినవిధంగా సత్కరించాను. యజ్ఞానికి కావలసినదంతా శ్రద్ధగల పురుషులు సిద్ధం చేశారు. కాబట్టి మీరు యజ్ఞం చేయడానికి యజ్ఞాయతనం దగ్గరకు బయలుదేరండి. ఆ యజ్ఞాయతనం అన్నివైపులా సమర్పించబడిన సర్వకామ్యవస్తువులతో నిండి ఉంది; రాజేంద్రా, అది మనసుతోనే నిర్మించబడినట్లు మీరు చూడవచ్చు.’ ‘మనసేవ వినిర్మితమ్’ (మనసుతోనే నిర్మించినట్లు) అనే ఉపమానం అత్యంత మనోహరమైనది — త్వరగా పూర్తయిన పని చేతులతో చేసినట్లు కాక, కేవలం సంకల్పంతో పుట్టినట్లు తోస్తుంది. ఈ ఒక్క మాటతో కవి శిల్పుల శ్రమను అత్యున్నతంగా ప్రశంసిస్తున్నాడు. అంతేకాక వసిష్ఠుడు మొదట రాజుల రాకను చెబుతాడు, తర్వాత తాను చేసిన సత్కారాన్ని, తర్వాత యజ్ఞపు సిద్ధతను — ఇదే ఉచితమైన క్రమం.

அந்த மன்னர்கள் தசரதனுக்காகப் பல ரத்தினங்களைக் கொண்டு வந்தனர் — அழைக்கப்பட்ட அவர்கள் வெறுங்கையுடன் வரவில்லை. பின்னர் மிகவும் மகிழ்ந்த வசிஷ்டர் மன்னனிடம் இவ்வாறு சொன்னார் — ‘மனிதருள் புலியே, உன் ஆணைப்படி மன்னர்கள் வந்துவிட்டனர். மன்னர்களில் சிறந்தவனே, நானும் அவர்கள் அனைவருக்கும் தகுதிக்கேற்ப மரியாதை செய்துவிட்டேன். வேள்விக்குத் தேவையான அனைத்தும் கருத்தூன்றிய மனிதர்களால் செய்து முடிக்கப்பட்டுவிட்டன. ஆகவே நீ வேள்வி செய்ய வேள்விச்சாலையின் அருகே புறப்படு. அந்த வேள்விச்சாலை எல்லாப் பக்கங்களிலும் கொண்டு வரப்பட்ட எல்லா விருப்பப் பொருள்களாலும் நிறைந்துள்ளது; மன்னர் மன்னா, மனத்தாலேயே உருவாக்கப்பட்டது போலிருக்கும் அதை நீ காண வேண்டும்.’ ‘மனஸேவ விநிர்மிதம்’ — ‘மனத்தாலேயே உருவாக்கப்பட்டது போல’ — என்ற உவமை மிகவும் அழகானது: விரைவில் நிறைவேறிய பணி கைகளால் செய்யப்படாதது போல, வெறும் சங்கல்பத்தாலேயே தோன்றியது போலத் தோன்றுகிறது. இந்த ஒரு சொல்லால் கவி கைவினைஞர்களின் உழைப்பை மிக உயர்வாகப் புகழ்கிறார். மேலும் வசிஷ்டர் முதலில் மன்னர்களின் வருகையையும், பின்னர் தான் செய்த மரியாதையையும், பின்னர் வேள்வியின் ஆயத்த நிலையையும் சொல்கிறார் — இதுவே தக்க வரிசை.

ಆ ರಾಜರು ದಶರಥನಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು — ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸುಪ್ರೀತನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಾಜರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜೋತ್ತಮನೇ, ನಾನೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಪುರುಷರು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಡು. ಆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆ ಸುತ್ತಲೂ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತಿರುವ ಅದನ್ನು ನೀನು ನೋಡಬೇಕು.’ ‘ಮನಸೇವ ವಿನಿರ್ಮಿತಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರ — ಬೇಗನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕಾರ್ಯ ಕೈಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಕವಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಶ್ರಮವನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಮೊದಲು ರಾಜರ ಆಗಮನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು — ಇದೇ ಉಚಿತವಾದ ಕ್ರಮ.

ആ രാജാക്കന്മാർ ദശരഥനുവേണ്ടി ധാരാളം രത്നങ്ങളുമായി വന്നെത്തി — ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടവർ വെറുംകൈയോടെ വന്നില്ല. പിന്നീട് അത്യന്തം പ്രീതനായ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — 'നരവ്യാഘ്രാ, അങ്ങയുടെ ശാസനമനുസരിച്ച് രാജാക്കന്മാർ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഞാനും അവരെയെല്ലാം യഥായോഗ്യം സത്കരിച്ചു. യജ്ഞത്തിനു വേണ്ടതെല്ലാം ശ്രദ്ധാലുക്കളായ പുരുഷന്മാർ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ യജിക്കാനായി അങ്ങ് യജ്ഞശാലയുടെ സമീപത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടാലും. ആ യജ്ഞശാല ചുറ്റും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന വസ്തുക്കളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; രാജേന്ദ്രാ, മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ നിർമ്മിച്ചതുപോലെയുള്ള അതിനെ അങ്ങ് കണ്ടാലും.' 'മനസേവ വിനിർമ്മിതം' (മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ നിർമ്മിച്ചതുപോലെ) എന്ന ഉപമ അത്യന്തം മനോഹരമാണ് — വേഗം സമ്പന്നമായ കർമ്മം കൈകൾകൊണ്ടു ചെയ്തതല്ലെന്നും കേവലം സങ്കല്പംകൊണ്ട് ഉണ്ടായതാണെന്നും തോന്നുന്നു. ഈ ഒരു വാക്കുകൊണ്ട് കവി ശില്പികളുടെ ശ്രമത്തെ ഏറ്റവും ഉന്നതമായി പ്രശംസിക്കുന്നു. കൂടാതെ വസിഷ്ഠൻ ആദ്യം രാജാക്കന്മാരുടെ ആഗമനം പറയുന്നു, പിന്നെ താൻ ചെയ്ത സത്കാരം, പിന്നെ യജ്ഞത്തിന്റെ സജ്ജത — ഇതുതന്നെയാണ് ഉചിതമായ ക്രമം.

వసిష్ఠుడు, ఋష్యశృంగుడు ఇద్దరి మాట ప్రకారం శుభదినాన, శుభనక్షత్రంలో జగతీపతి రాజభవనం నుండి బయలుదేరాడు — ‘ఉభయోః’ (ఇద్దరి) అనే పదంతో ఇద్దరు ఆచార్యుల అనుమతీ సూచించబడింది. తర్వాత వసిష్ఠుడు మొదలైన ద్విజోత్తములందరూ ఋష్యశృంగుని ముందుంచుకుని అప్పుడు యజ్ఞకర్మను ప్రారంభించారు. వసిష్ఠుడు కులగురువు, అయినా ఋష్యశృంగుడు ముందుంచబడ్డాడు — ఈ యజ్ఞం కోసం ఎవరు పిలవబడ్డారో వారికే అగ్రస్థానం. అందరూ యజ్ఞవాటికకు వెళ్ళారు, శాస్త్రానుసారంగా విధిపూర్వకంగా కర్మలో ప్రవర్తించారు. శ్రీమంతుడైన రాజు భార్యలతో కలిసి దీక్ష స్వీకరించాడు. ఇక్కడ సర్గ ముగుస్తుంది. ఇంత విస్తారం కేవలం ప్రస్తావన కోసమే — ఇంకా ఆహుతి వేయబడలేదు, దీక్ష మాత్రమే స్వీకరించబడింది. తర్వాతి సర్గలో అశ్వమేధం స్వయంగా వర్ణించబడుతుంది. దీనితో కవి సూచిస్తున్నాడు — గొప్ప కర్మకు ముందు గొప్ప సన్నాహం అవసరం; సన్నాహమే సగం కర్మ. ‘సహ పత్నీభిః’ (భార్యలతో కలిసి) అనే పదాన్ని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి — భార్య లేకుండా యజ్ఞం పూర్ణం కాదు; పుత్రకామ యజ్ఞంలో అయితే ఆమెయే ముఖ్యురాలు.

வசிஷ்டர், ரிஷ்யசிருங்கர் இருவருடைய சொற்படியும், நல்ல நாளில் நல்ல நட்சத்திரத்தில் உலகின் தலைவன் அரண்மனையிலிருந்து புறப்பட்டான் — ‘இருவருடைய’ என்ற சொல்லால் இரு ஆசாரியர்களின் ஒப்புதலும் குறிக்கப்படுகிறது. பின்னர் வசிஷ்டர் முதலான அந்தணர்களில் சிறந்தோர் அனைவரும் ரிஷ்யசிருங்கரை முன்னிறுத்தி அப்போது வேள்விச் சடங்கைத் தொடங்கினர். வசிஷ்டர் குலகுரு; ஆயினும் ரிஷ்யசிருங்கரே முன்னிறுத்தப்படுகிறார் — இந்த வேள்விக்காகவே அழைக்கப்பட்டவருக்கே முதலிடம். அனைவரும் வேள்விச்சாலைக்குச் சென்று சாஸ்திரப்படியும் விதிமுறைப்படியும் செயல்படத் தொடங்கினர். செல்வச் சிறப்புடைய மன்னன் மனைவியருடன் தீட்சை ஏற்றான். இங்கே சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. இவ்வளவு விரிவும் முன்னுரைக்கு மட்டுமே — இன்னும் ஆகுதி இடப்படவில்லை, தீட்சை மட்டுமே ஏற்கப்பட்டுள்ளது. அடுத்த சர்க்கத்தில் அசுவமேதமே வர்ணிக்கப்படுகிறது. இதனால் கவி குறிப்பிடுவது — பெரும் செயலுக்கு முன் பெரும் ஆயத்தம் தேவை; ஆயத்தமே பாதிச் செயல். ‘மனைவியருடன்’ என்ற சொல்லையும் நினைவில் கொள்ள வேண்டும் — மனைவி இல்லாமல் வேள்வி நிறைவு பெறாது; மக்கட்பேறு விரும்பிச் செய்யும் வேள்வியிலோ அவளே முதன்மையானவள்.

ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಋಷ್ಯಶೃಂಗ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನಂತೆಯೂ ಶುಭದಿನದಲ್ಲಿ, ಶುಭನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ಪತಿಯು ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು — ‘ಉಭಯೋಃ’ (ಇಬ್ಬರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಆಚಾರ್ಯರ ಅನುಮತಿಯೂ ಸೂಚಿತ. ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೂ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಗ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವಸಿಷ್ಠನು ಕುಲಗುರು, ಆದರೂ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಯಿತು — ಈ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರನ್ನು ಕರೆತರಲಾಯಿತೋ ಅವನಿಗೇ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ. ಎಲ್ಲರೂ ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಸ್ತಾರ ಕೇವಲ ಪೀಠಿಕೆಗೆ — ಇನ್ನೂ ಆಹುತಿ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಹತ್ತಾದ ಸಿದ್ಧತೆ ಬೇಕು; ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಅರ್ಧ ಕಾರ್ಯ. ‘ಸಹ ಪತ್ನೀಭಿಃ’ (ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ ಪೂರ್ಣವಲ್ಲ; ಪುತ್ರಕಾಮನೆಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳೇ ಮುಖ್ಯ.

വസിഷ്ഠന്റെയും ഋഷ്യശൃംഗന്റെയും ഇരുവരുടെയും വാക്കനുസരിച്ച് ശുഭദിനത്തിൽ ശുഭനക്ഷത്രത്തിൽ ജഗതീപതി രാജഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു — 'ഉഭയോഃ' (ഇരുവരുടെയും) എന്ന പദത്താൽ രണ്ട് ആചാര്യന്മാരുടെയും അനുമതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് വസിഷ്ഠൻ മുതലായ എല്ലാ ദ്വിജോത്തമന്മാരും ഋഷ്യശൃംഗനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അപ്പോൾ യജ്ഞകർമ്മം ആരംഭിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ കുലഗുരുവാണ്, എന്നിട്ടും ഋഷ്യശൃംഗനെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നു — ഈ യജ്ഞത്തിനുവേണ്ടി ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടവനാണ് മുൻസ്ഥാനം. എല്ലാവരും യജ്ഞവാടത്തിലേക്കു പോയി, ശാസ്ത്രമനുസരിച്ചും വിധിയനുസരിച്ചും കർമ്മത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ശ്രീമാനായ രാജാവ് പത്നിമാരോടൊപ്പം ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു. ഇവിടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഇത്രയും വിസ്താരം പ്രസ്താവനയ്ക്കു മാത്രമാണ് — ഇതുവരെ ഒരു ആഹുതിപോലും ഹോമിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല, ദീക്ഷ മാത്രമേ സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ളൂ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അശ്വമേധംതന്നെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹത്തായ കർമ്മത്തിനു മുമ്പ് മഹത്തായ സജ്ജത ആവശ്യമാണ്; സജ്ജതതന്നെ പകുതി കർമ്മമാണ്. 'സഹ പത്നീഭിഃ' (പത്നിമാരോടൊപ്പം) എന്ന പദവും ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — പത്നിയില്ലാതെ യജ്ഞം പൂർണ്ണമാകുന്നില്ല; പുത്രകാമനുള്ള യജ്ഞത്തിലാകട്ടെ അവൾതന്നെയാണ് മുഖ്യ.