अश्वमेधसंकल्पः

बहुकाले व्यतीते कश्चित् सुमनोहरः कालः प्राप्तः, वसन्तश्च पुनः समनुप्राप्तः। तदा राज्ञः दशरथस्य यज्ञं कर्तुं मनः अभवत्। सः देववर्णिनं तं विप्रम् ऋष्यशृंगं शिरसा प्रणम्य कुलस्य संतानार्थं यज्ञाय तम् अवृणोत्। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा प्रथमं द्रव्यं न सङ्गृह्णाति, अपि तु पुरुषं वृणोति। यज्ञस्य मूलं सम्भाराः न, अपि तु पात्रभूतः ऋत्विक्। कालः अपि अत्र गणितः — वसन्तः यज्ञस्य ऋतुः, सृष्टेः च आरम्भकालः; सन्तानकामस्य कर्मणः एषा एव उचिता वेला।

‘तथा अस्तु’ इति उक्त्वा सः ऋषिः तं वसुधाधिपं राजानम् उवाच — ‘ते सम्भाराः सम्भ्रियन्तां, तुरगश्च विमुच्यताम्, सरय्वाः उत्तरे तीरे च यज्ञभूमिः विधीयताम्।’ अत्र त्रीणि कार्याणि संक्षेपेण उक्तानि। ‘सम्भाराः’ इति यज्ञसाधनानि — हविः, पात्राणि, काष्ठानि, दक्षिणाद्रव्यं च। ‘तुरगविमोचनम्’ इति अश्वमेधस्य प्रथमम् अङ्गम्; मुक्तः अश्वः संवत्सरं पृथिव्यां चरति, यावतीं भूमिं सः अबाधितः चरति, तावती यजमानस्य आज्ञा। यज्ञभूमिः च पुण्यायाः सरय्वाः उत्तरतीरे विधेया।

ततः नृपः वेदपारगान् ब्राह्मणान् उद्दिश्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे सुमन्त्र, ब्रह्मवादिनः ऋत्विजः क्षिप्रम् आवाहय; सुयज्ञं वामदेवं जाबालिं काश्यपं पुरोहितं वसिष्ठं ये च अन्ये द्विजसत्तमाः, तान् सर्वान् आनय।’ एतानि नामानि सप्तमे सर्गे मन्त्रिप्रसङ्गे अपि श्रुतानि; तत्र ते मन्त्रिणः, अत्र तु ऋत्विजः। एकः एव ब्रह्मर्षिः सभायां नीतिं वदति, यज्ञशालायां च मन्त्रं पठति। ततः त्वरितविक्रमः सुमन्त्रः त्वरितं गत्वा तान् समानयत्।

सः समस्तान् वेदपारगान् एकत्र आनयत्। तदा धर्मात्मा राजा दशरथः तान् पूजयित्वा धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रवीत् — ‘पुत्रार्थं तप्यमानस्य मम वै सुखं नास्ति।’ अत्र राज्ञः वचनस्य त्रीणि विशेषणानि स्मरणीयानि — धर्मार्थसहितम्, युक्तम्, श्लक्ष्णं च। याचमानस्य अपि वाणी मृदुः एव भवति। ‘तातप्यमानस्य’ इति पदं गभीरम् — न सकृत् संतापः, अपि तु पुनः पुनः दह्यमानम् अन्तःकरणम्। राज्यं, कोशः, मन्त्रिसम्पत्तिः — सर्वं विद्यते, तथापि सुखं नास्ति।

‘पुत्रार्थं हयमेधेन यक्ष्ये इति मम मतिः। तत् अहं हयमेधेन कर्मणा यष्टुम् इच्छामि; ऋषिपुत्रस्य प्रभावेण च कामान् प्राप्स्यामि’ इति राजा अवदत्। ‘हयमेधः’ इति अश्वमेधस्य पर्यायः; हयः अश्वः, मेधः यज्ञः। राजा स्वबले न विश्वसिति, अपि तु ऋषिपुत्रस्य ऋष्यशृंगस्य प्रभावे। एकादशे सर्गे यः वृष्टिम् आनीतवान्, सः एव अत्र सन्ततिम् आनेष्यति इति आशा। ततः ब्राह्मणाः ‘साधु’ इति तत् वाक्यं प्रत्यपूजयन्।

वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखात् च्युतं तत् वचनम् अभिनन्दितवन्तः। ततः ऋष्यशृंगपुरोगाः ते नृपतिं प्रत्यूचुः — ‘ते सम्भाराः सम्भ्रियन्तां, तुरगश्च विमुच्यताम्, सरय्वाः उत्तरे तीरे च यज्ञभूमिः विधीयताम्।’ इदं वचनं तृतीयचतुर्थश्लोकयोः उक्तम् एव पुनः आवर्तते। एषा पुनरुक्तिः न दोषः — यज्ञविधौ निर्देशः द्विः त्रिः वा उच्चार्यते, येन कस्मिन्नपि अङ्गे विस्मृतिः न भवेत्। एकेन उक्तं सर्वैः अनुमोदितम् इति अनेन सूच्यते।

‘सर्वथा त्वं चतुरः अमितविक्रमान् पुत्रान् प्राप्स्यसि, यस्य ते पुत्रार्थम् इयं धार्मिकी बुद्धिः आगता’ इति ते ऊचुः। अत्र हेतुः स्मरणीयः — यतः बुद्धिः धार्मिकी, तस्मात् फलं ध्रुवम्। कामः धर्मेण युक्तः चेत् सः सिध्यति एव। अत्र एव प्रथमवारं चतुर्णां पुत्राणां सूचना दत्ता। ततः द्विजभाषितं श्रुत्वा राजा प्रीतः अभवत्, हर्षेण च अमात्यान् इदं शुभाक्षरं वचनम् अब्रवीत्।

‘गुरूणां वचनात् शीघ्रं मम सम्भाराः सम्भ्रियन्तु। समर्थैः पुरुषैः अधिष्ठितः अश्वः उपाध्यायेन सह विमुच्यताम्। सरय्वाः उत्तरे तीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्, शान्तयश्च यथाकल्पं यथाविधि अभिवर्धन्ताम्।’ ‘सोपाध्यायः अश्वः’ इति विधिः महत्त्वपूर्णः — मुक्तेन अश्वेन सह एकः आचार्यः, सशस्त्राः च रक्षकाः गच्छन्ति; अरक्षितः अश्वः केनचित् गृह्येत, तेन यज्ञः भज्येत। ‘शान्तयः’ इति च अरिष्टनिवारकाणि पुण्याहवाचनादीनि कर्माणि, यानि प्रधानयज्ञात् पूर्वं क्रमेण वर्धनीयानि।

‘अयं यज्ञः सर्वेण अपि महीक्षिता कर्तुं शक्यः, यदि अस्मिन् क्रतुसत्तमे कष्टः अपराधः न भवेत्। विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः हि छिद्रं मृगयन्ते; विधिहीनस्य यज्ञस्य कर्ता सद्यः विनश्यति।’ अत्र राज्ञः भयस्य कारणं स्पष्टीकृतम्। ‘ब्रह्मराक्षसाः’ इति ते, ये पूर्वजन्मनि विद्वांसः ब्राह्मणाः आसन्, किन्तु दुर्वृत्त्या राक्षसतां प्राप्ताः; विद्या तेषु तिष्ठति, धर्मः तु गतः। अतः एव ते विधिच्छिद्रं ज्ञातुं शक्नुवन्ति। महत् कर्म महत् भयम् आवहति — इति अस्य श्लोकद्वयस्य सारः।

‘तत् यथा मे एषः क्रतुः विधिपूर्वं समाप्यते, तथा विधानं क्रियताम्; यूयं करणेषु समर्थाः स्थ’ इति राजा अवदत्। ‘करणम्’ इति साधनम्, उपायः, कर्मसिद्धेः उपकरणं च। राजा न केवलं दोषात् बिभेति, अपि तु मन्त्रिणां सामर्थ्ये विश्वसिति अपि। ततः सर्वे मन्त्रिणः ‘तथा’ इति उक्त्वा पार्थिवेन्द्रस्य तत् वाक्यं प्रत्यपूजयन्, यथा आज्ञप्तं तथा च अकुर्वत। आदेशः, अनुमोदनम्, आचरणम् — त्रयम् एकत्र उक्तम्।

ततः ते द्विजाः धर्मज्ञं पार्थिवर्षभं दशरथम् अस्तुवन्; अनुज्ञाताः च सर्वे यथागतं पुनः जग्मुः। तेषु विप्रेषु गतेषु महामतिः नराधिपः तान् मन्त्रिणः अपि विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश। सर्गः शान्तेन प्रवेशेन समाप्यते — न कोलाहलेन, न उत्सवेन। एतावत् एव अस्मिन् सर्गे कृतम् — संकल्पः, आह्वानम्, आदेशः। कर्म तु अग्रिमे सर्गे आरप्स्यते। कविः तु दर्शयति यत् महतः यज्ञस्य अर्धं तु सुव्यवस्थितः निश्चयः एव।