ऋष्यशृंगानयनम्

सुमन्त्रः राजानं दशरथं पुनः वदति — राजेन्द्र, मम हितकरं वचनं शृणु। देवश्रेष्ठः बुद्धिमान् सनत्कुमारः पुरा यथा कथितवान्, तथा एव अहम् अपि कथयामि। सः अवदत् — इक्ष्वाकूणां कुले परमधार्मिकः कश्चित् राजा जनिष्यते; नाम्ना सः दशरथः इति ख्यातः श्रीमान् सत्यप्रतिज्ञः च भविष्यति। अत्र रमणीयं किञ्चित् — सूतः राज्ञे तस्य एव नाम शृणोति। या भविष्यद्वाणी पुरा उक्ता, सा अद्य शृण्वतः पुरतः एव फलिता तिष्ठति।

सनत्कुमारस्य वचनम् अग्रे प्रवर्तते — तस्य राज्ञः अंगदेशाधिपतिना सह मैत्री भविष्यति; तस्य च महाभाग्यवती कन्या भविष्यति, शान्ता इति नाम्ना। अंगराजस्य पुत्रः रोमपादः इति लोके श्रुतः; तं महायशाः दशरथः स्वयम् एव गमिष्यति। गत्वा च एवं वक्ष्यति — धर्मात्मन्, अहं सन्ततिहीनः अस्मि; शान्तायाः भर्ता ऋष्यशृंगः त्वया आज्ञप्तः सन् मम क्रतुम् आहरतु, येन मम कुलस्य सन्ततिः स्थिरा भवेत्। अत्र द्रष्टव्यम् — सख्यम् एव अत्र सन्तानस्य साधनं भवति; या मैत्री प्रीतिमात्रार्था इव दृश्यते, सा एव कुलरक्षायै उपयुज्यते। अपि च पौराणिकी कथा वदति यत् शान्ता मूलतः दशरथस्य एव औरसी कन्या आसीत्, रोमपादाय च दत्तकरूपेण दत्ता। तस्मात् ‘कन्या चास्य’ इति पदं द्वयोः अपि राज्ञोः अनुरूपम्। यः स्वकन्यां मित्राय ददौ, सः एव तस्याः पतिं याचते — एषा गतिः स्नेहस्य।

राज्ञः तत् वचनं श्रुत्वा आत्मवान् रोमपादः मनसा विचार्य शान्तायाः पतिं तेन सह प्रदास्यति। ‘मनसा विचिन्त्य’ इति पदेन ज्ञाप्यते यत् सः न सहसा प्रतिजानाति; ऋषिपुत्रस्य प्रेषणं राष्ट्रस्य अपि विषयः, अतः विचारः आवश्यकः। तं विप्रं प्राप्य दशरथस्य सर्वा चिन्ता अपैष्यति; प्रहृष्टेन अन्तरात्मना सः तं यज्ञम् आहरिष्यति। ‘विगतज्वरः’ इति पदम् अत्र मनोहरम् — अपुत्रस्य राज्ञः शोकः ज्वरवत् अन्तः दहति; ऋषिपुत्रस्य लाभेन एव सः ज्वरः शाम्यति। चिकित्सा इव सन्तानप्राप्तिः वर्णिता।

यशस्कामः धर्मवित् सः राजा कृताञ्जलिः सन् द्विजश्रेष्ठम् ऋष्यशृंगं वरयिष्यति। राजा सन् अपि सः तरुणस्य मुनेः पुरतः अञ्जलिं बध्नाति — अत्र राजधर्मः तपोधर्मस्य पुरतः नम्रः भवति। यज्ञार्थं सन्तानार्थं स्वर्गार्थं च सः नरेश्वरः तस्मात् द्विजमुख्यात् अभीष्टं कामं लप्स्यते। त्रीणि एतानि प्रयोजनानि एकत्र गणितानि — क्रिया, सन्ततिः, परलोकः च; त्रयाणाम् अपि मूलं यज्ञः एव। तस्य च चत्वारः पुत्राः भविष्यन्ति — अमितविक्रमाः, वंशस्य प्रतिष्ठां कुर्वन्तः, सर्वेषु भूतेषु विश्रुताः। एतत् एव समग्रस्य रामायणस्य बीजवाक्यम्। एकेन अर्धश्लोकेन कविः चतुर्णां भ्रातॄणाम् आगमनं सूचयति; शिष्टं काव्यं तस्य एव विस्तारः।

एवं देवप्रवरः भगवान् सनत्कुमारः पुरा देवयुगे इमां कथाम् अकथयत् — इति सुमन्त्रः उपसंहरति। ‘पुरा देवयुगे’ इति पदाभ्यां कथायाः प्राचीनत्वं प्रामाण्यं च स्थाप्यते; या वाणी कृतयुगे उक्ता, सा अद्य एव फलितुम् उद्यता। ततः सः वदति — पुरुषशार्दूल, त्वम् एव सबलवाहनः स्वयं गत्वा तं मुनिं सुष्ठु सत्कृत्य आनय। दूतप्रेषणेन न पर्याप्तम्; याचकस्य स्वयं गमनम् एव सत्कारः। सुमन्त्रस्य वचः श्रुत्वा दशरथः हृष्टः अभवत्। वसिष्ठम् अनुमान्य सूतवाक्यं च निशाम्य सः प्रयातुं सन्नद्धः अभवत्। अत्र मर्यादा स्मर्तव्या — मन्त्री उपायं सूचयति, गुरुः अनुमन्यते, राजा तु स्वयम् एव गच्छति। एवं त्रयाणां मेलनेन कार्यम् आरभ्यते।

अन्तःपुरेण अमात्यैः च सहितः राजा यत्र सः द्विजः आसीत् तत्र प्रययौ। न सः एकाकी गच्छति — राज्ञ्यः अपि सह गच्छन्ति; यतः यज्ञस्य फलं पुत्रजन्म, तत्र च ताः एव मुख्याः। वनानि सरितश्च शनैः शनैः व्यतिक्रम्य सः तं देशम् अभिचक्राम यत्र मुनिपुंगवः निवसति स्म। ‘शनैः शनैः’ इति द्विरुक्त्या मार्गस्य दैर्घ्यं सपरिवारगमनस्य मन्दगतिः च सूच्यते। तत्र प्राप्य रोमपादस्य समीपे स्थितं द्विजश्रेष्ठम् ऋषिपुत्रं सः अद्राक्षीत् — प्रज्वलितः अनलः इव दीप्यमानम्। ततः राजा यथायोग्यं विशेषेण तस्य पूजां चकार। ‘दीप्यमानमिवानलम्’ इति उपमया तपसः तेजः सूचितम्; यः वने वर्धितः, सः राजसभायाम् अपि अग्निवत् भाति।

सखित्वात् एव प्रहृष्टेन अन्तरात्मना रोमपादः दशरथं पूजितवान्। धीमते ऋषिपुत्राय सः स्वस्य दशरथेन सह सख्यं सम्बन्धकं च आचचक्षे; तत् श्रुत्वा ऋष्यशृंगः अपि तदा तं राजानं प्रत्यपूजयत्। पूजायाः हेतुः अत्र कथितः — यावत् सम्बन्धः न ज्ञातः, तावत् पूजा औपचारिकी; ज्ञाते तु सा सहजा भवति। एवं सुष्ठु सत्कृतः नरर्षभः दशरथः तेन सह सप्त अष्ट वा दिवसान् उषित्वा रोमपादम् अब्रवीत् — राजन् विशाम्पते, तव सुता शान्ता भर्त्रा सह मम नगरं गच्छतु इति। अत्र औचित्यं द्रष्टव्यम् — आगमनदिने एव सः न याचते; सप्ताष्टदिवसान् सहवासेन प्रीतिं वर्धयित्वा एव प्रार्थनां करोति।

राजा वदति — मदीयं नगरं सा यातु; तत्र हि महत् कार्यम् उद्यतम् अस्ति। यज्ञस्य नाम सः न गृह्णाति, ‘महत् कार्यम्’ इति एव वदति; याचनायां संयमः एषः। ‘तथा’ इति संश्रुत्य रोमपादः तस्य धीमतः गमनम् अङ्गीकृत्य विप्रम् अवदत् — भार्यया सह त्वं गच्छ। ऋषिपुत्रः अपि प्रतिश्रुत्य ‘तथा’ इति तदा नृपं प्रत्यवदत्। नृपेण अभ्यनुज्ञातः सः भार्यया सह प्रस्थितः। तौ उभौ अन्योन्यम् अञ्जलिं कृत्वा स्नेहात् उरसा संश्लिष्य परस्परम् अभिनन्दतुः। अत्र त्रयः अपि सम्मन्यन्ते — शान्तायाः पालकः पिता, तस्याः पतिः, याचकः राजा च; तेन गमनं धर्म्यम् अविवादं च भवति।

दशरथः वीर्यवान् रोमपादश्च उभौ आनन्दं प्रापतुः। ततः सुहृदम् आपृच्छ्य रघुनन्दनः प्रस्थितः। ‘सुहृदम् आपृच्छ्य’ इति पदाभ्यां मैत्रीमर्यादा दर्शिता — अनापृच्छ्य गमनं स्नेहस्य भङ्गः। सः पौरेषु शीघ्रगामिनः दूतान् प्रेषयामास — समग्रं नगरं शीघ्रम् एव स्वलंकृतं क्रियताम्, धूपितं सलिलेन सिक्तं सम्मृष्टं पताकाभिः च अलंकृतम् अस्तु इति। चत्वारि एतानि कर्माणि क्रमेण गणितानि — धूपनं, सेकः, सम्मार्जनं, पताकारोपणं च; एषा एव प्राचीनस्य नगरसज्जीकरणस्य विधिः। राजानम् आगतं श्रुत्वा प्रहृष्टाः पौराः यत् प्रेषितम् आसीत् तत् सर्वं तथा एव अकुर्वन्। ततः स्वलंकृतं नगरं राजा प्रविवेश। अत्र नगरस्य शोभा राज्ञः अन्तःस्थस्य हर्षस्य बाह्यं रूपम् एव; यत् हृदये वर्धते, तत् वीथीषु प्रकाशते।

शङ्खदुन्दुभीनां निर्ह्रादैः सह द्विजर्षभम् अग्रतः कृत्वा राजा प्राविशत्। ‘पुरस्कृत्वा’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — राजा स्वयं पश्चात् चलति, ऋषिः अग्रे; एतेन एव यज्ञस्य नायकः कः इति स्पष्टं भवति। तं द्विजं दृष्ट्वा सर्वे नागराः प्रमुदिताः अभवन्। इन्द्रकर्मणा नरेन्द्रेण सह प्रवेश्यमानं तं ते तथा सत्कृतवन्तः, यथा दिवि सहस्राक्षेण सुरेन्द्रेण सह प्रविशन्तं काश्यपं देवाः असत्कुर्वन्। इयम् उपमा सूक्ष्मा — वामनः अपि कश्यपपुत्रः, अल्पवयाः, इन्द्रस्य च कार्यसाधकः; ऋष्यशृंगः अपि तादृशः एव। अन्तःपुरं तं प्रवेश्य शास्त्रतः पूजां कृत्वा राजा तस्य उपवाहनात् एव आत्मानं कृतकृत्यं मेने। यज्ञः न आरब्धः, पुत्रः न जातः; तथापि सः कृतकृत्यः — श्रद्धा एव फलात् पूर्वं तृप्तिं ददाति। तथागतां विशालाक्षीं शान्तां भर्त्रा सह दृष्ट्वा सर्वाणि अन्तःपुराणि प्रीत्या आनन्दम् उपागमन्। ताभिः राज्ञा च विशेषतः पूज्यमाना सा सुखिता द्विजेन सह तत्र किञ्चित् कालम् उवास। ‘सहद्विजा’ इति पदेन सूच्यते यत् सा एकाकिनी न आगता; पत्या सह एव तस्याः गौरवम्। एवं सर्गः शान्तया एव समाप्यते — यस्याः निमित्तेन ऋषिः आनीतः, सा एव अन्ते सुखिता दृश्यते। अस्मिन् सर्गे न युद्धम्, न विवादः; केवलं मैत्री, शिष्टाचारः, अनुमतिः च। यज्ञस्य पूर्वसिद्धिः एवं सम्पन्ना; अग्रिमे सर्गे यज्ञारम्भः वर्ण्यते।