बालकाण्डम् — दशमः सर्गः
गणिकानां प्रलोभनं वर्षागमः शान्ताविवाहश्च
सुमन्त्रः दशरथाय कथयति — रोमपादस्य पुरोहितः अमात्यैः सह उपायम् अचिन्तयत्। ऋष्यशृंगः स्त्रीणां विषयसुखानां च अनभिज्ञः; अतः अलंकृताः गणिकाः वनं प्रेष्यन्ताम् इति। ताः आश्रमसमीपे गत्वा गीतेन प्रश्नैश्च तम् आकर्षन्ति, पूजां स्वीकुर्वन्ति, मोदकान् फलबुद्ध्या दापयन्ति, ततः विभाण्डकभयात् अपगच्छन्ति। द्वितीयदिवसे पुनः मिलित्वा ताः तम् अंगदेशं नयन्ति। तस्मिन् आनीयमाने एव देवः ववर्ष। रोमपादः प्रह्वः प्रत्युद्गम्य अर्घ्यं दत्त्वा क्षमां याचते, ततः शान्तां कन्यां विधिपूर्वकं प्रयच्छति; ऋष्यशृंगः तया सह तत्र न्यवसत्।
१सुमन्त्रश्चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस्तदा।
यथर्ष्यशृंगस्त्वानीतो येनोपायेन मन्त्रिभिः।
तन्मे निगदितं सर्वं शृणु मे मन्त्रिभिः सह॥
२रोमपादमुवाचेदं सहामात्यः पुरोहितः।
उपायो निरपायोऽयमस्माभिरभिचिन्तितः॥
राज्ञा दशरथेन चोदितः सुमन्त्रः तदा इदं वचनम् उवाच — ‘येन उपायेन मन्त्रिभिः ऋष्यशृंगः आनीतः, तत् सर्वं मह्यं निगदितम्; तत् त्वं मन्त्रिभिः सह शृणु’ इति। अयं प्रथमः श्लोकः गीताप्रेस-मुद्रणे षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। सुमन्त्रः स्वयं न प्रत्यक्षद्रष्टा; श्रुतम् एव सः कथयति, तच्च स्पष्टम् एव स्वीकरोति। ततः सः रोमपादस्य सभां वर्णयति — सामात्यः पुरोहितः तं राजानम् इदम् अवदत् — ‘अस्माभिः एकः उपायः चिन्तितः, सः च निरपायः, अर्थात् तस्मिन् कोऽपि अपायः न सम्भवति’ इति। अनावृष्ट्या पीडिते राष्ट्रे मन्त्रणा एव प्रथमं साधनम्; बलम् अत्र न किमपि करोति।
१Urged on by the king, Sumantra then spoke these words: “How Ṛśyaśṛṅga was brought, and by what device the ministers brought him — all of that was told to me. Hear it from me, together with your ministers.”
२The purohita, the king’s chief priest, together with the counsellors, said this to Romapāda: “We have thought out a plan, and this plan carries no risk of failure.
३ऋष्यशृंगो वनचरस्तपःस्वाध्यायसंयुतः।
अनभिज्ञस्तु नारीणां विषयाणां सुखस्य च॥
४इन्द्रियार्थैरभिमतैर्नरचित्तप्रमाथिभिः।
पुरमानाययिष्यामः क्षिप्रं चाध्यवसीयताम्॥
५गणिकास्तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलंकृताः।
प्रलोभ्य विविधोपायैरानेष्यन्तीह सत्कृताः॥
पुरोहितः वदति — ऋष्यशृंगः वने एव चरति, तपसा स्वाध्यायेन च युक्तः। सः नारीणाम् अनभिज्ञः, विषयाणां सुखस्य च अपरिचितः। ‘नराणां चित्तं प्रमथ्नन्ति ये अभिमताः इन्द्रियार्थाः, तैः एव तं नगरम् आनाययिष्यामः; एतत् शीघ्रं निश्चीयताम्। रूपवत्यः सुष्ठु अलंकृताः गणिकाः तत्र गच्छन्तु; ताः सत्कृताः सत्यः नानाविधैः उपायैः तं प्रलोभ्य इह आनेष्यन्ति’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — मन्त्रिणः न बलं प्रयुञ्जते, न च मुनिं बध्नन्ति; तस्य अज्ञानम् एव ते द्वारं मन्यन्ते। ‘सत्कृताः’ इति पदं च स्मरणीयम् — गणिकाः अपि राज्ञा सम्मानिताः एव प्रेष्यन्ते। कविः स्वयं न प्रशंसति न च निन्दति; यथावृत्तं कथयति एव।
३Ṛśyaśṛṅga lives in the forest, given to tapas, ascetic discipline, and to svādhyāya, the private recitation of the Veda. He knows nothing of women, nothing of the objects of sense or of pleasure.
४By means of desirable objects of sense, the things that churn up men’s minds, we shall have him brought to the city. Let this be resolved upon at once.
५Let courtesans go there, beautiful and finely adorned. Treated with honour, they will entice him by various devices and bring him here.”
६श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम्।
पुरोहितो मन्त्रिणश्च तदा चक्रुश्च ते तथा॥
७वारमुख्यास्तु तच्छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर्महत्।
आश्रमस्याविदूरेऽस्मिन्यत्नं कुर्वन्ति दर्शने॥
तत् श्रुत्वा राजा रोमपादः ‘तथा भवतु’ इति पुरोहितं प्रत्युवाच; ततः पुरोहितः मन्त्रिणश्च तथा एव चक्रुः। राजा स्वयं न विवृणोति, न च प्रतिषेधति; मन्त्रिणां निश्चये सः अनुमतिम् एव ददाति। ताः वारमुख्याः अर्थात् प्रधानाः गणिकाः तत् श्रुत्वा महत् वनं प्रविविशुः। आश्रमस्य अविदूरे स्थित्वा ताः दर्शने यत्नं कुर्वन्ति — कथं ऋषिपुत्रस्य दृष्टिपथम् आगच्छेम इति उपायं चिन्तयन्ति। आश्रमं प्रति साक्षात् ताः न गच्छन्ति; विभाण्डकस्य भयं तासां मनसि वर्तते। ‘अविदूरे’ इति पदेन एषा सावधानता सूचिता — न अतिदूरम्, न च अतिसमीपम्।
६Hearing this, the king answered the purohita, “So be it,” and the purohita and the ministers then did accordingly.
७The foremost of the courtesans, when they heard this, entered the great forest. Staying not far from the āśrama, the hermitage, they set about contriving to come within his sight.
८ऋषेः पुत्रस्य धीरस्य नित्यमाश्रमवासिनः।
पितुः स नित्यसंतुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात्॥
९न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना।
स्त्री वा पुमान्वा यच्चान्यत्सत्त्वं नगरराष्ट्रजम्॥
अत्र कविः ऋषिपुत्रस्य स्वभावं वर्णयति। सः धीरः नित्यम् आश्रमे एव वसति; पितुः सन्निधौ सदा संतुष्टः सन् आश्रमात् बहिः कदापि न अतिचक्राम। तेन तपस्विना जन्मनः आरभ्य न स्त्री दृष्टपूर्वा, न पुमान्, न च नगरे राष्ट्रे वा जातं किमपि अन्यत् सत्त्वम्। मनुष्यमात्रम् अपि तेन न दृष्टम् — पितरं विहाय। एतत् वचनं समग्रायाः कथायाः मूलम् — यः लोकं न जानाति, सः लोकेन सुखेन नीयते। निर्दोषता एव अत्र दौर्बल्यं भवति। ‘नित्यसंतुष्टः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् तस्य अज्ञानं न क्लेशकरम् आसीत्; सन्तोषः एव तस्य आवरणम्।
८As for that son of the sage — steadfast, always dwelling in the hermitage — he was ever content in his father’s presence and never went beyond the hermitage.
९From his birth onward that ascetic had never set eyes on a woman or a man, nor on any other creature born in a city or a kingdom.
१०ततः कदाचित्तं देशमाजगाम यदृच्छया।
विभाण्डकसुतस्तत्र ताश्चापश्यद्वरांगनाः॥
११ताश्चित्रवेषाः प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरम्।
ऋषिपुत्रमुपागम्य सर्वा वचनमब्रुवन्॥
१२कस्त्वं किं वर्तसे ब्रह्मन्ज्ञातुमिच्छामहे वयम्।
एकस्त्वं विजने दूरे वने चरसि शंस नः॥
ततः कदाचित् विभाण्डकसुतः यदृच्छया तं देशम् आजगाम; तत्र ताः वरांगनाः अपश्यत्। ‘यदृच्छया’ इति पदं मननीयम् — न सः आहूतः, न च गणिकाभिः अन्विष्टः; दैववशात् एव मेलनम् अभवत्। चित्रवेषाः ताः प्रमदाः मधुरस्वरं गायन्त्यः ऋषिपुत्रम् उपागम्य सर्वाः वचनम् अब्रुवन् — ‘हे ब्रह्मन्, त्वं कः, किं च वर्तसे? वयं ज्ञातुम् इच्छामः। एकाकी त्वं विजने दूरे वने चरसि; तत् अस्मभ्यं शंस’ इति। वृत्तम् अत्र शान्तम् एव — न बलम्, न च स्पष्टं प्रलोभनम्; गीतं प्रश्नश्च एव तासां साधनम्। प्रश्नः अपि शिष्टः — ब्रह्मन् इति सम्बोधनेन आरब्धः।
१०Then one day the son of Vibhāṇḍaka happened to come to that place, and there he saw those lovely women.
११Those women, brightly dressed and singing in sweet voices, came up to the sage’s son, and all of them spoke to him.
१२“Who are you, and how do you live, brahman? We wish to know. You wander alone in this deserted forest, far away. Tell us.”
१३अदृष्टरूपास्तास्तेन काम्यरूपा वने स्त्रियः।
हार्दात्तस्य मतिर्जाता आख्यातुं पितरं स्वकम्॥
१४पिता विभाण्डकोऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः।
ऋष्यशृंग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि॥
१५इहाश्रमपदोऽस्माकं समीपे शुभदर्शनाः।
करिष्ये वोऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम्॥
तेन पूर्वं तादृशं रूपं न दृष्टम्; वने ताः स्त्रियः तस्मै कमनीयरूपाः प्रतिभान्ति। हार्दात् अर्थात् स्नेहात् तस्य मतिः जाता यत् स्वकं पितरं ताभ्यः आख्यातव्यम्। मुनिपुत्रस्य प्रथमा प्रतिक्रिया न रागः, अपि तु सौहार्दम् — एतत् कवेः सूक्ष्मा दृष्टिः। सः वदति — ‘अस्माकं पिता विभाण्डकः; अहं तस्य औरसः पुत्रः। ऋष्यशृंगः इति मम नाम, कर्म च भुवि ख्यातम्। हे शुभदर्शनाः, इह समीपे एव अस्माकम् आश्रमपदम्; तत्र सर्वेषां युष्माकं विधिपूर्वकं पूजां करिष्ये’ इति। अपरिचिताभ्यः अपि सः अतिथिसत्कारम् एव प्रथमं प्रयच्छति; एषा एव आश्रमशिक्षा।
१३He had never seen such forms before, and there in the forest those women seemed to him desirable in form. Out of warmth of heart the thought came to him to tell them about his own father.
१४“My father is Vibhāṇḍaka, and I am his own begotten son. My name is Ṛśyaśṛṅga, and both my name and my deeds are known on earth.
१५Our hermitage is here close by, fair-looking ones. There I shall perform pūjā, the formal honouring of a guest, for all of you as the rule prescribes.”
१६ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिरास वै।
तदाश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः सर्वास्ततोऽङ्गनाः॥
१७गतानां तु ततः पूजामृषिपुत्रश्चकार ह।
इदमर्घ्यमिदं पाद्यमिदं मूलं फलं च नः॥
१८प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः।
ऋषेर्भीताश्च शीघ्रं तु गमनाय मतिं दधुः॥
ऋषिपुत्रस्य वचः श्रुत्वा सर्वासां तत्र गन्तुं मतिः अभवत्; ततः सर्वाः अंगनाः तत् आश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः। गतानां तासाम् ऋषिपुत्रः पूजां चकार — ‘इदम् अर्घ्यम्, इदं पाद्यम्, इदम् अस्माकं मूलं फलं च’ इति वदन्। यत् तस्य आसीत्, तत् सर्वं तेन दत्तम्; अर्घ्यपाद्ये हि अतिथिपूजायाः प्रथमे अङ्गे। तां पूजां प्रतिगृह्य सर्वाः समुत्सुकाः अभवन्; ऋषेः अर्थात् विभाण्डकात् भीताः सत्यः शीघ्रं गमनाय मतिं दधुः। तासां त्वरा भयमूला; कार्यं न समाप्तम्, तथापि स्थातुं न शक्नुवन्ति। अत्र कविः तासाम् अपि मानुषं भयं दर्शयति।
१६Hearing the words of the sage’s son, all of them made up their minds, and so all the women went to see that hermitage.
१७When they had come, the sage’s son performed the pūjā for them: “Here is arghya, water offered in welcome; here is pādya, water for the feet; and here are our roots and fruit.”
१८But once they had accepted that hospitality, they all grew restless, and, afraid of the sage, his father, they quickly resolved to go.
१९अस्माकमपि मुख्यानि फलानीमानि हे द्विज।
गृहाण विप्र भद्रं ते भक्षयस्व च मा चिरम्॥
२०ततस्तास्तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विताः।
मोदकान्प्रददुस्तस्मै भक्ष्यांश्च विविधाञ्छुभान्॥
२१तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते।
अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यनिवासिनाम्॥
ताः अवदन् — ‘हे द्विज, अस्माकम् अपि इमानि मुख्यानि फलानि सन्ति; हे विप्र, गृहाण, ते भद्रं भवतु, अचिरेण च भक्षय’ इति। ततः सर्वाः हर्षसमन्विताः तं समालिङ्ग्य मोदकान् विविधान् शुभान् भक्ष्यान् च तस्मै प्रददुः। तानि आस्वाद्य सः तेजस्वी ‘एतानि फलानि’ इति अमन्यत; वने नित्यं वसतां जनानां तादृशानि पूर्वम् अनास्वादितानि एव। मिष्टान्नं फलम् इति मन्यमानः मुनिपुत्रः अस्य सर्गस्य करुणम् एकं चित्रम्। यः रसं न जानाति, तस्य कृते नूतनः रसः अपि परिचितनाम्ना एव आगच्छति; एतेन तस्य निर्दोषता पुनः उद्घाटिता।
१९“We too have these choice fruits of ours, brahmin. Take them, brahmin — may it be well with you — and eat them without delay.”
२०Then, all of them filled with delight, they embraced him and gave him modakas, sweet balls, and other fine things to eat of many kinds.
२१Tasting them, that radiant one took them for fruits; for those who live always in the forest had never tasted such things before.
२२आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च।
गच्छन्ति स्मापदेशात्ता भीतास्तस्य पितुः स्त्रियः॥
२३गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः।
अस्वस्थहृदयश्चासीद्दुःखाच्च परिवर्तते॥
२४ततोऽपरेद्युस्तं देशमाजगाम स वीर्यवान्।
विभाण्डकसुतः श्रीमान्मनसाचिन्तयन्मुहुः॥
ततः ताः स्त्रियः तं विप्रम् आपृच्छ्य, स्वकीयां व्रतचर्यां निवेद्य च, तेन एव अपदेशेन गच्छन्ति स्म — तस्य पितुः भीताः। ‘व्रतचर्या’ इति मिथ्या न, अपि तु अर्धसत्यम्; तस्मात् एव तत् ‘अपदेशः’ इति कविना उक्तम्। सर्वासु गतासु काश्यपस्य आत्मजः सः द्विजः अस्वस्थहृदयः अभवत्, दुःखेन च इतस्ततः परिवर्तते। यत् पूर्वं न ज्ञातम्, तस्य वियोगः अपि न ज्ञातः आसीत्; अधुना उभयम् अपि सः वेत्ति। ततः अपरेद्युः अर्थात् द्वितीयदिवसे सः वीर्यवान् विभाण्डकसुतः श्रीमान् मुहुः मनसा चिन्तयन् तम् एव देशम् आजगाम। एकं दिनम् एव पर्याप्तम् आसीत्।
२२Then, taking their leave of the brahmin and telling him of their own vrata, their religious observance, the women went away on that pretext, being afraid of his father.
२३When they had all gone, that brahmin, the son of Vibhāṇḍaka the Kāśyapa, a descendant of Kaśyapa, became uneasy at heart and moved restlessly about in his distress.
२४The next day that powerful and illustrious son of Vibhāṇḍaka came again to that place, turning it over and over in his mind —
२५मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलंकृताः।
दृष्ट्वैव च ततो विप्रमायान्तं हृष्टमानसाः॥
२६उपसृत्य ततः सर्वास्तास्तमूचुरिदं वचः।
एह्याश्रमपदं सौम्य अस्माकमिति चाब्रुवन्॥
२७चित्राण्यत्र बहूनि स्युर्मूलानि च फलानि च।
तत्राप्येष विशेषेण विधिर्हि भविता ध्रुवम्॥
२८श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयंगमम्।
गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस्तथा स्त्रियः॥
यत्र ताः मनोज्ञाः स्वलंकृताः वारमुख्याः पूर्वं दृष्टाः, तत्र एव सः गतः। तम् आयान्तं विप्रं दृष्ट्वा एव ताः हृष्टमानसाः अभवन्; उपसृत्य च सर्वाः तम् इदं वचनम् ऊचुः — ‘हे सौम्य, अस्माकम् आश्रमपदम् एहि। तत्र अपि बहूनि चित्राणि मूलानि फलानि च स्युः; एषः विधिः तत्र विशेषेण ध्रुवं भविता’ इति। तासां वचनं कौशलपूर्णम् — यत् तस्य प्रियम्, तद् एव तत्र अधिकं भविष्यति इति ताः वदन्ति; आश्रमशब्दम् अपि ताः एव प्रयुञ्जते। तासां सर्वासां हृदयंगमं वचनं श्रुत्वा सः गमनाय मतिं चक्रे; ताः स्त्रियः च तं तथा निन्युः। अनिच्छया न, स्वेच्छया एव सः गतः।
२५the place where those charming, finely adorned courtesans had been seen. And as soon as they saw the brahmin coming, their hearts were glad.
२६Then they all came up to him and spoke these words to him: “Come, gentle one, to our hermitage.”
२७“There are many splendid roots and fruits at our place. And there this rite of welcome will certainly be performed for you, and with special care.”
२८Hearing the winning words of all of them, he made up his mind to go, and so the women led him away.
२९तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन्महात्मनि।
ववर्ष सहसा देवो जगत्प्रह्लादयंस्तदा॥
३०वर्षेणैवागतं विप्रं तापसं स नराधिपः।
प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः॥
३१अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः।
वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान्मा विप्रं मन्युराविशेत्॥
तस्मिन् महात्मनि विप्रे तत्र आनीयमाने एव देवः अर्थात् इन्द्रः सहसा ववर्ष, जगत् च प्राह्लादयत्। पूर्वं सनत्कुमारेण यत् उक्तम्, तत् अत्र अक्षरशः फलितम्; अनावृष्टेः निवृत्तिः मुनेः पादप्रवेशेन एव जाता। वर्षेण एव सः नराधिपः ज्ञातवान् यत् तापसः आगतः इति। ततः प्रह्वः सन् सः मुनिं प्रत्युद्गम्य शिरसा महीं गतः — अर्थात् साष्टांगं प्रणनाम। सुसमाहितः सन् न्यायतः तस्मै अर्घ्यं प्रददौ; विप्रेन्द्रात् च प्रसादं वव्रे — ‘विप्रं मन्युः मा आविशेत्’ इति। छलस्य स्मृतिः राज्ञः मनसि वर्तते; अतः वरेषु सः क्षमाम् एव प्रथमं याचते। एतेन राज्ञः धार्मिकता रक्षिता।
२९And even as that great-souled brahmin was being brought there, the god — Indra, who gives the rain — suddenly sent rain and gladdened the world.
३०Knowing by the rain itself that the ascetic brahmin had come, that lord of men went out to meet the sage, bowed low, and touched the ground with his head.
३१With full attention he presented him the arghya as the rule requires, and he begged a favour of that foremost of brahmins: that no anger should take hold of the brahmin.
३२अन्तःपुरं प्रवेश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि।
शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षमवाप सः॥
३३एवं स न्यवसत्तत्र सर्वकामैः सुपूजितः।
ऋष्यशृंगो महातेजाः शान्तया सह भार्यया॥
ततः सः राजा ऋष्यशृंगम् अन्तःपुरं प्रवेश्य, यथाविधि शान्तां कन्यां दत्त्वा, शान्तेन मनसा हर्षम् अवाप। अत्र शब्दक्रीडा मनोहरा — शान्ता कन्या, शान्तं च राज्ञः मनः; कन्यायाः नाम्ना एव पितुः चित्तस्य शान्तिः सूच्यते। एवं महातेजाः ऋष्यशृंगः सर्वकामैः सुपूजितः सन् शान्तया भार्यया सह तत्र न्यवसत्। यः वने मूलफलमात्रेण तुष्टः आसीत्, सः इदानीं सर्वकामैः पूजितः; तथापि ‘महातेजाः’ इति विशेषणं न लुप्तम् — तपःसम्पत्तिः भोगेन न नष्टा। अनेन सुमन्त्रस्य वृत्तान्तः समाप्तः; अग्रे सः दशरथाय सनत्कुमारस्य वचनं स्मारयिष्यति।
३२He led him into the inner apartments, gave him the girl Śāntā according to the rule, and, his mind now at peace, the king came to rejoice.
३३And so Ṛśyaśṛṅga of great splendour lived there, honoured with everything he could wish for, together with Śāntā as his wife.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।