सनत्कुमारस्य भविष्यद्वाणी

अश्वमेधस्य निश्चयं श्रुत्वा सूतः सुमन्त्रः राजानम् एकान्ते इदम् अब्रवीत् — राजन्, एकं पुरावृत्तं श्रूयताम्; पुराणे मया अपि तत् श्रुतम्। ऋत्विग्भिः यः उपायः उपदिष्टः, सः अयम् एव; किंतु मया इतिहासरूपेण किमपि विशेषं श्रुतम्। पूर्वं भगवान् सनत्कुमारः एकां कथां कथितवान्। अत्र द्रष्टव्यम् — अस्मिन् सर्गे कथायाः अन्तः कथा आरभ्यते। वक्ता सुमन्त्रः, मूलवक्ता तु सनत्कुमारः; श्रोता दशरथः। ‘रहः’ इति पदं च स्मर्तव्यम् — मन्त्रणा एकान्ते एव कार्या इति पूर्वसर्गस्य शिक्षा अत्र क्रियया दर्शिता।

सा कथा ऋषीणां संनिधौ कथिता, तव पुत्रागमं प्रति एव। कश्यपस्य विभाण्डकः नाम पुत्रः मुनिः अस्ति; तस्य पुत्रः ऋष्यशृंगः इति ख्यातः भविष्यति। सः वने एव नित्यं संवर्धितः, सदा वनचरः मुनिः च भविष्यति। अत्र मननीयम् — सनत्कुमारः सर्वं भविष्यत्काले एव कथयति। एषा भविष्यद्वाणी, न तु पुराकथामात्रम्; अतः दशरथस्य श्रवणे उत्कण्ठा वर्धते। यः पुत्रार्थं तप्यते, तस्मै पुत्रलाभस्य मार्गः पुरा एव ऋषिणा निर्दिष्टः आसीत् इति ध्वन्यते।

सः विप्रेन्द्रः पितुः अनुवर्तनात् अन्यं कमपि न जानाति — न स्त्रियं, न नगरम्, न विषयसुखम्। तस्य महात्मनः ब्रह्मचर्यं द्विविधं भविष्यति; तत् लोकेषु प्रथितं विप्रैश्च सदा कथितम्। एवं वर्तमानस्य तस्य कालः गच्छति। अत्र कविः मुनेः शुद्धिं न तपसा वर्णयति, अपि तु अज्ञानेन — यत् न दृष्टं, तत्र रागः एव न उत्पद्यते। एतेन अग्रे गणिकानां सामर्थ्यं च तस्य सारल्यं च द्वयम् अपि सूचितम्।

अग्निं शुश्रूषमाणस्य यशस्विनं पितरं च सेवमानस्य तस्य दिवसाः व्यतीयुः। एतस्मिन् एव काले अंगेषु रोमपादः नाम प्रतापवान् महाबलः राजा भविष्यति। तस्य राज्ञः व्यतिक्रमात्, अर्थात् धर्ममर्यादायाः लङ्घनात्, सुदारुणा आपत् उत्पत्स्यते। अत्र रामायणस्य मूलनीतिः पुनः उच्यते — राज्ञः दोषः केवलं तस्य न भवति, सः समग्रां प्रजां स्पृशति। एकस्य प्रमादेन देशः क्लिश्यते; तस्मात् राजधर्मः सर्वधर्माणां मूलम्।

सा आपत् अनावृष्टिः; सा सुघोरा सर्वलोकभयावहा च भविष्यति। अनावृष्ट्यां जातायां दुःखसमन्वितः सः राजा श्रुतेन संवृद्धान् ब्राह्मणान् समानीय वक्ष्यति — भवन्तः श्रुतकर्माणः, लोकचारित्रवेदिनश्च। वृष्ट्यभावे राजा शस्त्रं न गृह्णाति, न च प्रजाम् अभिशपति; अपि तु विदुषः आह्वयति। शास्त्रज्ञाः लोकाचारज्ञाश्च इति द्वौ गुणौ सह उक्तौ — केवलं शास्त्रं न पर्याप्तम्, लोकव्यवहारस्य ज्ञानम् अपि आवश्यकम्।

मम पापस्य प्रायश्चित्तं यथा भवेत्, तादृशं नियमं समादिशन्तु — इति सः प्रार्थयिष्यते। एवम् उक्ताः ते सर्वे ब्राह्मणसत्तमाः वेदपारगाः महीपालं प्रतिवक्ष्यन्ति। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — अनावृष्टेः कारणं सः दैवे न स्थापयति, अपि तु स्वदोषे। ‘मम पापम्’ इति वचनम् एव प्रथमं प्रायश्चित्तम्; आत्मनिन्दया एव शुद्धेः द्वारम् उद्घाट्यते। विप्राः अपि न शापं ददति, उपायम् एव वदन्ति।

तेषां वचनम् इदम् — राजन्, विभाण्डकस्य सुतं ब्राह्मणं वेदपारगं सर्वोपायैः इह आनय; आनाय्य च सुष्ठु सत्कृतं तं विधिना सुसमाहितः शान्तां कन्यां प्रयच्छ। द्वे एव कर्मणी उपदिष्टे — आनयनं विवाहश्च; न कश्चित् क्रूरः नियमः। अयं श्लोकः गीताप्रेस-मुद्रणे षट्पादः, त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् अङ्के निबद्धानि।

तेषां तत् वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते — केन उपायेन सः वीर्यवान् मुनिः इह आनेतुं शक्यः स्यात्। ततः आत्मवान् सः राजा मन्त्रिभिः सह विनिश्चित्य सत्कृतान् पुरोहितम् अमात्यांश्च प्रेषयिष्यति। द्रष्टव्यम् — तपस्विनम् आनेतुम् उपायः एव चिन्त्यः, न बलम्। राजा शक्तिमान् अपि सन् ऋषौ आज्ञां न प्रवर्तयति; मन्त्रिभिः सह विमृश्य एव पदं निदधाति। एषा दशरथस्य वंशस्य नीतिः।

ते तु राज्ञः वचः श्रुत्वा व्यथिताः अवनतमुखाश्च भविष्यन्ति — ऋषेः भीताः वयं न गच्छेम इति नृपम् अनुनेष्यन्ति। ततः चिन्तयित्वा ते तस्मै योग्यान् उपायान् वक्ष्यन्ति — वयं विप्रम् आनेष्यामः, दोषश्च न भविष्यति। भयं ते न गोपायन्ति, स्पष्टम् एव निवेदयन्ति; तथापि राजकार्यं न त्यजन्ति। ‘क्षमान् उपायान्’ इति पदद्वयम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — यः उपायः दोषं जनयति, सः उपायः एव न भवति।

एवम् अंगाधिपेन एव गणिकाभिः ऋषेः सुतः आनेष्यते; आनीते च देवः अवर्षयत्, शान्ता च तस्मै प्रदीयते। ऋष्यशृंगः जामाता सन् तव पुत्रान् विधास्यति। सनत्कुमारेण यावत् कथितं, तावत् मया व्याहृतम् इति सुमन्त्रः कथाम् उपसंहरति। अत्र द्रष्टव्यम् — भविष्यद्वाण्याम् अपि ‘अवर्षयत्’ इति भूतकालः प्रयुक्तः। ऋषेः दृष्टौ भाव्यर्थः सिद्धवत् एव भासते; अतः कालभेदः तत्र लुप्यते।

एतत् श्रुत्वा हृष्टः दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत — यथा ऋष्यशृंगः आनीतः, येन च उपायेन, तत् उच्यताम्। भविष्यद्वाणी श्रुता, इदानीं वृत्तान्तः श्रोतव्यः। अनेन प्रश्नेन एव अग्रिमः सर्गः प्रारभ्यते; सुमन्त्रस्य कथा अत्र न समाप्ता, अपि तु विस्तारम् अपेक्षते।