बालकाण्डम् — अष्टमः सर्गः
पुत्रकामस्य दशरथस्य यज्ञनिश्चयः गुरुभिः मन्त्रिभिश्च अनुमोदनम्
एवंप्रभावः अपि राजा दशरथः पुत्राभावेन तप्यते। ‘पुत्रार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजामि’ इति तस्य बुद्धिः उदेति। मन्त्रिभिः सह निश्चित्य सः सुमन्त्रद्वारा वसिष्ठवामदेवसुयज्ञजाबालिकाश्यपादीन् गुरून् आह्वयति, पूजयित्वा च स्वं दुःखं निवेदयति। ब्राह्मणाः ‘साधु’ इति प्रशंसन्ति; सम्भारसङ्ग्रहम्, अश्वविमोचनम्, सरय्वाः उत्तरतीरे यज्ञभूमिनिर्माणं च आदिशन्ति, पुत्रप्राप्तिं च प्रतिजानते। हृष्टः राजा अमात्यान् आदिशति, विधिपालने च सावधानतां याचते। अन्ते सः पत्नीः दीक्षार्थम् आह्वयति; तासां मुखपद्मानि हिमात्यये पद्मानि इव विकसन्ति।
१तस्य चैवंप्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः।
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरः सुतः॥
२चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मनः।
सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम्॥
एवंप्रभावः धर्मज्ञः महात्मा च दशरथः तथापि न सुखी आसीत्। पुत्रार्थं सः नित्यं तप्यते स्म; तस्य वंशं वर्धयिता सुतः न आसीत्। एवं चिन्तयतः तस्य महात्मनः मनसि एका बुद्धिः उदपद्यत — ‘पुत्रार्थम् अहं वाजिमेधेन किमर्थं न यजामि’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — पूर्वसर्गे राज्ञः सम्पत् विस्तरेण वर्णिता; अष्टौ अमात्याः, ऋत्विजः, निष्कण्टकं राज्यम्, इन्द्रोपमं शासनम्। अस्मिन् तु सर्गे तस्य एकः एव अभावः कथ्यते। ऐश्वर्यं सर्वम् अस्ति, तथापि वंशकरः सुतः नास्ति; तेन सा समग्रा सम्पत् तस्मै शून्या इव भाति। कविः प्रथमं पूर्णतां दर्शयति, ततः एकं रिक्तं स्थानम्; तेन एव सर्वा कथा प्रवर्तते।
Powerful as he was, great-souled and a knower of dharma, Daśaratha was not happy. He was forever tormented by the longing for a son; he had no son to carry on his line. As he brooded on this, a thought came to that great-souled man: “Why should I not perform the horse sacrifice for the sake of a son?” Notice the contrast: the previous sarga described the king’s riches at length, eight ministers, priests, a kingdom without a thorn, a rule like Indra’s; this sarga names his one lack. He has every kind of wealth, yet no son to carry on his line, and so all that wealth seems empty to him. The poet first shows fullness and then one empty place, and it is from that empty place that the whole story unfolds.
३स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।
मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरपि कृतात्मभिः॥
४ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।
शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान्सपुरोहितान्॥
५ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः।
समानयत्स तान्सर्वान्समस्तान्वेदपारगान्॥
सः बुद्धिमान् धर्मात्मा कृतात्मभिः सर्वैः अपि मन्त्रिभिः सह ‘यष्टव्यम्’ इति निश्चितां मतिम् अकरोत्। ततः महातेजाः राजा मन्त्रिसत्तमं सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘मम सर्वान् गुरून् पुरोहितैः सह शीघ्रम् आनय’ इति। त्वरितविक्रमः सुमन्त्रः तूर्णं गत्वा तान् समस्तान् वेदपारगान् समानयत्। मननीयम् — राजा प्रथमं मन्त्रिभिः सह विमृशति, ततः एव गुरून् आह्वयति। निश्चयः पूर्वम्, अनुष्ठानविधिः पश्चात्। सप्तमे सर्गे ‘सुमन्त्रश्चाष्टमोऽर्थवित्’ इति यः उक्तः, सः एव अत्र प्रथमं कार्ये नियुज्यते; अग्रे च समग्रे रामायणे सः एव राज्ञः वचनवाहकः भवति।
The wise and righteous king, together with all his ministers, men of disciplined mind, made up his mind firmly that the sacrifice must be performed. Then the mighty king said to Sumantra, best of his ministers: “Bring all my teachers here quickly, together with the household priests.” Sumantra, quick in action, went at once and brought them all, every one a master of the Veda. Notice that the king first deliberates with his ministers and only then summons his teachers: the decision comes first, the procedure of the rite afterwards. Sumantra, called “versed in statecraft” in the seventh sarga, is the first to be given a task here, and throughout the Rāmāyaṇa he will carry the king’s word.
६सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चाप्यन्ये द्विजोत्तमाः॥
७तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।
इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्॥
सुयज्ञं वामदेवं जाबालिं काश्यपं पुरोहितं वसिष्ठम् अन्यान् च द्विजोत्तमान् — एतान् सर्वान् सुमन्त्रः आनीतवान्। धर्मात्मा राजा दशरथः तान् पूजयित्वा धर्मेण अर्थेन च सहितं श्लक्ष्णं मृदु वचनम् अब्रवीत्। अत्र सप्तमसर्गोक्ताः एव ऋत्विजः मन्त्रिणश्च पुनः दृश्यन्ते; तत्र तेषां गुणाः गणिताः, अत्र तु तेषां कार्यम् आरभ्यते। गुणवर्णनं निष्फलं न — यत् तत्र प्रतिज्ञातम्, तत् अत्र कर्मणा दृश्यते। अपि च पूजा पूर्वं, प्रार्थना पश्चात्; याचमानः अपि राजा मर्यादां न त्यजति।
Sumantra brought Suyajña, Vāmadeva, Jābāli, Kāśyapa, the family priest Vasiṣṭha and the other leading brāhmaṇas. The righteous King Daśaratha honoured them and addressed them in smooth, gentle words, in keeping with dharma and with good sense. These are the same priests and counsellors named in the seventh sarga; there their virtues were counted, here their work begins. The description of their virtues was not idle: what was promised there is seen here in action. And honour comes first, the request afterwards: even when he asks a favour, the king does not abandon propriety.
८मम लालप्यमानस्य सुतार्थं नास्ति वै सुखम्।
तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम॥
९तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।
कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचिन्त्यताम्॥
राजा उवाच — ‘पुत्रार्थं लालप्यमानस्य मम सुखं नास्ति। तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामि इति मम मतिः। शास्त्रदृष्टेन कर्मणा यष्टुम् इच्छामि; कथम् अहं कामं प्राप्स्यामि, अत्र भवद्भिः बुद्धिः विचिन्त्यताम्’ इति। द्वे पदे स्मरणीये — ‘लालप्यमानस्य’ इति यङन्तरूपं विलापस्य पौनःपुन्यं सूचयति; एकवारं न, अपि तु नित्यं सः विलपति। ‘शास्त्रदृष्टेन’ इति च स्वच्छन्दतां निषेधति। यज्ञः इच्छया न नीयते, अपि तु शास्त्रेण। राजा अपि स्वबुद्धिं न प्रमाणीकरोति; ‘बुद्धिरत्र विचिन्त्यताम्’ इति सः विद्वत्सु भारं निक्षिपति।
The king said: “I have no happiness, lamenting again and again for a son. So it is my intention to perform the horse sacrifice. I wish to perform it by the rite laid down in scripture. Consider, sirs, how I may obtain my desire.” Two phrases are worth remembering. The word for “lamenting” is a form that means lamenting over and over: he grieves not once but constantly. And “by the rite laid down in scripture” rules out doing as one pleases: a sacrifice is guided by scripture, not by wish. The king does not treat his own judgement as final either; with “consider how” he places the burden on the learned.
१०ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन्।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखेरितम्॥
११ऊचुश्च परमप्रीताः सर्वे दशरथं वचः।
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्॥
१२सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव॥
ततः वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ब्राह्मणाः ‘साधु’ इति वदन्तः पार्थिवस्य मुखात् निःसृतं तत् वाक्यं प्रत्यपूजयन्। परमप्रीताः ते दशरथम् ऊचुः — ‘यज्ञसम्भाराः सम्भ्रियन्ताम्, तुरगश्च विमुच्यताम्, सरय्वाः उत्तरे तीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्। हे पार्थिव, त्वं सर्वथा अभिप्रेतान् पुत्रान् प्राप्स्यसि’ इति। केवलम् अनुमोदनं न, अपि तु समग्रः कार्यक्रमः अपि तैः तत्क्षणम् एव उक्तः। एषा सभायाः रीतिः — यत्र विद्वांसः सन्ति, तत्र प्रशंसा वचनमात्रं न भवति; सा कर्मणि परिणमति।
Then all the brāhmaṇas, led by Vasiṣṭha, said “Well spoken!” and honoured the words that had come from the king’s mouth. Delighted, they said to Daśaratha: “Let the materials for the sacrifice be gathered and the horse set free, and let the sacrificial ground be laid out on the northern bank of the Sarayū. You will surely obtain the sons you desire, O king.” They did not merely approve; in the same breath they laid out the whole plan of work. That is the way of such an assembly: where there are learned men, praise does not stay a word but turns into action.
१३यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता।
ततस्तुष्टोऽभवद्राजा श्रुत्वैतद्द्विजभाषितम्॥
१४अमात्यानब्रवीद्राजा हर्षव्याकुललोचनः।
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह॥
‘यस्मात् ते इयं धार्मिकी बुद्धिः पुत्रार्थम् आगता, तस्मात् सा अवश्यं सेत्स्यति’ — इति कारणं ते अवदन्। एतत् द्विजभाषितं श्रुत्वा राजा तुष्टः अभवत्। हर्षेण व्याकुललोचनः सः अमात्यान् अब्रवीत् — ‘गुरूणां वचनात् मम सम्भाराः इह सम्भ्रियन्ताम्’ इति। द्रष्टव्यम् — फलं न केवलं क्रियायाः, अपि तु सङ्कल्पशुद्धेः। यस्य बुद्धिः धर्म्या, तस्य कामः सिध्यति — इति ब्राह्मणानां निर्णयः। अपि च ‘गुरूणां वचनात्’ इति पदं सूचयति यत् राजा आज्ञां स्वनाम्ना न ददाति; गुरुवचनम् एव सः प्रमाणीकरोति।
They gave the reason too: “Because this righteous intention has come to you for the sake of sons, it will certainly succeed.” The king was glad to hear what the brāhmaṇas said, and, his eyes swimming with joy, he told his ministers: “At my teachers’ word, let the materials for my sacrifice be gathered here.” Notice that the fruit comes not from the rite alone but from the purity of the intention: the brāhmaṇas’ judgement is that the wish of one whose mind is righteous is fulfilled. And the phrase “at my teachers’ word” shows that the king does not give the order in his own name; he treats his teachers’ word as the authority.
१५समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम्।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्॥
१६शान्तयश्चापि वर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।
शक्यः प्राप्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता॥
१७नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे।
छिद्रं हि मृगयन्ते स्म विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः॥
‘समर्थैः अधिष्ठितः अश्वः उपाध्यायेन सह विमुच्यताम्; सरय्वाः उत्तरे तीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्; कल्पानुसारं विध्यनुसारं च शान्तिकर्माणि वर्धन्ताम्। अयं यज्ञः सर्वेण अपि महीक्षिता प्राप्तुं शक्यः, यदि अस्मिन् क्रतुसत्तमे कष्टः अपराधः न भवेत्। विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः हि छिद्रम् एव मृगयन्ते’ इति। अश्वमेधस्य भयं न शत्रुभ्यः, अपि तु स्वकीयात् प्रमादात्। यः रक्षकः सः एव अश्वस्य आधारः; यत् छिद्रं तत् एव विघ्नस्य द्वारम्। अत्र अपि विद्वत्ता एव भयहेतुः उक्ता — ‘विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः’ इति; ज्ञानं शुद्धेः विना अनर्थाय कल्पते।
“Let the horse be released in the charge of capable men, with a teaching priest to accompany it. Let the sacrificial ground be laid out on the northern bank of the Sarayū, and let the rites of appeasement be performed in full, according to the ritual code and the prescribed procedure. Any ruler of the earth can accomplish this sacrifice, provided no grievous fault occurs in this greatest of rites; for learned brahmarākṣasas, demons versed in the Veda, are always hunting for a flaw.” The danger to the horse sacrifice comes not from enemies but from one’s own carelessness. The guardians are the horse’s safety, and any flaw is a door for disaster. Here again learning itself is named as the source of danger, “learned” brahmarākṣasas: knowledge without purity turns to harm.
१८विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति।
तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते॥
१९तथा विधानं क्रियतां समर्थाः साधनेष्विति।
तथेति चाब्रुवन्सर्वे मन्त्रिणः प्रतिपूजिताः॥
‘विधिहीनस्य यज्ञस्य कर्ता सद्यः एव विनश्यति। अतः यथा मे एषः क्रतुः विधिपूर्वं समाप्यते, तथा विधानं क्रियताम्; भवन्तः साधनेषु समर्थाः सन्ति’ इति राजा उक्तवान्। ततः प्रतिपूजिताः सर्वे मन्त्रिणः ‘तथा’ इति अब्रुवन्। शुभं कर्म अपि अविधिना कृतं हन्ति, न रक्षति — एषा वैदिकी शिक्षा अत्र स्पष्टम् उक्ता। ‘सद्यः’ इति पदं तीक्ष्णम्; फलं कालान्तरे न, तत्क्षणम् एव भवति। महत् कर्म आरभमाणेन तस्मात् विधौ अतीव सावधानेन भवितव्यम्।
“The man who performs a sacrifice without the proper procedure perishes at once. So make the arrangements in such a way that my rite is completed according to the rules; you are capable in these matters.” Honoured by him in return, all the ministers said, “So be it.” The Vedic teaching is stated plainly here: even a good deed done without the proper rule destroys rather than protects. The word “at once” is sharp: the consequence comes not later but immediately. So one who begins a great undertaking must be extremely careful about procedure.
२०पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथापूर्वं निशम्य ते।
तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम्॥
२१अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।
विसर्जयित्वा तान्विप्रान्सचिवानिदमब्रवीत्॥
२२ऋत्विग्भिरुपसंदिष्टो यथावत्क्रतुराप्यताम्।
इत्युक्त्वा नृपशार्दूलः सचिवान्समुपस्थितान्॥
पार्थिवेन्द्रस्य तत् वाक्यं यथापूर्वं निशम्य ते मन्त्रिणः सम्मतिम् अदर्शयन्। धर्मज्ञाः द्विजाः अपि नृपोत्तमं वर्धयन्तः, आशीर्भिः अभिनन्द्य, अनुज्ञाताः सन्तः यथागतं पुनः जग्मुः। तान् विप्रान् विसृज्य राजा सचिवान् इदम् अब्रवीत् — ‘ऋत्विग्भिः उपसंदिष्टः क्रतुः यथावत् आप्यताम्’ इति। एवम् उक्त्वा नृपशार्दूलः समुपस्थितान् सचिवान् अपि विससर्ज। द्वौ अपि पक्षौ — ब्राह्मणाः कर्मणः आदेशकाः, मन्त्रिणः च साधकाः — स्वं स्वं कार्यं गृहीत्वा निर्गच्छतः।
The ministers heard the king’s words as before and gave their assent. The brāhmaṇas, knowers of dharma, invoked prosperity on the king, blessed him and, taking their leave, went back as they had come. Having sent the brāhmaṇas away, the king said to his counsellors: “Let the rite be carried out exactly as the officiating priests direct.” With that, that tiger among kings dismissed the counsellors who stood in attendance as well. Both groups, the brāhmaṇas who direct the rite and the ministers who carry it out, now leave, each with its own task.
२३विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महामतिः।
ततः स गत्वा ताः पत्नीर्नरेन्द्रो हृदयंगमाः॥
२४उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात्।
तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम्।
मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये॥
तान् विसृज्य महामतिः राजा स्वं वेश्म प्राविशत्। ततः गत्वा सः नरेन्द्रः हृदयंगमाः ताः पत्नीः उवाच — ‘दीक्षां विशत; अहं सुतकारणात् यक्ष्ये’ इति। तेन अतिकान्तेन वचनेन सुवर्चसां तासां मुखपद्मानि हिमात्यये पद्मानि इव अशोभन्त। अयं चतुर्विंशः श्लोकः मुद्रणे षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। उपमा च मनोहरा — हिमकालः शोकः, तस्य अत्ययः आशा। अपुत्रता शीतम् इव आसीत्, यज्ञसङ्कल्पः च वसन्तः इव। सर्गस्य आरम्भे राज्ञः तापः, अन्ते च रानीनां मुखप्रसादः; एतेन एव कविः सूचयति यत् चिन्तायाः कालः गतः, आशायाः च आगतः।
Having dismissed them, the wise king entered his own apartments. Then he went to his beloved wives and said: “Enter upon the consecration for the sacrifice; I am going to sacrifice for the sake of a son.” At those most welcome words, the lotus faces of those radiant women bloomed like lotuses when winter is over. The image is a lovely one: winter is sorrow and its passing is hope. Childlessness was like the cold, and the resolve to sacrifice like spring. The sarga began with the king’s torment and ends with the brightening of the queens’ faces, and so the poet tells us that the time of anxiety has passed and the time of hope has come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।