बालकाण्डम् — सप्तमः सर्गः
अष्टानाम् अमात्यानां पुरोहितयोश्च गुणवर्णनम्
अस्मिन् सर्गे दशरथस्य मन्त्रिमण्डलं वर्ण्यते। अष्टौ अमात्याः — धृष्टिप्रभृतयः — मन्त्रज्ञाः, इङ्गितज्ञाः, शुचयः, राजकार्येषु नित्योद्युक्ताः च आसन्। वसिष्ठवामदेवौ ऋत्विजौ, सुयज्ञजाबालिप्रभृतयश्च ब्रह्मर्षयः मन्त्रिणः आसन्। ते चारदृष्ट्या सर्वं जानन्ति, पुत्रे शत्रौ च समदृष्ट्या दण्डं धारयन्ति, मन्त्रं च गोपायन्ति। तैः वृतः राजा निष्कण्टकं जगत् अशासत्, उदितः सूर्यः इव किरणैः दीप्तिम् अवाप।
१तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोः सुमहात्मनः।
मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः॥
२अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः।
शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः॥
इक्ष्वाकुकुलजस्य सुमहात्मनः दशरथस्य अमात्याः गुणैः युक्ताः आसन्। ते मन्त्रस्य तत्त्वं जानन्ति, इङ्गितेन च परेषां चित्तं बुध्यन्ते, नित्यं च राज्ञः प्रिये हिते च रताः। तस्य वीरस्य अष्टौ अमात्याः यशस्विनः बभूवुः — शुचयः, अनुरक्ताः, राजकृत्येषु नित्यशः उद्युक्ताः। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं संख्यां न वदति, अपि तु गुणान्; ‘अष्टौ’ इति गणना पश्चात् आगच्छति। गुणः प्रधानम्, संख्या तु गौणा।
The great-souled Daśaratha of the Ikṣvāku line had ministers endowed with every virtue. They understood the substance of counsel, could read another’s mind from a mere gesture, and were always intent on what was pleasing and good for the king. That hero had eight ministers, all of them illustrious, honest, devoted to him and constantly at work on the king’s affairs. Notice that the poet names their qualities first and only afterwards gives their number: the quality is what matters, the count comes second.
३धृष्टिर्जयन्तो विजयः सुराष्ट्रो राष्ट्रवर्धनः।
अकोपो धर्मपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽर्थवित्॥
तेषां नामानि एतानि — धृष्टिः, जयन्तः, विजयः, सुराष्ट्रः, राष्ट्रवर्धनः, अकोपः, धर्मपालः, अष्टमश्च सुमन्त्रः यः अर्थवित् आसीत्। नामानि एव तेषां वृत्तिं सूचयन्ति — धृष्टिः धैर्यम्, अकोपः अक्रोधः, धर्मपालः धर्मरक्षणम्, राष्ट्रवर्धनः राष्ट्रवृद्धिः इति। एवं नाममालायाम् एव राजनीतेः अङ्गानि निहितानि। कविः नामानि गणयन् अपि गुणान् एव सूचयति। सुमन्त्रस्य ‘अर्थवित्’ इति विशेषणं स्मर्तव्यम्; सः एव अग्रे कथायां सारथिरूपेण पुनः पुनः प्रत्येति।
Their names were Dhṛṣṭi, Jayanta, Vijaya, Surāṣṭra, Rāṣṭravardhana, Akopa, Dharmapāla, and, as the eighth, Sumantra, who was versed in statecraft. The names themselves reveal their calling: Dhṛṣṭi means boldness, Akopa freedom from anger, Dharmapāla the guarding of dharma, Rāṣṭravardhana the growth of the realm. So the very list of names holds the parts of statecraft, and even while counting names the poet is pointing to virtues. Remember that Sumantra is called “versed in statecraft”: he will return again and again later in the story as Rāma’s charioteer.
४ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्यास्तामृषिसत्तमौ।
वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे॥
५सुयज्ञोऽप्यथ जाबालिः काश्यपोऽप्यथ गौतमः।
मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुस्तथा कात्यायनो द्विजः॥
राज्ञः द्वौ ऋत्विजौ अभिमतौ आस्ताम् — वसिष्ठः वामदेवश्च, ऋषिषु उत्तमौ। ताभ्याम् अन्ये अपि मन्त्रिणः आसन् — सुयज्ञः, जाबालिः, काश्यपः, गौतमः, दीर्घायुः मार्कण्डेयः, कात्यायनश्च द्विजः। अत्र मननीयम् — दशरथस्य सभायां कर्मकुशलाः अमात्याः ब्रह्मर्षयश्च उभये समानम् आसनं लभन्ते। दण्डनीतिः धर्मश्च द्वाभ्यां पक्षाभ्यां सह रक्ष्येते। एतेन राज्यं न केवलं बलेन धृतम्, अपि तु तपसा अपि।
The king had two esteemed priests to conduct his sacrifices, Vasiṣṭha and Vāmadeva, the best of sages, and other counsellors besides: Suyajña, Jābāli, Kāśyapa, Gautama, the long-lived Mārkaṇḍeya and the brāhmaṇa Kātyāyana. It is worth noticing that in Daśaratha’s court practical ministers and brāhmaṇa sages had equal seats. Government and dharma were guarded on both sides, so that the kingdom was upheld not by force alone but by austerity as well.
६एतैर्ब्रह्मर्षिभिर्नित्यमृत्विजस्तस्य पौर्वकाः।
विद्याविनीता ह्रीमन्तः कुशला नियतेन्द्रियाः॥
७श्रीमन्तश्च महात्मानः शस्त्रज्ञा दृढविक्रमाः।
कीर्तिमन्तः प्रणिहिता यथावचनकारिणः॥
८तेजःक्षमायशःप्राप्ताः स्मितपूर्वाभिभाषिणः।
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः॥
एभिः ब्रह्मर्षिभिः सह राज्ञः पौर्वकाः ऋत्विजः अपि नित्यं मन्त्रे सहायाः आसन्। ते विद्यया विनीताः, ह्रीमन्तः, कुशलाः, नियतेन्द्रियाः, श्रीमन्तः, महात्मानः, शस्त्रज्ञाः, दृढविक्रमाः, कीर्तिमन्तः, कार्येषु प्रणिहिताः, यथोक्तं कुर्वन्तः। तेजसा क्षमया यशसा च प्राप्ताः, स्मितपूर्वम् एव भाषमाणाः। क्रोधात् वा कामार्थहेतोः वा ते अनृतं वचः न ब्रूयुः। अत्र सारः — विद्या ह्रीः च सह वर्तेते। यः बहु जानाति सः लज्जालुः अपि भवति; अविनीतं पाण्डित्यं मन्त्रे न उपयुज्यते। तेजः क्षमा च एकत्र स्थिते — इदम् एव मन्त्रिणः लक्षणम्।
Together with these brāhmaṇa sages, the king’s hereditary priests also always helped him in counsel. They were schooled by learning and modest, skilful and master of their senses; prosperous, great-souled, versed in weapons, firm in valour and renowned; attentive to their tasks and doing exactly as they were told. They had energy, patience and fame, and they always smiled before they spoke. Neither in anger nor for pleasure or gain would they ever say an untrue word. The heart of it is that learning and modesty went together: one who knows much is also modest, and learning without humility is of no use in council. Energy and patience dwelt together in them, and that is the mark of a counsellor.
९तेषामविदितं किंचित्स्वेषु नास्ति परेषु वा।
क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम्॥
१०कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः।
प्राप्तकालं यथा दण्डं धारयेयुः सुतेष्वपि॥
११कोशसंग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे।
अहितं चापि पुरुषं न हिंस्युरविदूषकम्॥
तेषां स्वेषु परेषु वा किमपि अविदितं न आसीत् — यत् क्रियते, यत् कृतम्, यच्च कर्तुम् इष्यते, तत् सर्वं चारैः ते जानन्ति। व्यवहारेषु कुशलाः, सौहृदेषु परीक्षिताः; कालं प्राप्य स्वेषु पुत्रेषु अपि यथोचितं दण्डं धारयेयुः। कोशसंग्रहे बलपरिग्रहे च युक्ताः; तथापि यः अपराधं न कृतवान्, तम् अहितं पुरुषम् अपि ते न हिंस्युः। न्यायस्य एषा द्वैविध्यरहिता दृष्टिः स्मरणीया — पुत्रः अपि दण्ड्यः यदि दुष्यति, शत्रुः अपि अदण्ड्यः यदि निर्दोषः।
Nothing was hidden from them, whether among their own people or among others: through their spies they knew what was being done, what had been done and even what was only intended. Skilled in legal matters and proven in friendship, they would, when the time came, impose the fitting punishment even on their own sons. They worked to fill the treasury and to build the army, yet they would not harm even a hostile man who had done no wrong. This even-handed view of justice is worth remembering: a son must be punished if he does wrong, and even an enemy must not be punished if he is innocent.
१२वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः।
शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम्॥
१३ब्रह्मक्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन्।
सुतीक्ष्णदण्डाः सम्प्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम्॥
ते वीराः नियतोत्साहाः, राजशास्त्रम् अनुतिष्ठन्तः; विषये वसतां शुचीनां जनानां नित्यं रक्षितारः। ब्राह्मणान् क्षत्रियांश्च अहिंसन्तः ते राज्ञः कोशं समपूरयन्। पुरुषस्य बलाबलं सम्प्रेक्ष्य एव ते सुतीक्ष्णदण्डाः अभवन्। अत्र अर्थशास्त्रस्य मर्म सूचितम् — करग्रहणं धर्म्यम् एव भवेत्, दण्डश्च अपराधिनः सामर्थ्यानुसारी। न सर्वेषु समः दण्डः, न च कोशार्थं प्रजापीडा। कोशः राष्ट्रस्य मूलम्, तथापि सः धर्मेण एव पूरणीयः।
Those brave men were steady in their zeal and practised the science of kingship, always protecting the honest people who lived in the realm. They filled the king’s treasury without oppressing brāhmaṇas or kṣatriyas, and they punished severely only after weighing a man’s strength and weakness. The core of statecraft is hinted at here: taxes must be taken justly, and punishment must fit the offender’s means. The punishment is not the same for everyone, and the people are not to be squeezed for the treasury. The treasury is the root of the realm, but it must be filled by dharma.
१४शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम्।
नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित्॥
१५क्वचिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतिर्नरः।
प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत्॥
ते सर्वे शुचयः, एकबुद्धयः, सम्यक् प्रजानन्तः च आसन्। तेषां जानतां शासने पुरे वा राष्ट्रे वा क्वचिदपि मृषावादी नरः न आसीत्। न कश्चित् दुष्टः तत्र आसीत्, न च परदाररतिः। सर्वं तत् राष्ट्रं पुरवरं च प्रशान्तम् एव आसीत्। मननीयम् — मन्त्रिणां शुद्धिः प्रजायाः शुद्धिं जनयति। यादृशः उपरि, तादृशः अधः; शासकानां शीलम् एव राष्ट्रस्य शीलं भवति।
Because they were all honest, of one mind and well informed, there was not one liar anywhere in the city or the kingdom under their rule. There was no wicked man there and no one who desired another man’s wife; the whole kingdom and its fine capital were at peace. The point is that pure ministers make a pure people. As it is above, so it is below: the character of those who govern becomes the character of the nation.
१६सुवाससः सुवेषाश्च ते च सर्वे शुचिव्रताः।
हितार्थाश्च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा॥
१७गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमैः।
विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयाः॥
ते सुवाससः सुवेषाः शुचिव्रताः च; नरेन्द्रस्य हितार्थाः, नयचक्षुषा सदा जाग्रतः। गुरौ गुणैः गृहीताः, पराक्रमैः प्रख्याताः, विदेशेषु अपि विज्ञाताः, सर्वतः बुद्ध्या एव निश्चयं कुर्वन्तः। ‘नयचक्षुः’ इति पदं मनोहरम् — नीतिः एव तेषां नेत्रम्; चर्मचक्षुषा यत् न दृश्यते, तत् नीतिचक्षुषा दृश्यते। जागरणं च मन्त्रिणः प्रथमं व्रतम्; सुप्ते मन्त्रिणि राष्ट्रं सुप्तम् एव। विदेशेषु अपि तेषां ख्यातिः — एतेन दशरथस्य राज्यस्य प्रतिष्ठा सूचिता।
They were well dressed and well turned out, pure in their observances, devoted to the king’s welfare and always watchful with the eye of policy. Esteemed by their teacher for their virtues, famous for their exploits, known even in foreign lands, they decided every matter by reason. The phrase “the eye of policy” is a lovely one: policy was their eye, and what the bodily eye cannot see, the eye of policy sees. Watchfulness is a minister’s first vow, for when the minister sleeps, the kingdom sleeps. And their fame abroad shows the standing of Daśaratha’s kingdom.
१८अभितो गुणवन्तश्च न चासन्गुणवर्जिताः।
संधिविग्रहतत्त्वज्ञाः प्रकृत्या सम्पदान्विताः॥
१९मन्त्रसंवरणे शक्ताः शक्ताः सूक्ष्मासु बुद्धिषु।
नीतिशास्त्रविशेषज्ञाः सततं प्रियवादिनः॥
अभितः ते गुणवन्तः एव आसन्, न क्वचित् गुणवर्जिताः। सन्धेः विग्रहस्य च तत्त्वं ते जानन्ति, प्रकृत्या एव सम्पदा अन्विताः। मन्त्रस्य संवरणे शक्ताः, सूक्ष्मासु बुद्धिषु अपि शक्ताः, नीतिशास्त्रस्य विशेषज्ञाः, सततं प्रियवादिनः। अत्र द्वौ गुणौ सह उक्तौ — गुह्यरक्षणं मृदुभाषणं च। यः मन्त्रं रक्षितुं न शक्नोति, तस्य सूक्ष्मा बुद्धिः अपि व्यर्था। प्रियवादित्वं च न चाटुकारित्वम्, अपि तु सत्यस्य मधुरा प्रस्तुतिः।
They were virtuous in every respect and lacking in none. They knew the principles of peace and war and were by nature blessed with prosperity. They could keep counsel secret and were capable in subtle deliberation, experts in the science of policy and always pleasant in speech. Two qualities are named together here: guarding secrets and speaking gently. One who cannot keep counsel secret wastes even the subtlest intelligence. And pleasant speech is not flattery but truth presented sweetly.
२०ईदृशैस्तैरमात्यैश्च राजा दशरथोऽनघः।
उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम्॥
२१अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रक्षयन्।
प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मपरिवर्जयन्॥
२२विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यः सत्यसंगरः।
स तत्र पुरुषव्याघ्रः शशास पृथिवीमिमाम्॥
ईदृशैः गुणोपेतैः अमात्यैः उपपन्नः अनघः राजा दशरथः वसुन्धराम् अन्वशासत्। चारेण सर्वम् अवेक्षमाणः, धर्मेण प्रजाः रक्षन्, प्रजानां पालनं कुर्वन्, अधर्मं परिवर्जयन् च सः अवर्तत। त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, वदान्यः, सत्यसंगरः सः पुरुषव्याघ्रः इमां पृथिवीं शशास। अत्र कविः फलं दर्शयति — यादृशाः मन्त्रिणः, तादृशं शासनम्। राज्ञः गुणाः मन्त्रिगुणानां प्रतिबिम्बम् एव भवन्ति।
Served by ministers with such virtues, the blameless King Daśaratha ruled the earth. Watching over everything through his spies, protecting his subjects by dharma, caring for the people and shunning all that went against dharma, that tiger among men, renowned in the three worlds, generous and true to his word, ruled this earth. Here the poet shows the fruit: as the ministers are, so is the government, and a king’s virtues are the reflection of his ministers’ virtues.
२३नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः।
मित्रवाननतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः।
स शशास जगद्राजा दिवि देवपतिर्यथा॥
सः आत्मनः विशिष्टं समं वा शत्रुं न अध्यगच्छत्। बहुमित्रः सः आसीत्, सामन्ताः तस्य पुरतः नताः, प्रतापेन च सर्वे कण्टकाः हताः। दिवि देवपतिः इन्द्रः यथा, तथा सः राजा जगत् शशास। अयं श्लोकः गीताप्रेसमुद्रणे षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। उपमा च स्मरणीया — दिवि इन्द्रः, पृथिव्यां दशरथः इति। एतेन अयोध्यायाः राज्यं देवलोकस्य प्रतिरूपं दर्शितम्।
He met no enemy greater than himself, nor even an equal. He had many friends, the neighbouring kings bowed before him, and his majesty had destroyed every thorn in his side; the king ruled the world as Indra, lord of the gods, rules heaven. The comparison is worth remembering, Indra in heaven and Daśaratha on earth, for it presents the kingdom of Ayodhyā as the image of the world of the gods.
२४तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते निविष्टैर्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः।
स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः॥
अन्ते कविः उपमया सर्गं समापयति। तैः मन्त्रिभिः — मन्त्रहिते निविष्टैः, अनुरक्तैः, कुशलैः, समर्थैः — वृतः सः पार्थिवः दीप्तिम् अवाप, यथा तेजोमयैः गोभिः युक्तः उदितः अर्कः। सूर्यः स्वयं तेजस्वी, तथापि किरणैः एव शोभते; राजा अपि स्वयं समर्थः, तथापि मन्त्रिभिः एव दीप्यते। अस्मिन् सर्गे एतत् स्थापितम् — दशरथस्य सभा सुमन्त्रिता आसीत्। तस्मात् एव अग्रे कैकेय्याः वचनमात्रेण तस्य स्खलनं पाठकं विस्मापयति। यत्र एतावन्तः नीतिज्ञाः उपस्थिताः, तत्र अपि रागः शासनं जयति — इयम् एव अस्य सर्गस्य दूरगामिनी शिक्षा।
The poet closes the sarga with an image. Surrounded by those ministers, devoted, skilful, capable and bent on counsel for his good, the king shone as the risen sun shines with its blazing rays. The sun is radiant in itself, yet it is its rays that make it splendid; so the king, capable as he is, shines through his ministers. This sarga establishes that Daśaratha’s court was well counselled. That is exactly why, later, the reader is astonished to see him fall at a mere word from Kaikeyī. Even where so many wise statesmen are present, passion can overcome good government: that is the far-reaching lesson of this sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।