बालकाण्डम् — षष्ठः सर्गः
अयोध्यायाः पौरजानपदानां गुणवर्णनम्
पञ्चमे सर्गे नगर्याः बाह्या शोभा वर्णिता; अस्मिन् सर्गे तत्र निवसन्तः जनाः राजा च वर्ण्यन्ते। दशरथो वेदवित् धर्मपरो जितेन्द्रियश्च; सः त्रिवर्गम् अनुतिष्ठन् मनुवत् पुरीं पालयति। पौराः विद्वांसः सत्यवादिनः सन्तुष्टाश्च; न तत्र दरिद्रः, न नास्तिकः, न अविद्वान्, न दुःखितः कश्चित्। अश्वैः गजैः योधैश्च समृद्धा सा ‘अयोध्या’ इति नाम्ना सत्येन प्रकाशते। अयं सर्गः तां मर्यादां स्थापयति, यया अग्रे वनवासो युद्धं च मीयेते।
१तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसंग्रहः।
दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः॥
२इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मपरो वशी।
महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥
३बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रियः।
धनैश्च संचयैश्चान्यैः शक्रवैश्रवणोपमः॥
४यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता।
तथा दशरथो राजा लोकस्य परिरक्षिता॥
तस्यां प्रसिद्धायाम् अयोध्यापुर्यां दशरथो नाम राजा वसति स्म। सः वेदवित् आसीत्, सर्वसंग्रहश्च — यत् किमपि राज्याय उपयुक्तं वस्तु जनं वा, तत् सर्वं सङ्गृह्णाति। दूरदर्शी महातेजाश्च; पौराः जानपदाश्च तं प्रियं मन्यन्ते स्म। इक्ष्वाकुवंशे सः अतिरथः, यज्वा, धर्मपरः, जितेन्द्रियश्च। महर्षिकल्पः राजर्षिः इति त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। बलवान् सन् सः शत्रून् निहतवान्, मित्राणि च लब्धवान्; धनैः सञ्चयैश्च इन्द्रकुबेरसदृशः। यथा महातेजाः मनुः लोकस्य परिरक्षिता, तथा दशरथोऽपि। अत्र मननीयम् — पञ्चमे सर्गे कविः नगरीम् एव वर्णितवान्, अस्मिन् तु तत्र निवसन्तं राजानम्। नगरस्य शोभा राज्ञः धर्मात् उद्भवति इति क्रमेण एव सूच्यते। ‘सर्वसंग्रहः’ इति पदं द्विधा व्याख्यायते — यः सर्वं वस्तु सङ्गृह्णाति, यश्च सर्वान् जनान् आत्मसात् करोति; उभयथापि राज्ञः सामर्थ्यम् एव सूच्यते।
In that famous city of Ayodhyā lived a king named Daśaratha. He knew the Veda, and he gathered to himself everything and everyone the kingdom needed; he was farsighted and full of energy, and the people of city and countryside held him dear. Among the Ikṣvākus he was a chariot warrior of the first rank, a performer of sacrifices, devoted to dharma and master of his senses, a royal sage equal to the great seers and renowned in the three worlds. Strong as he was, he had struck down his enemies and won allies, and in wealth and stores he was the equal of Indra and of Kubera. As the mighty Manu had protected the world, so did Daśaratha. Note the order: in the fifth sarga the poet described the city, and here he describes the king who lives in it, which quietly tells us that the city’s splendour springs from the king’s dharma. The phrase “who gathered everything” is read in two ways, as one who gathers every needful thing and as one who wins every person to himself; either way it speaks of the king’s capability.
५तेन सत्याभिसंधेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता।
पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती॥
६तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुताः।
नरास्तुष्टा धनैः स्वैः स्वैरलुब्धाः सत्यवादिनः॥
सत्यप्रतिज्ञः सः राजा धर्मम् अर्थं कामं च — त्रिवर्गम् — समम् अनुतिष्ठति स्म। तेन पालिता सा श्रेष्ठा पुरी इन्द्रेण पालिता अमरावती इव शोभते। अत्र उपमा न केवलम् अलङ्कारः; यत्र राजा त्रिवर्गं समं सेवते तत्र नगरी स्वर्गतुल्या भवति इति नियमः कथ्यते। तस्मिन् पुरवरे निवसन्तः नराः हृष्टाः, धर्मात्मानः, बहुश्रुताश्च आसन्। स्वैः स्वैः धनैः ते तुष्टाः, अलुब्धाः, सत्यवादिनश्च। सन्तोषः अत्र प्रथमं धनम्; यः स्वेन तुष्यति स एव अलुब्धः। ‘तेन पालिता’ इति तृतीया द्रष्टव्या — पुरी स्वयं न शोभते, राज्ञा पालिता सती शोभते।
True to his word, the king pursued the three ends of life, dharma, wealth and pleasure, in balance, and the great city he guarded shone like Amarāvatī guarded by Indra. The comparison is not mere ornament; it states a rule: where the king serves the three ends evenly, his city becomes like heaven. And the phrase “guarded by him” reminds us that the city does not shine by itself; it shines because the king protects it. The men who lived in that fine city were cheerful, righteous and widely learned; each was content with his own wealth, free of greed and truthful. Contentment is the first wealth here, for only one content with his own is free of greed.
७नाल्पसंनिचयः कश्चिदासीत्तस्मिन्पुरोत्तमे।
कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान्॥
८कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्वचित्।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नाविद्वान्न च नास्तिकः॥
तस्मिन् पुरोत्तमे न कश्चित् कुटुम्बी अल्पसंचयः आसीत्, न च कश्चित् असिद्धार्थः; गोभिः अश्वैः धनेन धान्येन च सर्वे समृद्धाः। कामी, कदर्यः, नृशंसः — एवंविधः पुरुषः तत्र क्वचिदपि न आसीत्। अविद्वान् नास्तिकश्च अयोध्यायां द्रष्टुम् अपि न शक्यः। अत्र कवेः शैली द्रष्टव्या — सः गुणान् न गणयति, अपितु दोषाणाम् अभावं वर्णयति। एषा नञ्समासपरम्परा सर्गस्य मध्यभागं व्याप्नोति; यत् न अस्ति तत् कथनेन यत् अस्ति तत् स्पष्टतरं भवति। ‘क्वचित्’ इति पदम् अत्र अग्रे च पुनः प्रयुज्यते; देशतः कालतश्च कोऽपि अपवादो नास्ति इति तेन ध्वन्यते।
In that best of cities there was no householder with meagre stores and none whose aims went unfulfilled; all were rich in cattle, horses, wealth and grain. Nowhere in Ayodhyā was there a man who was lustful, miserly or cruel, and not a single unlearned man or unbeliever could be found. Notice the poet’s style: he does not list virtues but describes the absence of faults. This string of negatives runs through the middle of the sarga, and saying what is not there makes what is there all the clearer. The word “nowhere,” used here and again later, suggests there was no exception in any place or at any time.
९सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताः।
मुदिताः शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः॥
१०नाकुण्डली नामुकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान्।
नामृष्टो न नलिप्तांगो नासुगन्धश्च विद्यते॥
११नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनंगदनिष्कधृक्।
नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान्॥
सर्वे नराः नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताश्च आसन्; शीलेन वृत्तेन च मुदिताः, निर्मलाः महर्षयः इव। न कश्चित् कुण्डलहीनः, न मुकुटहीनः, न स्रग्वर्जितः, न अल्पभोगवान्। न च कश्चित् अस्नातः, अनुलेपरहितः, असुगन्धो वा विद्यते। अपवित्रं भोजनं न कोऽपि भुङ्क्ते, न कोऽपि अदाता; अङ्गदेन निष्केन हस्ताभरणेन च सर्वे भूषिताः; अनात्मवान् अपि न कश्चित्। अत्र बाह्या शोभा आन्तरः संयमश्च सहैव गण्येते। भोगः अत्र धर्मविरोधी न; संयतस्य भोगः एव समृद्धेः चिह्नम्। ‘विद्यते’ ‘दृश्यते’ इति च लटि प्रयुक्ते क्रियापदे; अतीतम् अपि कविः वर्तमानवत् पश्यति।
All the men and women were righteous in character and well restrained; they delighted in good conduct and were as spotless as the great sages. No one went without earrings, a diadem or a garland, and no one’s pleasures were meagre. No one was unbathed, unanointed or without fragrance. No one ate impure food, no one failed to give, all wore armlets, gold pendants and bracelets, and no one lacked self-command. Outward splendour and inner restraint are counted together here. Enjoyment is not opposed to dharma; the enjoyment of a restrained man is itself the mark of prosperity. And the poet speaks of all this in the present tense, seeing even the past as though it were before him.
१४नास्तिको नानृती वापि न कश्चिदबहुश्रुतः।
नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान्विद्यते क्वचित्॥
१५नाषडंगविदत्रास्ति नाव्रतो नासहस्रदः।
न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन॥
१६कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान्।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान्॥
न तत्र नास्तिकः, न अनृतवादी, न अबहुश्रुतः कश्चित्; न असूयकः, न अशक्तः, न अविद्वान्। वेदस्य षडङ्गं न जानाति इति कोऽपि न आसीत्, न अव्रतः, न सहस्रात् न्यूनदायी। दीनः, क्षिप्तचित्तः, व्यथितो वा कश्चन न दृश्यते। श्रीहीनः रूपहीनः राजभक्तिहीनश्च नरो नारी वा अयोध्यायां द्रष्टुम् एव न शक्यते। एषा सूची अतिशयोक्तिः इव भासते; किन्तु कवेः अभिप्रायः अयम् — एषा सा मर्यादा, यस्याः भङ्गः अग्रे वनवासेन युद्धेन च मीयते। अपि च ‘राजन्यभक्तिमान्’ इति पदेन राजनिष्ठापि नागरिकस्य गुणेषु गण्यते; विद्या धर्मः श्रीः निष्ठा च एकत्र मिलिताः।
There was no unbeliever there, no liar, no one of little learning, no one envious, incapable or ignorant. There was no one who did not know the six ancillary sciences of the Veda, no one who kept no vows, no one who gave less than a thousand. No one was to be seen who was wretched, distracted or afflicted, and no man or woman in Ayodhyā lacked prosperity, beauty or loyalty to the king. The list may sound like exaggeration, but the poet’s purpose is this: here is the standard by whose breaking the exile and the war will later be measured. And by naming loyalty to the king among a citizen’s virtues, the poet brings learning, dharma, prosperity and loyalty together.
१७वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः।
कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुताः॥
१८दीर्घायुषो नराः सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः।
सहिताः पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे॥
१९क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः।
शूद्राः स्वकर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिणः॥
ब्राह्मणम् आरभ्य शूद्रपर्यन्तेषु चतुर्षु वर्णेषु सर्वे जनाः देवतानाम् अतिथीनां च पूजकाः, कृतज्ञाः, वदान्याः, शूराः, विक्रमसंयुताश्च आसन्। सर्वे दीर्घायुषः, धर्मं सत्यं च आश्रिताः; पुत्रैः पौत्रैः स्त्रीभिश्च सहिताः ते तस्मिन् पुरोत्तमे न्यवसन्। क्षत्रं ब्रह्ममुखम् आसीत् — क्षत्रियाः ब्राह्मणानाम् आदेशम् अपेक्षन्ते स्म; वैश्याः क्षत्रम् अनुव्रताः; शूद्राः स्वकर्मनिरताः सन्तः त्रीन् वर्णान् उपचरन्ति स्म। परस्परानुवर्तनम् एव अत्र समाजस्य सूत्रम्। ‘ब्रह्ममुखम्’ इति पदं गभीरम् — क्षत्रियस्य मुखं ब्राह्मणः, अर्थात् बलं ज्ञानेन नीयते इति। यत्र बलं ज्ञानम् अनुसरति तत्रैव राज्यं स्थिरम्।
In all four classes, from brāhmaṇas down to śūdras, the people honoured the gods and their guests; they were grateful, generous, brave and valorous. All were long-lived and held to dharma and truth, and they lived in that fine city with their sons, grandsons and wives. The kṣatriyas had the brāhmaṇas as their mouth, taking direction from them; the vaiśyas followed the kṣatriyas; and the śūdras, busy with their own work, served the three other classes. Mutual regard is the thread that holds this society together. The phrase “had the brāhmaṇas as their mouth” is a deep one: the brāhmaṇa is the warrior’s mouth, that is, strength is guided by knowledge, and only where strength follows knowledge does a kingdom stand firm.
२०सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता।
यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता॥
२१योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम्।
सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव॥
सा पुरी तेन इक्ष्वाकुनाथेन तथा सुपरिरक्षिता, यथा पूर्वं धीमता मानवेन्द्रेण मनुना रक्षिता आसीत्। पञ्चमे सर्गे ‘मनुना निर्मिता’ इति उक्तम्, अत्र तु ‘मनुवत् रक्षिता’ इति। निर्माणं रक्षणं च — द्वयोः सन्धिः एव राजधर्मः। अपि च सा पुरी अग्निकल्पानां योधानां समूहैः पूर्णा आसीत् — ते पेशलाः, अमर्षिणः, कृतविद्याश्च; केसरिणां गुहा इव सा तैः शोभते। अत्र ‘अमर्षिणः’ इति पदं मननीयम् — यः अपमानं न सहते स एव योद्धा; शान्ते नगरे अपि शौर्यं सुप्तं तिष्ठति।
The lord of the Ikṣvākus guarded that city as well as the wise Manu, lord of men, had guarded it long ago. In the fifth sarga we were told Manu built the city; here we are told Daśaratha guarded it as Manu did. Building and guarding joined together make up a king’s dharma. The city was also full of bands of warriors like fire, deft, brooking no insult and well trained, so that it looked like a cave full of lions. The phrase “brooking no insult” deserves thought: only one who will not bear an affront is a true warrior, and even in a peaceful city courage lies sleeping.
२२काम्बोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः।
वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमैः॥
२३विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि।
मदान्वितैरतिबलैर्मातंगैः पर्वतोपमैः॥
२४ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा।
अञ्जनादपि निष्क्रान्तैर्वामनादपि च द्विपैः॥
काम्बोजदेशे बाह्लीकदेशे च जातैः उत्तमैः अश्वैः, वनायुदेशजैः नदीजैश्च — इन्द्रस्य हयतुल्यैः — सा पुरी पूर्णा आसीत्। विन्ध्ये हिमवति च जातैः मदान्वितैः अतिबलैः पर्वतोपमैः मातङ्गैः अपि सा पूर्णा। ऐरावतकुले महापद्मकुले च जातैः, अञ्जनात् वामनाच्च निष्क्रान्तैः द्विपैः अपि। दिग्गजानां वंशाः अत्र स्मर्यन्ते; नगरस्य बलं दिशां बलेन तुल्यम् इति ध्वन्यते। अश्वानां गजानां च देशभेदेन नामानि गण्यन्ते; एतेन अयोध्यायाः दूरदेशैः सह सम्बन्धोऽपि सूच्यते।
The city was full of the finest horses, born in Kāmboja and Bāhlīka, in Vanāyu and by the river, equal to Indra’s own steeds. It was full too of elephants born on the Vindhya and the Himālaya, in rut, immensely strong and like mountains, and of elephants of the lineage of Airāvata and of Mahāpadma, and of the lines of Añjana and Vāmana. These are the lines of the elephants that guard the quarters of the sky, which hints that the city’s strength equalled that of the four directions. The horses and elephants are named by the lands they come from, which also shows Ayodhyā’s ties with distant countries.
२५भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा।
भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी॥
२६नित्यमत्तैः सदा पूर्णा नागैरचलसंनिभैः।
सा योजने द्वे च भूयः सत्यनामा प्रकाशते।
यस्यां दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत्॥
भद्रैः मन्द्रैः मृगैश्च, तथा भद्रमन्द्रमृगैः, भद्रमन्द्रैः, भद्रमृगैः, मृगमन्द्रैश्च — गजानां शुद्धाभिः सङ्कीर्णाभिश्च सर्वाभिः जातिभिः सा पुरी व्याप्ता। नित्यमत्तैः अचलसंनिभैः नागैः सदा पूर्णा सा द्वे योजने भूयः सत्यनाम्ना प्रकाशते — ‘अयोध्या’ इति नाम तस्याः यथार्थम्, यतः तां केनापि योद्धुं न शक्यम्। तस्यां वसन् दशरथः जगत् अपालयत्। अयं श्लोकः षट्पादः; गीताप्रेसमुद्रणे त्रीणि अर्धानि एकेन एव अङ्केन निर्दिष्टानि। एतेषु श्लोकेषु कविः शब्दक्रीडां करोति — भद्र-मन्द्र-मृग इति त्रीणि पदानि पुनः पुनः विपर्यस्तानि; श्रवणे एव गजसमूहस्य गम्भीरो घोष इव भासते।
The city was crowded with every breed of elephant, pure and mixed: the bhadra, the mandra and the mṛga, and the crossings bhadra-mandra-mṛga, bhadra-mandra, bhadra-mṛga and mṛga-mandra. Always full of elephants in constant rut, huge as mountains, and stretching two yojanas further, the city shone, true to its name: Ayodhyā, the city no one could make war on. Living there, Daśaratha ruled the world. In these verses the poet plays with words, turning the three names bhadra, mandra and mṛga over and over, so that the very sound seems like the deep rumble of a herd of elephants.
२७तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान्।
शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः॥
२८तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलां गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम्।
पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः॥
तां पुरीं महातेजाः महान् राजा दशरथः शशास; शमितशत्रुः सः नक्षत्राणि चन्द्रमाः इव ताम् अन्वशासत्। दृढतोरणार्गलां विचित्रगृहैः उपशोभितां शिवां नृसहस्रसंकुलां सत्यनाम्नीम् अयोध्यां शक्रसमः महीपतिः पालयति स्म। एवं षष्ठः सर्गः शान्तस्य धर्मराज्यस्य चित्रं समापयति। अस्मिन् सर्गे न कश्चित् व्यापारः, न संवादः, केवलं स्थितिवर्णनम्। किन्तु एषा एव स्थितिः सः मानदण्डः, येन अग्रे कैकेय्याः वचनम्, रामस्य वनवासः, रावणेन सह युद्धं च मीयन्ते। यत् नष्टं तत् पूर्वं दर्शयितुम् एव अयं सर्गः। प्रथमे सर्गे रामस्य गुणा गणिताः, अस्मिन् तु नगरस्य; उभयत्र कविः पूर्णतायाः चित्रं लिखति।
The great King Daśaratha, full of energy, ruled that city, his enemies subdued, as the moon rules the stars. Ayodhyā, true to its name, auspicious, with stout bars on its gates, graced with houses of many kinds and thronged with thousands of people, was guarded by that lord of the earth, the equal of Indra. So the sixth sarga completes its picture of a peaceful kingdom of dharma. Nothing happens in it and no one speaks; it only describes how things stood. Yet this very state of things is the measure by which Kaikeyī’s demand, Rāma’s exile and the war with Rāvaṇa will be judged later: the sarga exists to show first what will be lost. In the first sarga Rāma’s virtues were counted; here it is the city’s, and in both the poet paints a picture of fullness.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।