अयोध्यावर्णनम्

अत्र कथा आरभ्यते। पूर्वकाले इयं कृत्स्ना वसुन्धरा येषां राज्ञाम् आसीत्, ते इक्ष्वाकुवंश्याः। प्रजापतिम् आरभ्य तस्मिन् वंशे सर्वे नृपाः जयशालिनः बभूवुः। तेषु एकः सगरः नाम राजा आसीत्; तेन समुद्रः खनितः, अतः सः जलाशयः अद्यापि 'सागरः' इति नाम्ना ज्ञायते। यात्रां कुर्वन्तं तं षष्टिः पुत्रसहस्राणि परिवार्य गच्छन्ति स्म। तेषां महात्मनां राज्ञां वंशे इदं महत् आख्यानम् उत्पन्नम्, यत् लोके 'रामायणम्' इति श्रुतम्। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न रामं वर्णयति, अपि तु तस्य वंशम्। पुरुषः वंशात् उद्भवति, कथा च देशात् — इति आदिकाव्यस्य दृष्टिः। अपि च 'श्रुतम्' इति पदेन सूच्यते यत् इदम् आख्यानं कविकल्पितं न, अपि तु परम्परया आगतम्।

कुशीलवौ वदतः — तत् इदम् आख्यानम् आवां द्वौ आदितः आरभ्य सर्वं निखिलं वर्तयिष्यावः। इदं धर्मेण कामेन अर्थेन च सहितम्; अतः असूयां त्यक्त्वा एतत् श्रोतव्यम्। 'वर्तयिष्यावः' इति द्विवचनम् — गायकौ द्वौ, कथा तु एका। 'अनसूयता' इति पदेन श्रोतुः अपि कर्तव्यं निर्दिष्टम् — दोषदृष्टिं विहाय शृणुयात्। एवम् अनेन श्लोकेन कथायाः प्रवेशद्वारं पिधीयते, अग्रे च देशवर्णनम् आरभ्यते।

कोशलः नाम महान् जनपदः अस्ति। सः मुदितः, स्फीतः, सरयूतीरे निविष्टः, प्रभूतेन धनेन धान्येन च युक्तः। तत्र लोकविश्रुता अयोध्या नाम नगरी आसीत्। तां पुरीं स्वयं मानवेन्द्रः मनुः निर्मितवान्। अत्र त्रीणि वस्तूनि सूचितानि — नदीजलम्, अन्नसमृद्धिः, आदिपुरुषेण कृता प्रतिष्ठा च। नगरी न आकस्मिकी; सा धर्मस्य आदिकर्त्रा मनुना एव योजिता। 'अयोध्या' इति नाम अपि सार्थकम् — या केनापि योद्धुं न शक्या, सा अयोध्या। नाम्नि एव तस्याः भविष्यं निहितम्।

सा श्रीमती महापुरी द्वादश योजनानि आयता, त्रीणि योजनानि च विस्तीर्णा। तस्याः महापथाः सुष्ठु विभक्ताः। महता सुविभक्तेन राजमार्गेण सा शोभते। तस्मिन् मार्गे मुक्तानि पुष्पाणि विकीर्यन्ते, प्रतिदिनं च जलं सिच्यते। मार्गस्य एषः दैनिकः संस्कारः नगरस्य अनुशासनं सूचयति। यत्र राजमार्गः प्रत्यहं शोध्यते सिच्यते च, तत्र राजा जागर्ति इति ज्ञेयम्। कविः प्रथमं मानं वदति, ततः मार्गम् — बाह्यात् अन्तः प्रविशति वर्णना।

तां पुरीं महाराष्ट्रविवर्धनः राजा दशरथः आवासयामास — यथा दिवि देवपतिः इन्द्रः अमरावतीम्। 'आवासयामास' इति णिजन्तं पदम्; अर्थात् सः स्वयं न वसति, अपि तु जनान् वासयति। राज्ञः कर्म एतत् एव। सा पुरी कपाटैः तोरणैश्च युक्ता; तस्याः अन्तः आपणाः पृथक् पृथक् सुविभक्ताः। सर्वाणि यन्त्राणि आयुधानि च तत्र सन्ति; सर्वैः शिल्पिभिः सा उषिता। दुर्गरक्षा, वाणिज्यम्, शिल्पम् — इति त्रयम् एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धम्।

सूतैः मागधैश्च सा सम्बाधा; श्रीमती अतुलप्रभा च। सूताः स्तुतिं गायन्ति, मागधाः वंशावलीं कथयन्ति; एवं नगरे स्मृतिः जीवति। तस्यां उच्चाः अट्टालाः ध्वजवन्तः शोभन्ते; शतशः शतघ्न्यः तत्र संकुलाः। शतघ्नी नाम प्राकारस्थं महास्त्रम्, यत् एकदा शतं योधान् हन्तुं समर्थम्। वधूनाटकसंघैः सा सर्वतः संयुक्ता। उद्यानैः आम्रवणैश्च उपेता, महती, सालवृक्षमेखला च। युद्धसज्जा नाट्यं वनं च — एकत्र एव।

तस्याः परिखा गम्भीरा दुर्गमा च; अन्यैः शत्रुभिः सा पुरी दुरासदा। वाजिभिः वारणैः गोभिः उष्ट्रैः खरैश्च सा सम्पूर्णा। बलिं ददद्भिः सामन्तराजसंघैः सा आवृता; नानादेशनिवासिनः वणिजः च तां उपशोभयन्ति। अत्र राजनीतिः अपि दृश्यते — सामन्ताः प्रीताः, वणिजः दूरात् आगताः। एतत् एव स्थिरस्य राज्यस्य लक्षणम्; न केवलं प्राकारः परिखा वा। अश्वाः गजाः इति युद्धपशवः, गावः उष्ट्राः खराः इति भारवाहिनः — उभयम् अपि गणितम्।

रत्नैः विकृताः प्रासादाः पर्वताः इव तां शोभयन्ति। कूटागारैः सम्पूर्णा सा इन्द्रस्य अमरावती इव प्रतिभाति। सा चित्रा, अष्टापदाकारा, वरनारीगणैः युता, सर्वरत्नैः समाकीर्णा, विमानगृहैः शोभिता च। 'अष्टापदाकारा' इति पदं द्यूतफलकम् इव समचतुरस्रखण्डेषु विभक्तां वीथीरचनाम् आह। नगरी अनियता न; सा गणितेन इव योजिता। अत्र द्विवारम् अमरावत्या सह तुलना कृता — भूमेः पुरी स्वर्गस्य प्रतिबिम्बम्।

गृहैः सा गाढा, अविच्छिद्रा, समभूमौ निवेशिता। शालितण्डुलैः सम्पूर्णा; तस्याः जलम् इक्षुकाण्डरसः इव मधुरम्। दुन्दुभिभिः मृदङ्गैः वीणाभिः पणवैश्च सा भृशम् अत्यर्थं नादिता; पृथिव्यां सा अनुत्तमा। दिवि तपसा अधिगतं सिद्धानां विमानम् इव सा भाति; तस्याः वेश्मानि सुष्ठु निवेशितानि, नरोत्तमैः च सा समावृता। अन्नं जलं संगीतं जनाश्च — एतैः नगरस्य पूर्णता कथ्यते। उपमा अपि द्रष्टव्या — भूमौ स्थिता अपि सा दिव्या; किन्तु सिद्धानां विमानं तपसा लभ्यते, अयोध्या च धर्मेण।

तत्र ये धनुर्धराः, ते विविक्तं गणात् विच्छिन्नम्, अपरापरम् असहायम्, शब्दवेध्यं विततं च जनं बाणैः न विध्यन्ति। लघुहस्ताः विशारदाः च ते। वने मत्तानां नदतां सिंहानां व्याघ्राणां वराहाणां च ते निशितैः शस्त्रैः बाहुबलैः च हन्तारः। तादृशानां महारथानां सहस्रैः सा पुरी अभिपूर्णा आसीत्; तां राजा दशरथः तदा आवासयामास। अत्र युद्धधर्मः स्पष्टः — शक्तिः सती अपि नियमेन बध्यते। असहायः न हन्तव्यः इति एषा मर्यादा एव वीरस्य भूषणम्। यत् न कुर्वन्ति, तेन एव तेषां वर्णनम् आरब्धम् — एतत् कवेः कौशलम्।

अन्ते कविः ब्राह्मणान् वर्णयति। अग्निमद्भिः गुणवद्भिः वेदषडङ्गपारगैः द्विजोत्तमैः सा पुरी आवृता। ते सहस्रदाः, सत्यरताः, महात्मानः, महर्षिकल्पाः, केवलाः ऋषयः च। एषः श्लोकः दीर्घेण वृत्तेन रचितः; छन्दःपरिवर्तनेन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। सर्वान्ते ब्राह्मणाः स्मृताः — प्राकारः धनं सैन्यं च बाह्यानि रक्षणानि, नगरस्य तु वास्तविकं रक्षणं तपः एव इति कवेः अभिप्रायः। एवम् अत्र आदर्शा नगरी वर्णिता; अस्याः एव त्यागः अग्रे समग्रस्य काव्यस्य शोकमूलं भवति।