॥वाल्मीकिरामायणम् बालकाण्डम् — सर्गः ५

बालकाण्डम् — पञ्चमः सर्गः

अयोध्यावर्णनम्

इक्ष्वाकुवंशः कोशलजनपदः मनुनिर्मिता पुरी च

अत्र कथा प्रकृतार्थे प्रविशति। प्रथमम् इक्ष्वाकूणां वंशः स्मर्यते — यस्य राज्ञाम् इयं समग्रा पृथिवी आसीत्, यत्र च सगरः सागरं खनितवान्। ततः सरयूतीरे स्थितः कोशलजनपदः, तत्र च मनुना स्वयं निर्मिता अयोध्या नगरी वर्ण्यते — तस्याः परिमाणम्, राजमार्गाः, कपाटतोरणानि, आपणाः, अट्टालाः, परिखा, प्रासादाः, उद्यानानि, वाद्यनादः, शूराः धनुर्धराः, वेदपारगाः द्विजोत्तमाश्च। अयं सर्गः आदर्शनगर्याः चित्रम्; अस्याः एव वियोगः अग्रे काव्यस्य करुणामूलम्।

१इक्ष्वाकुवंशः कथायाश्च मूलम्

१सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुंधरा।
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम्॥

२येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः।
षष्टिपुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन्॥

३इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम्।
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम्॥

अत्र कथा आरभ्यते। पूर्वकाले इयं कृत्स्ना वसुन्धरा येषां राज्ञाम् आसीत्, ते इक्ष्वाकुवंश्याः। प्रजापतिम् आरभ्य तस्मिन् वंशे सर्वे नृपाः जयशालिनः बभूवुः। तेषु एकः सगरः नाम राजा आसीत्; तेन समुद्रः खनितः, अतः सः जलाशयः अद्यापि 'सागरः' इति नाम्ना ज्ञायते। यात्रां कुर्वन्तं तं षष्टिः पुत्रसहस्राणि परिवार्य गच्छन्ति स्म। तेषां महात्मनां राज्ञां वंशे इदं महत् आख्यानम् उत्पन्नम्, यत् लोके 'रामायणम्' इति श्रुतम्। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न रामं वर्णयति, अपि तु तस्य वंशम्। पुरुषः वंशात् उद्भवति, कथा च देशात् — इति आदिकाव्यस्य दृष्टिः। अपि च 'श्रुतम्' इति पदेन सूच्यते यत् इदम् आख्यानं कविकल्पितं न, अपि तु परम्परया आगतम्।

Here the story begins. In former times this whole earth belonged to the kings of the Ikṣvāku line, and from Prajāpati onward every king in that line was glorious in victory. Among them was a king named Sagara, who had the ocean dug out, which is why that body of water is still called sāgara; whenever he set out on a journey, sixty thousand sons surrounded him as he went. In the line of these great-souled kings this great narrative arose, the one known in the world as the Rāmāyaṇa. Notice that the poet does not describe Rāma first but his lineage: a man springs from his line, and a story from its land; that is how the first poem sees things. The word “known,” literally “heard,” also shows that this narrative is no invention of the poet but has come down by tradition.

२गायकयोः प्रतिज्ञा श्रोतुश्च कर्तव्यम्

४तदिदं वर्तयिष्यावः सर्वं निखिलमादितः।
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयता॥

कुशीलवौ वदतः — तत् इदम् आख्यानम् आवां द्वौ आदितः आरभ्य सर्वं निखिलं वर्तयिष्यावः। इदं धर्मेण कामेन अर्थेन च सहितम्; अतः असूयां त्यक्त्वा एतत् श्रोतव्यम्। 'वर्तयिष्यावः' इति द्विवचनम् — गायकौ द्वौ, कथा तु एका। 'अनसूयता' इति पदेन श्रोतुः अपि कर्तव्यं निर्दिष्टम् — दोषदृष्टिं विहाय शृणुयात्। एवम् अनेन श्लोकेन कथायाः प्रवेशद्वारं पिधीयते, अग्रे च देशवर्णनम् आरभ्यते।

Kuśa and Lava declare: “This is the narrative the two of us will recite, all of it, from the beginning. It is joined with dharma, with desire and with wealth, so it should be heard without ill will.” The verb is in the dual: the singers are two, but the story is one. And “without ill will” sets out the listener’s duty as well: he should listen without looking for faults. With this verse the entrance to the story is complete, and the description of the land begins.

३कोशलजनपदः मनुनिर्मिता पुरी च

५कोशलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान्।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान्॥

६अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम्॥

कोशलः नाम महान् जनपदः अस्ति। सः मुदितः, स्फीतः, सरयूतीरे निविष्टः, प्रभूतेन धनेन धान्येन च युक्तः। तत्र लोकविश्रुता अयोध्या नाम नगरी आसीत्। तां पुरीं स्वयं मानवेन्द्रः मनुः निर्मितवान्। अत्र त्रीणि वस्तूनि सूचितानि — नदीजलम्, अन्नसमृद्धिः, आदिपुरुषेण कृता प्रतिष्ठा च। नगरी न आकस्मिकी; सा धर्मस्य आदिकर्त्रा मनुना एव योजिता। 'अयोध्या' इति नाम अपि सार्थकम् — या केनापि योद्धुं न शक्या, सा अयोध्या। नाम्नि एव तस्याः भविष्यं निहितम्।

There is a great country called Kosala, happy and prosperous, lying along the bank of the Sarayū and rich in wealth and grain. In it stood a city famed throughout the world, named Ayodhyā, a city that Manu, the lord of men, had built himself. Three things are signalled here: the river’s water, the abundance of food, and a foundation laid by the first of men. The city was no accident; it was planned by Manu, the first maker of dharma. Even the name Ayodhyā has meaning: the city that no one can make war on is Ayodhyā, “the unassailable.” Its future lies hidden in its very name.

४पुर्याः परिमाणं राजमार्गश्च

७आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा॥

८राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः॥

सा श्रीमती महापुरी द्वादश योजनानि आयता, त्रीणि योजनानि च विस्तीर्णा। तस्याः महापथाः सुष्ठु विभक्ताः। महता सुविभक्तेन राजमार्गेण सा शोभते। तस्मिन् मार्गे मुक्तानि पुष्पाणि विकीर्यन्ते, प्रतिदिनं च जलं सिच्यते। मार्गस्य एषः दैनिकः संस्कारः नगरस्य अनुशासनं सूचयति। यत्र राजमार्गः प्रत्यहं शोध्यते सिच्यते च, तत्र राजा जागर्ति इति ज्ञेयम्। कविः प्रथमं मानं वदति, ततः मार्गम् — बाह्यात् अन्तः प्रविशति वर्णना।

That splendid great city was twelve yojanas long and three wide, and its great avenues were well laid out. It was adorned by a great royal highway, well planned, on which loose flowers were strewn and water sprinkled every day. This daily care of the road speaks of the city’s good order: where the royal road is cleaned and sprinkled every day, one knows the king is watchful. The poet gives the size first and then the road, so the description moves from the outside inward.

५दशरथेन पुर्याः आवासनं शिल्पिनश्च

९तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः।
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा॥

१०कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम्।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषितां सर्वशिल्पिभिः॥

तां पुरीं महाराष्ट्रविवर्धनः राजा दशरथः आवासयामास — यथा दिवि देवपतिः इन्द्रः अमरावतीम्। 'आवासयामास' इति णिजन्तं पदम्; अर्थात् सः स्वयं न वसति, अपि तु जनान् वासयति। राज्ञः कर्म एतत् एव। सा पुरी कपाटैः तोरणैश्च युक्ता; तस्याः अन्तः आपणाः पृथक् पृथक् सुविभक्ताः। सर्वाणि यन्त्राणि आयुधानि च तत्र सन्ति; सर्वैः शिल्पिभिः सा उषिता। दुर्गरक्षा, वाणिज्यम्, शिल्पम् — इति त्रयम् एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धम्।

King Daśaratha, who enlarged his great realm, peopled that city as Indra, lord of the gods, peopled his heavenly city Amarāvatī. The verb means that he made others dwell there: a king does not merely live in his city but settles his people in it, and that is his proper work. The city had gates fitted with doors and arches, and inside its markets were laid out each in its own place. It held every kind of war engine and weapon, and craftsmen of every sort lived in it. Defence, trade and craft are bound together in a single verse.

६सूतमागधाः अट्टालाः उद्यानानि च

११सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम्।
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम्॥

१२वधूनाटकसंघैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम्।
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्॥

सूतैः मागधैश्च सा सम्बाधा; श्रीमती अतुलप्रभा च। सूताः स्तुतिं गायन्ति, मागधाः वंशावलीं कथयन्ति; एवं नगरे स्मृतिः जीवति। तस्यां उच्चाः अट्टालाः ध्वजवन्तः शोभन्ते; शतशः शतघ्न्यः तत्र संकुलाः। शतघ्नी नाम प्राकारस्थं महास्त्रम्, यत् एकदा शतं योधान् हन्तुं समर्थम्। वधूनाटकसंघैः सा सर्वतः संयुक्ता। उद्यानैः आम्रवणैश्च उपेता, महती, सालवृक्षमेखला च। युद्धसज्जा नाट्यं वनं च — एकत्र एव।

The city was thronged with sūtas, who sing praises, and māgadhas, who recite genealogies; so the city’s memory stayed alive. It was splendid and of matchless radiance. Its tall watchtowers flew banners, and hundreds of śataghnīs crowded its walls; the śataghnī, “hundred-killer,” was a great engine mounted on the ramparts that could kill a hundred warriors at once. On every side it had troupes of women dancers and players; it had pleasure gardens and mango groves, and it was great and girdled with sāla trees. Readiness for war, theatre and forest were all in one place.

७परिखा दुर्गता पशवः सामन्ताः वणिजश्च

१३दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम्।
वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा॥

१४सामन्तराजसंघैश्च बलिकर्मभिरावृताम्।
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम्॥

तस्याः परिखा गम्भीरा दुर्गमा च; अन्यैः शत्रुभिः सा पुरी दुरासदा। वाजिभिः वारणैः गोभिः उष्ट्रैः खरैश्च सा सम्पूर्णा। बलिं ददद्भिः सामन्तराजसंघैः सा आवृता; नानादेशनिवासिनः वणिजः च तां उपशोभयन्ति। अत्र राजनीतिः अपि दृश्यते — सामन्ताः प्रीताः, वणिजः दूरात् आगताः। एतत् एव स्थिरस्य राज्यस्य लक्षणम्; न केवलं प्राकारः परिखा वा। अश्वाः गजाः इति युद्धपशवः, गावः उष्ट्राः खराः इति भारवाहिनः — उभयम् अपि गणितम्।

Its moat was deep and hard to cross, and enemies could not come near the city. It was full of horses and elephants, and of cattle, camels and donkeys. It was ringed by companies of vassal kings bringing tribute, and adorned by merchants who had come to live there from many lands. Statecraft shows here too: the vassals were content and merchants came from afar, and these, not walls and moats alone, are the marks of a stable kingdom. Horses and elephants are the animals of war; cattle, camels and donkeys are beasts of burden; both are counted.

८प्रासादाः कूटागाराः अष्टापदाकारता च

१५प्रासादै रत्नविकृतैः पर्वतैरिव शोभिताम्।
कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम्॥

१६चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणायुताम्।
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम्॥

रत्नैः विकृताः प्रासादाः पर्वताः इव तां शोभयन्ति। कूटागारैः सम्पूर्णा सा इन्द्रस्य अमरावती इव प्रतिभाति। सा चित्रा, अष्टापदाकारा, वरनारीगणैः युता, सर्वरत्नैः समाकीर्णा, विमानगृहैः शोभिता च। 'अष्टापदाकारा' इति पदं द्यूतफलकम् इव समचतुरस्रखण्डेषु विभक्तां वीथीरचनाम् आह। नगरी अनियता न; सा गणितेन इव योजिता। अत्र द्विवारम् अमरावत्या सह तुलना कृता — भूमेः पुरी स्वर्गस्य प्रतिबिम्बम्।

Palaces worked with jewels adorned the city like mountains, and full of pinnacled mansions it looked like Indra’s Amarāvatī. It was colourful and laid out like an aṣṭāpada; it was full of lovely women, strewn with every kind of jewel and graced with tiered mansions like aerial cars. The word aṣṭāpada, a gaming board, describes streets divided into even squares like the board of a dice game: the city was not haphazard but laid out as if by mathematics. Twice here it is compared with Amarāvatī: the city on earth is a reflection of heaven.

९गृहाणि अन्नं वाद्यनादः विमानोपमा च

१७गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम्।
शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम्॥

१८दुन्दुभीभिर्मृदंगैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा।
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम्॥

१९विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि।
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम्॥

गृहैः सा गाढा, अविच्छिद्रा, समभूमौ निवेशिता। शालितण्डुलैः सम्पूर्णा; तस्याः जलम् इक्षुकाण्डरसः इव मधुरम्। दुन्दुभिभिः मृदङ्गैः वीणाभिः पणवैश्च सा भृशम् अत्यर्थं नादिता; पृथिव्यां सा अनुत्तमा। दिवि तपसा अधिगतं सिद्धानां विमानम् इव सा भाति; तस्याः वेश्मानि सुष्ठु निवेशितानि, नरोत्तमैः च सा समावृता। अन्नं जलं संगीतं जनाश्च — एतैः नगरस्य पूर्णता कथ्यते। उपमा अपि द्रष्टव्या — भूमौ स्थिता अपि सा दिव्या; किन्तु सिद्धानां विमानं तपसा लभ्यते, अयोध्या च धर्मेण।

It was packed with houses, with no gaps between them, and built on level ground. It was full of fine rice, and its water was as sweet as sugar-cane juice. It rang loudly and ceaselessly with kettledrums and tabors, lutes and small drums, and there was no city on earth to surpass it. It shone like the aerial palace of the siddhas, won in heaven by austerity; its houses were well appointed, and it was filled with the best of men. Food, water, music and people together describe the city’s fullness. The comparison deserves attention too: though it stands on earth, the city is divine; but the siddhas win their palace by austerity, while Ayodhyā was won by dharma.

१०धनुर्धराणां धर्मः महारथाश्च

२०ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम्।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः॥

२१सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि॥

२२तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा॥

तत्र ये धनुर्धराः, ते विविक्तं गणात् विच्छिन्नम्, अपरापरम् असहायम्, शब्दवेध्यं विततं च जनं बाणैः न विध्यन्ति। लघुहस्ताः विशारदाः च ते। वने मत्तानां नदतां सिंहानां व्याघ्राणां वराहाणां च ते निशितैः शस्त्रैः बाहुबलैः च हन्तारः। तादृशानां महारथानां सहस्रैः सा पुरी अभिपूर्णा आसीत्; तां राजा दशरथः तदा आवासयामास। अत्र युद्धधर्मः स्पष्टः — शक्तिः सती अपि नियमेन बध्यते। असहायः न हन्तव्यः इति एषा मर्यादा एव वीरस्य भूषणम्। यत् न कुर्वन्ति, तेन एव तेषां वर्णनम् आरब्धम् — एतत् कवेः कौशलम्।

The archers of that city, quick of hand and skilled, would not shoot at a man who was alone and cut off from his band, or one with no support before or behind, or one who could be hit only by aiming at a sound, or one who lay exposed. Yet they killed with their sharp weapons, and by the sheer strength of their arms, the maddened lions, tigers and boars that roared in the forest. With thousands of such great chariot warriors was the city filled, and King Daśaratha settled it with people then. The warrior’s code is plain: strength is bound by rule, and sparing the defenceless is the hero’s ornament. The poet skilfully begins with what they refuse to do.

११द्विजोत्तमैः वेष्टिता पुरी सर्गोपसंहारश्च

२३तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां द्विजोत्तमैर्वेदषडंगपारगैः।
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पैर्ऋषिभिश्च केवलैः॥

अन्ते कविः ब्राह्मणान् वर्णयति। अग्निमद्भिः गुणवद्भिः वेदषडङ्गपारगैः द्विजोत्तमैः सा पुरी आवृता। ते सहस्रदाः, सत्यरताः, महात्मानः, महर्षिकल्पाः, केवलाः ऋषयः च। एषः श्लोकः दीर्घेण वृत्तेन रचितः; छन्दःपरिवर्तनेन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। सर्वान्ते ब्राह्मणाः स्मृताः — प्राकारः धनं सैन्यं च बाह्यानि रक्षणानि, नगरस्य तु वास्तविकं रक्षणं तपः एव इति कवेः अभिप्रायः। एवम् अत्र आदर्शा नगरी वर्णिता; अस्याः एव त्यागः अग्रे समग्रस्य काव्यस्य शोकमूलं भवति।

Last of all the poet describes the brāhmaṇas. The city was surrounded by the best of them: men who kept the sacred fires, men of virtue who had mastered the Vedas and their six ancillary sciences, who gave gifts by the thousand and delighted in truth, great-souled, like great sages, indeed sages pure and simple. A change to a longer metre signals the sarga’s end. The brāhmaṇas come last because walls, wealth and armies are outward defences; the city’s real protection is austerity. So an ideal city is described here, and leaving it will later be the root of the sorrow that runs through the whole poem.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२६ पदानि
वसुंधरा ५.१ पृथिवी, भूमिः
सन्धिः
वसुम् + धरा — मुमागमस्य अनुस्वारादेशः (‘वसु’ इत्यस्य ‘धृ’ धातुना सह योगे मुम्)
समासः
वसूनि (धनानि) धारयति इति वसुंधरा — उपपदतत्पुरुषः (धृ धातोः अच्प्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इयम्’ इत्यस्य विशेष्यम्)
जयशालिनाम् ५.१ विजयेन शोभमानानाम् (राज्ञाम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जयेन शालन्ते (शोभन्ते) इति जयशालिनः — उपपदतत्पुरुषः; तेषाम् — षष्ठीसम्बन्धः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘नृपाणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पर्यवारयन् ५.२ सर्वतः परिवेष्ट्य अगच्छन्, परितः अरक्षन्
सन्धिः
परि + अवारयन् — यण्सन्धिः (इकारस्य यकारः)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्रियापदम् (परि + वृ, णिजन्तम्)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
महदुत्पन्नमाख्यानम् ५.३ महत् आख्यानम् उत्पन्नम् (वंशे प्रादुर्भूतम्)
सन्धिः
महत् + उत्पन्नम् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः); उत्पन्नम् + आख्यानम् — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + आ = मा)
समासः
समासः नास्ति — पदत्रयम्; ‘महत्’ तथा ‘उत्पन्नम्’ इति द्वे अपि ‘आख्यानम्’ इत्यस्य विशेषणे
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वर्तयिष्यावः ५.४ आवां द्वौ कथयिष्यावः, गास्यावः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वृत् धातोः णिजन्तरूपम् (वर्तयति = कथयति, प्रवर्तयति)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
श्रोतव्यमनसूयता ५.४ असूयां (दोषदृष्टिं) अकुर्वता जनेन श्रोतव्यम्
सन्धिः
श्रोतव्यम् + अनसूयता — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + अ = म); न + असूयता — नञ्समासे नकारलोपः
समासः
न असूयति इति अनसूयन् — नञ्तत्पुरुषः (असूय् धातोः शतृप्रत्ययान्तम्); तेन — तृतीया
विभक्तिः
श्रोतव्यम् — प्रथमा एकवचनम् (कृत्यप्रत्ययान्तम्); अनसूयता — तृतीया एकवचनम् (कर्तरि)
प्रभूतधनधान्यवान् ५.५ प्रचुरेण धनेन धान्येन च युक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धनं च धान्यं च — इतरेतरद्वन्द्वः; प्रभूते धनधान्ये — कर्मधारयः; ते अस्य सन्ति इति — मतुप्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनपदः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तत्रासील्लोकविश्रुता ५.६ तत्र लोके प्रसिद्धा (नगरी) आसीत्
सन्धिः
तत्र + आसीत् — सवर्णदीर्घसन्धिः; आसीत् + लोक… — जश्त्वं ततः लकारे परे तकारस्य लकारः (आसील्लोक)
समासः
लोके विश्रुता — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
आसीत् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; लोकविश्रुता — प्रथमा एकवचनम्
सुविभक्तमहापथा ५.७ यस्याः विशालाः राजमार्गाः सम्यक् विभक्ताः, सा
सन्धिः
सु + विभक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु विभक्ताः महापथाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (महान्तः पथाः — कर्मधारयः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘महापुरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरीमावासयामास ५.९ पुरीं जनैः वासितवान्, निवेशितवान्
सन्धिः
पुरीम् + आवासयामास — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + आ = मा)
समासः
समासः नास्ति — कर्मपदं क्रियापदं च (आ + वस् धातोः णिजन्तम्, आम्प्रत्ययान्तं लिट्)
विभक्तिः
पुरीम् — द्वितीया एकवचनम्; आवासयामास — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषिताम् ५.१० सर्वैः यन्त्रैः आयुधैश्च युक्तां, (सर्वशिल्पिभिः) अधिष्ठिताम्
सन्धिः
सर्वयन्त्र + आयुध — सवर्णदीर्घसन्धिः; …वतीम् + उषिताम् — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + उ = मु)
समासः
सर्वाणि यन्त्राणि आयुधानि च — द्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः; तानि यस्यां सन्ति सा सर्वयन्त्रायुधवती — मतुबन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणे)
उच्चाट्टालध्वजवतीम् ५.११ उन्नतेषु अट्टालकेषु ध्वजयुक्ताम्
सन्धिः
उच्च + अट्टाल — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
उच्चाः अट्टालाः — कर्मधारयः; तेषु ध्वजाः यस्याः सन्ति सा — मतुबन्तं बहुव्रीह्यर्थम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शतघ्नीशतसंकुलाम् ५.११ शतशः शतघ्नीनाम् (प्राकारास्त्राणाम्) आकीर्णाम्
सन्धिः
सम् + कुलाम् — अनुस्वारः
समासः
शतं हन्ति इति शतघ्नी — उपपदतत्पुरुषः; शतघ्नीनां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन संकुला — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उद्यानाम्रवणोपेताम् ५.१२ उद्यानैः आम्रवनैश्च युक्ताम्
सन्धिः
उद्यान + आम्रवण — सवर्णदीर्घसन्धिः; आम्रवण + उपेताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
आम्राणां वनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; उद्यानानि च आम्रवणानि च — द्वन्द्वः; तैः उपेता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सालमेखलाम् ५.१२ यां सालवृक्षवनं मेखला इव परितः वेष्टयति, ताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सालवृक्षाः मेखला (कटिबन्धः) इव यस्याः सा — बहुव्रीहिः (उपमानगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दुर्गगम्भीरपरिखाम् ५.१३ यस्याः खातिका दुष्प्रवेशा गभीरा च, ताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुर्गा (दुष्प्रवेशा) गम्भीरा च परिखा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वणिग्भिरुपशोभिताम् ५.१४ वाणिजकैः शोभिताम्
सन्धिः
वणिग्भिः + उपशोभिताम् — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे)
समासः
वणिग्भिः उपशोभिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
वणिग्भिः — तृतीया बहुवचनम्; उपशोभिताम् — द्वितीया एकवचनम्
सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ५.१५ (कूटागारैः) परिपूर्णाम् इन्द्रस्य अमरावतीम् इव (स्थिताम्)
सन्धिः
सम्पूर्णाम् + इन्द्रस्य — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + इ = मि); इन्द्रस्य + इव — सवर्णदीर्घसन्धिः; इव + अमरावतीम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अमराः वसन्ति यस्यां सा अमरावती — बहुव्रीह्यर्थकं तद्धितरूपम्; अत्र समासः नास्ति, पदानां सन्धिमात्रम्
विभक्तिः
सम्पूर्णाम्, अमरावतीम् — द्वितीया एकवचनम्; इन्द्रस्य — षष्ठी एकवचनम्
चित्रामष्टापदाकाराम् ५.१६ विचित्रां, द्यूतफलकम् इव समचतुरस्रखण्डैः विभक्ताम्
सन्धिः
चित्राम् + अष्टापदाकाराम् — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + अ = म); अष्टापद + आकाराम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अष्टापदस्य (द्यूतफलकस्य) आकारः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ५.१७ शालिधान्यस्य तण्डुलैः परिपूर्णाम्, यस्याः जलम् इक्षुरसः इव मधुरम्
सन्धिः
सम्पूर्णाम् + इक्षु… — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + इ = मि); रस + उदकाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शालीनां तण्डुलाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः सम्पूर्णा — तृतीयातत्पुरुषः; इक्षुकाण्डानां रसः इव उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (उभे अपि ‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणे)
भृशमत्यर्थम् ५.१८ अत्यन्तम्, अतिशयेन (नादिताम्)
सन्धिः
भृशम् + अत्यर्थम् — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + अ = म); अति + अर्थम् — यण्सन्धिः (इकारस्य यकारः)
समासः
अर्थम् अतिक्रान्तम् — प्रादितत्पुरुषः (अत्यर्थम् = अतिशयेन)
विभक्तिः
द्वे अपि क्रियाविशेषणे — अव्ययपदे
सुनिवेशितवेश्मान्ताम् ५.१९ यस्याः गृहाणाम् अभ्यन्तराणि सुष्ठु रचितानि, ताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु निवेशितानि — कर्मधारयः; वेश्मनाम् अन्ताः (अभ्यन्तरभागाः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विविक्तमपरापरम् ५.२० गणात् विच्छिन्नम्, असहायम् एकाकिनम् (न विध्यन्ति)
सन्धिः
विविक्तम् + अपरापरम् — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + अ = म); अपर + अपरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न अपरः न च अपरः यस्य सः — बहुव्रीहिः (यस्य पुरतः पृष्ठतः च कोऽपि नास्ति)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कर्मणि — विध्यन्ति इत्यनेन सम्बद्धम्)
बाहुबलैरपि ५.२१ भुजबलेन अपि (शस्त्रं विना)
सन्धिः
बाहुबलैः + अपि — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे)
समासः
बाह्वोः बलानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
सहस्रैस्तामभिपूर्णाम् ५.२२ सहस्रशः (महारथैः) परिपूर्णां ताम् (पुरीम्)
सन्धिः
सहस्रैः + ताम् — विसर्गस्य सकारादेशः (खरि, तकारे परे); ताम् + अभिपूर्णाम् — मकारस्य स्वरे परे संहितायां व्यञ्जनसन्धिः (म् + अ = म)
समासः
समासः नास्ति — पदत्रयम्; ‘अभिपूर्णाम्’ इति तृतीयातत्पुरुषवत् योज्यम्
विभक्तिः
सहस्रैः — तृतीया बहुवचनम्; ताम्, अभिपूर्णाम् — द्वितीया एकवचनम्
द्विजोत्तमैर्वेदषडंगपारगैः ५.२३ षडङ्गसहितानां वेदानां पारं गतैः श्रेष्ठब्राह्मणैः
सन्धिः
द्विज + उत्तमैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत्तमैः + वेद… — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
द्विजेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः; षट् अङ्गानि — द्विगुः; वेदाश्च षडङ्गानि च — द्वन्द्वः; तेषां पारं गताः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘आवृताम्’ इत्यनेन सम्बद्धा)