॥वाल्मीकिरामायणम् बालकाण्डम् — सर्गः ४

बालकाण्डम् — चतुर्थः सर्गः

कुशीलवोपाख्यानम्

काव्यसमाप्तिः कुशलवयोः शिक्षणं गानं च

वाल्मीकिः चतुर्विंशतिसहस्रैः श्लोकैः समग्रं रामचरितं काव्यरूपेण समापयति। ‘कः नु एतत् प्रयुञ्ज्यात्’ इति चिन्तयतः तस्य चरणौ मुनिवेषौ कुशीलवौ गृह्णीतः। तौ मेधाविनौ दृष्ट्वा सः वेदोपबृंहणार्थं तौ काव्यम् अध्यापयति। तौ मुनिसभासु गायतः, ततः अयोध्यायाः राजमार्गेषु; रामः तौ स्वसभाम् आनीय गानं शृणोति, शनैः च तन्मयः भवति। अयं सर्गः काव्यस्य लोकार्पणस्य कथा।

१प्राप्तराज्यस्य चरितम् — काव्यस्य निर्माणपरिमाणे

१प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत्॥

२चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः।
तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम्॥

रामः वनवासं समाप्य पुनः राज्यं प्राप्तवान्। तदनन्तरं भगवान् वाल्मीकिः ऋषिः तस्य कृत्स्नं चरितं काव्यरूपेण अकरोत्। तत् काव्यं विचित्रपदम् अर्थवत् च — पदानि चित्राणि, अर्थः च गम्भीरः। अत्र ‘प्राप्तराज्यस्य’ इति पदं मननीयम्; कथा तदा एव लिख्यते यदा सा पूर्णा भवति। ततः कविः स्वकाव्यस्य परिमाणं स्वयं गणयति — चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकानाम्, पञ्च सर्गशतानि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च। एषा गणना अस्य ग्रन्थस्य स्वयं दत्तं प्रमाणम्। यः ग्रन्थः स्वपरिमाणं स्वयं वदति, सः स्वां सीमां जानाति। अपि च अत्र ‘चकार’ इति क्रियापदं प्रयुक्तम्, न तु ‘उवाच’; काव्यं कर्म एव, न केवलं वचनम्। उत्तरकाण्डस्य उल्लेखः अपि अत्र एव प्रथमवारं स्पष्टः भवति।

When Rāma had finished his exile and regained his kingdom, the venerable seer Vālmīki made his whole life into a poem, in words of many colours and deep meaning. The phrase “when he had regained his kingdom” is worth noticing: a story is written down only once it is complete. The poet then counts the size of his work himself: twenty-four thousand verses, five hundred sargas, six kāṇḍas, and the Uttara besides. This reckoning is the book’s own testimony about itself, and a book that states its own size knows its own bounds. The verb used is “made,” not “said”: a poem is a deed, not mere speech. And here, for the first time, the Uttara Kāṇḍa is plainly mentioned.

२को न्वेतत्प्रयुञ्जीयात् — कुशीलवयोः आगमनम्

३कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम्।
चिन्तयामास को न्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः॥

४तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ॥

भविष्यसहितम् उत्तरकाण्डसहितं च तत् काव्यं कृत्वा महाप्राज्ञः प्रभुः चिन्तयामास — ‘कः नु खलु एतत् प्रयुञ्ज्यात्?’ अर्थात् कः एतत् गात्वा लोके प्रचारयेत्? काव्यं सिद्धम्, किन्तु गायकः न लब्धः। एवं चिन्तयतः भावितात्मनः महर्षेः चरणौ मुनिवेषौ कुशीलवौ अगृह्णीताम्। अत्र सौन्दर्यं दृश्यते — यावत् एव चिन्ता, तावत् एव उत्तरम् उपस्थितम्। यस्य आत्मा भावितः, तस्य सङ्कल्पः स्वयमेव फलति। पादग्रहणम् एव शिष्यत्वस्य प्रथमं चिह्नम्। अत्र च एकं सूक्ष्मं वस्तु — कविः न पृच्छति ‘कः एतत् शृणुयात्’, अपि तु ‘कः एतत् प्रयुञ्ज्यात्’। श्रोतारः सुलभाः, योग्यः वक्ता तु दुर्लभः। प्रयोगः एव काव्यस्य जीवनम्।

Having finished the poem, together with what was still to come and with the Uttara, the wise master pondered: “Who, now, is to perform this?” In other words, who would sing it and spread it through the world? The poem was ready, but no singer had been found. As the great sage of disciplined mind sat thinking, Kuśa and Lava, dressed as ascetics, came and clasped his feet. There is a beauty in this: the answer appears the very moment the question is asked, for the resolve of one whose spirit is disciplined bears fruit by itself. Clasping the feet is the first sign of discipleship. And note a subtle point: the poet does not ask “Who will listen to this?” but “Who will perform it?” Listeners are easy to find; a worthy performer is rare, and performance is the life of a poem.

३वेदोपबृंहणार्थं काव्यस्य अध्यापनम्

५कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ॥

६स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ।
वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः॥

७काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत्।
पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः॥

तौ कुशीलवौ धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ च आस्ताम्, आश्रमे एव निवसतः स्म। मुनिः तौ मेधाविनौ वेदेषु च परिनिष्ठितौ दृष्ट्वा वेदोपबृंहणार्थाय तौ काव्यम् अग्राहयत्। ‘वेदोपबृंहणम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — काव्यं वेदस्य विरोधि न, अपितु तस्य विस्तारः। यत् वेदे सङ्क्षिप्तम्, तत् अत्र विस्तीर्णम्। तस्य काव्यस्य त्रीणि नामानि अत्र उक्तानि — रामायणम्, सीतायाश्चरितम्, पौलस्त्यवधः इति। त्रिभिः नामभिः त्रयः दृष्टिकोणाः सूचिताः; एकैव कथा नायकेन नायिकया प्रतिनायकेन च नाम्ना गृह्यते। अपि च ‘चरितव्रतः’ इति विशेषणेन ज्ञाप्यते यत् कविः व्रतम् आचरन् एव इदं काव्यम् अकरोत्; यत् तपसा रचितम्, तत् तपस्विभ्यः एव प्रथमं दीयते।

Kuśa and Lava, who lived there in his hermitage, knew dharma; they were princes, illustrious brothers with fine voices. Seeing that they were intelligent and well grounded in the Vedas, the sage taught them the poem “for the amplification of the Veda.” That phrase matters: the poem does not stand against the Veda but unfolds it, spreading out at length what the Veda says in brief. The poem is given three names here: the Rāmāyaṇa, the Great History of Sītā, and the Slaying of Paulastya, Rāvaṇa, the descendant of Pulastya. The three names show three ways of looking at one story, named after its hero, its heroine and its adversary. And the words “true to his vows” tell us the poet composed it while keeping his vows; what was made through austerity is given first to ascetics.

४पाठ्ये गेये च मधुरम् — काव्यस्य सङ्गीतस्वरूपं रसाश्च

८पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम्॥

९रसैः शृंगारकरुणहास्यरौद्रभयानकैः।
वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम्॥

तत् काव्यं पाठ्ये गेये च मधुरम् — पठितुं गातुं च समर्थम्। तत् त्रिभिः प्रमाणैः अर्थात् द्रुतमध्यविलम्बितगतिभिः अन्वितम्, सप्तभिः जातिभिः युक्तम्, तन्त्रीलयसमन्वितं च — वीणायाः लयेन सह गेयम्। शृङ्गारः करुणः हास्यः रौद्रः भयानकः वीरः इत्यादिभिः रसैः तत् पूर्णम्। एवं तौ भ्रातरौ एतत् काव्यम् अगायताम्। अत्र द्रष्टव्यम् — आदिकाव्यं केवलं पठनीयं न, गेयम् अपि। यः शोकात् श्लोकः जातः, सः अन्ते गीतिरूपेण लोकं प्राप्नोति। अपि च अत्र सङ्गीतशास्त्रस्य पारिभाषिकाः शब्दाः — प्रमाणम्, जातिः, लयः, तन्त्री इति — प्रयुक्ताः। एतेन सूच्यते यत् कवेः काले गान्धर्वशास्त्रं सुव्यवस्थितम् आसीत्।

The poem was sweet whether recited or sung. It was fitted to the three measures of tempo, fast, middle and slow, joined to the seven classes of melody, and set to the beat of the vīṇā’s strings. It was full of the moods of feeling, love, compassion, mirth, fury, terror, heroism and the rest. This was the poem the two brothers sang. The first poem, then, was meant not only to be read but to be sung: the verse that was born of grief reaches the world at last as song. The technical terms of music used here, measure, melodic class, rhythm and string, show that in the poet’s time the science of music was already well established.

५गन्धर्वाविव रूपिणौ — गायकयोः वर्णनम्

१०तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ॥

११रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ।
बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात्तथापरौ॥

तौ भ्रातरौ गान्धर्वतत्त्वज्ञौ, स्थानमूर्च्छनयोः कोविदौ, स्वरसम्पन्नौ, मूर्तिमन्तौ गन्धर्वौ इव च आस्ताम्। रूपेण लक्षणैश्च सम्पन्नौ, मधुरस्वरेण भाषमाणौ। बिम्बात् उत्थितौ प्रतिबिम्बौ इव तौ रामदेहात् जातौ अपरौ रामौ इव प्रतीयेते स्म। इयम् उपमा गूढार्था — पिता पुत्रयोः प्रतिबिम्बितः, कथा च गायकयोः प्रतिबिम्बिता। यः रामं स्वयं न दृष्टवान्, सः तयोः दर्शनेन रामं पश्यति। एतेन गायकः कथायाः केवलं वाहकः न, अपितु तस्याः प्रतिरूपम् अपि। ‘स्थानमूर्च्छनकोविदौ’ इति पदेन तयोः शास्त्रीयं ज्ञानम् उक्तम्, ‘गन्धर्वाविव रूपिणौ’ इति पदेन च तयोः सौन्दर्यम्। ज्ञानं रूपं च उभयम् एकत्र मिलितम्।

The two brothers knew the principles of music and were skilled in the vocal registers and the runs of notes; they had fine voices and looked like gandharvas, the heavenly musicians, made visible. Handsome and bearing every auspicious mark, speaking in sweet voices, they seemed like two reflections risen from an original image, two more Rāmas sprung from Rāma’s own body. The comparison has a hidden meaning: the father is reflected in his sons, and the story in its singers. One who has never seen Rāma sees him by looking at them. So the singer is not just the carrier of the story but its very likeness. Their skill in registers and runs speaks of their learning, their likeness to gandharvas of their beauty: learning and beauty met in them.

६वाचोविधेयं काव्यम् — समागमेषु गानम्

१२तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम्।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ॥

१३ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ॥

तौ अनिन्दितौ राजपुत्रौ तत् सर्वं धर्म्यम् उत्तमम् आख्यानं कार्त्स्न्येन वाचोविधेयम् अकुरुताम् — अर्थात् समग्रं काव्यं कण्ठस्थम् अभवत्। ‘वाचोविधेयम्’ इति पदं मनोहरम्; वाणी यत् इच्छति तत् एव उच्चरति, स्मरणाय पृथक् प्रयत्नः न अपेक्ष्यते। ततः ऋषीणां द्विजातीनां साधूनां च समागमे तौ तत्त्वज्ञौ सुसमाहितौ यथोपदेशं जगतुः। ‘यथोपदेशम्’ इति पदेन परम्परायाः शुद्धिः रक्ष्यते — गुरुणा यथा उपदिष्टं तथैव, न स्वेच्छया। अत्र अपि द्रष्टव्यम् — तौ स्वयं सभां न आह्वयतः, अपि तु समागमे उपस्थितौ भूत्वा गायतः। बालयोः विनयः एव तयोः प्रथमम् आभरणम्। ‘सुसमाहितौ’ इति पदेन एकाग्रता सूचिता।

The two blameless princes made that whole excellent and righteous narrative “obedient to their speech,” that is, they had the entire poem by heart. The phrase is a lovely one: the voice utters whatever it wishes, with no separate effort of memory needed. Then, knowing its true sense and perfectly composed, they sang it just as they had been taught, in gatherings of sages, of brāhmaṇas and of good people. “Just as they had been taught” keeps the tradition pure: exactly as the teacher instructed, not as they pleased. Note too that they did not call assemblies themselves; they sang when they were present at a gathering. Their modesty was the first ornament of these boys, and “perfectly composed” speaks of their concentration.

७मुनिसभायां गानं मुनीनां च बाष्पः

१४महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ।
तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम्॥

१५मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम्।
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः॥

१६साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः।
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः॥

१७प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ।
अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः॥

तौ महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ आस्ताम्। कदाचित् भावितात्मनां समेतानाम् ऋषीणां मध्ये सभायां तेषां समीपे स्थित्वा तौ इदं काव्यम् अगायताम्। तत् श्रुत्वा सर्वे मुनयः बाष्पपर्याकुलेक्षणाः अभवन्; परं विस्मयम् आगताः ‘साधु साधु’ इति तौ ऊचुः। प्रीतमनसः धर्मवत्सलाः ते मुनयः प्रशंसार्हौ गायमानौ कुशीलवौ प्रशशंसुः — ‘अहो गीतस्य माधुर्यम्, विशेषतः श्लोकानां माधुर्यम्!’ अत्र काव्यस्य प्रथमा परीक्षा भवति, तस्याः च प्रमाणं श्रोतॄणाम् अश्रूणि, न तु स्तुतिवचनानि। अपि च ‘सर्वलक्षणलक्षितौ’ इति पदेन तयोः राजलक्षणानि सूचितानि; ये मुनिवेषौ दृश्येते, तौ वस्तुतः राजपुत्रौ — एतत् रहस्यं कविः शनैः शनैः उद्घाटयति।

Great-souled and greatly blessed, marked with every auspicious sign, the two once stood near the sages of disciplined mind who had gathered in an assembly and sang this poem among them. When they heard it, all the sages’ eyes filled with tears, and in the greatest wonder they cried, “Well sung! Well sung!” Glad at heart and devoted to dharma, the sages praised Kuśa and Lava, who so deserved praise: “Ah, the sweetness of the singing, and above all of the verses!” This was the poem’s first test, and the proof of it was the listeners’ tears, not their words of praise. The phrase “marked with every auspicious sign” hints at the signs of royalty: these two in ascetics’ dress are really princes, a secret the poet reveals little by little.

८चिरनिर्वृत्तं प्रत्यक्षमिव — गानस्य प्रभावः

१८चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम्।
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम्॥

१९सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा।
एवं प्रशस्यमानौ तौ तपःश्लाघ्यैर्महर्षिभिः॥

२०संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम्।
प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ॥

मुनयः वदन्ति — ‘यत् चिरं पूर्वं निर्वृत्तम्, तत् अपि आभ्यां प्रत्यक्षम् इव दर्शितम्। तौ उभौ कथायाः भावं प्रविश्य सुष्ठु तथैव अगायताम् — सहितौ, मधुरं रक्तं स्वरसम्पदा सम्पन्नं च।’ एवं तपःश्लाघ्यैः महर्षिभिः प्रशस्यमानौ तौ पुनः अत्यर्थं संरक्ततरं मधुरं च अगायताम्। ततः प्रीतः कश्चित् मुनिः उत्थाय ताभ्यां कलशं ददौ। अत्र ‘प्रविश्य’ इति पदं सारभूतम् — यः कथायाः भावं न प्रविशति, सः वस्तुतः गायति एव न। अपि च ‘चिरनिर्वृत्तम्’ इति पदेन कालस्य दूरत्वं सूचितम्, ‘प्रत्यक्षमिव’ इति पदेन च तस्य अतिक्रमणम्। एतत् एव काव्यस्य सामर्थ्यम् — अतीतं वर्तमानं कर्तुम्।

The sages said: “Though all this happened long ago, these two have shown it to us as if it were before our eyes. Both of them entered into the feeling of the story and sang it well, just as it was, together, sweetly, warmly and with a wealth of tone.” Praised like this by great seers renowned for their austerity, the two sang again with still more feeling and sweetness. Then one sage, pleased, rose and gave them a water pot. “Entered into” is the key phrase: one who does not enter into the feeling of a story does not truly sing it at all. “Long ago” marks the distance of time and “as if before our eyes” its overcoming, and that is the power of poetry, to make the past present.

९तपस्विनां प्रीतिदानानि

२१प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः।
अन्यः कृष्णाजिनमदाद्यज्ञसूत्रं तथापरः॥

२२कश्चित्कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः।
बृसीमन्यस्तदा प्रादात्कौपीनमपरो मुनिः॥

२३ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः॥

२४जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः।
यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित्काष्ठभारं तथापरः॥

२५औदुम्बरीं बृसीमन्यः स्वस्ति केचित्तदावदन्।
आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः॥

ततः दानानां वर्षा आरभ्यते। कश्चित् महायशाः प्रसन्नः वल्कलं ददौ, अन्यः कृष्णाजिनम्, अपरः यज्ञसूत्रम्। कश्चित् कमण्डलुं प्रादात्, अन्यः मौञ्जीं मेखलाम्, अपरः बृसीम् आसनम्, अन्यः कौपीनम्। कश्चित् हृष्टः कुठारम्, अपरः काषायं वस्त्रम्, अन्यः चीरम्। कश्चित् मुदान्वितः जटाबन्धनं काष्ठरज्जुं च, कश्चित् यज्ञभाण्डम्, अपरः काष्ठभारम्, अन्यः औदुम्बरीं बृसीम्। केचित् ‘स्वस्ति’ इति अवदन्, अपरे मुदा ‘आयुष्यम्’ इति प्राहुः। यत् तपस्विनां सर्वस्वम्, तत् एव तेषां दानम्; धनं नास्ति, अतः उपकरणानि एव दीयन्ते। एषा सूची तपोवनस्य समग्रं वस्तुकोशं चित्रवत् दर्शयति। अपि च दानानां क्रमः अवरोहन् — प्रथमं कलशवल्कले, अन्ते तु ‘स्वस्ति’ ‘आयुष्यम्’ इति वचनमात्रम्। यस्य किमपि नास्ति, तस्य आशीर्वादः एव दानम्।

Then came a shower of gifts. One famous sage, delighted, gave them a bark garment, another a black antelope skin, another a sacred thread. One gave an ascetic’s water gourd, another a girdle of muñja grass, another a seat of woven grass, another a loincloth. One, happy, gave an axe, another an ochre robe, another a garment of bark strips. One, full of joy, gave a band for tying up matted hair and a cord of wood fibre, one a sacrificial vessel, another a load of firewood, another a seat of udumbara wood. Some said, “May all be well with you,” and others joyfully said, “Long life!” What ascetics own is all they have to give; they have no wealth, so they give the tools of their life. The list paints the whole stock of a forest hermitage like a picture. And the gifts descend in order, from water pot and bark garment down to the mere words “May all be well” and “Long life”: for one who has nothing, a blessing is the gift.

१०मुनीनां निर्णयः — परं कवीनामाधारम्

२६ददुश्चैवं वरान्सर्वे मुनयः सत्यवादिनः।
आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम्॥

२७परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम्।
अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतिषु कोविदौ॥

२८आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम्।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ॥

एवं सर्वे सत्यवादिनः मुनयः नानाविधान् वरान् ददुः। ततः ते वदन्ति — ‘इदम् आख्यानम् आश्चर्यम्, मुनिना सम्यक् कीर्तितम्, कवीनां परम् आधारम्, यथाक्रमं समाप्तं च। हे सर्वगीतिषु कोविदौ, युवाभ्यां सुष्ठु इदं गीतम् अभिगीतम् — आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरं च।’ अत्र ‘कवीनामाधारम्’ इति पदेन आदिकाव्यत्वं घोषितम्; अग्रे ये कवयः भविष्यन्ति, तेषां सर्वेषाम् इदम् एव आश्रयः। ‘सर्वश्रुतिमनोहरम्’ इति पदं तृतीये सर्गे अपि दृष्टम् — तत्र कविणा उक्तम्, अत्र श्रोतृभिः। अपि च ‘आयुष्यं पुष्टिजननम्’ इति पदाभ्यां काव्यस्य फलश्रुतिः सूचिता — श्रवणमात्रेण आयुः वर्धते, पुष्टिः च जायते। एषा प्रशंसा सत्यवादिभिः मुनिभिः उक्ता, अतः प्रामाणिकी।

So all those truthful sages gave them gifts of every kind, and said: “This narrative is a marvel. The sage has told it rightly; it is the highest foundation for poets and it is brought to completion in due order. You two, masters of every kind of song, have sung it beautifully; it gives long life and strength and delights every ear.” The words “foundation for poets” proclaim this as the first poem: every poet to come will lean on it. “Delights every ear” was heard in the third sarga too; there the poet said it, here the listeners say it. And “gives long life and strength” points to the reward of the poem: merely hearing it lengthens life and brings strength. Because this praise came from sages who speak only the truth, it carries authority.

११अयोध्यायां रामेण दर्शनं सत्कारश्च

२९रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलवौ॥

३०पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः।
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः॥

३१उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः।
दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ॥

३२उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः॥

सर्वत्र प्रशस्यमानौ तौ गायकौ कदाचित् अयोध्यायाः रथ्यासु राजमार्गेषु च गायन्तौ भरताग्रजेन रामेण दृष्टौ। शत्रुनिबर्हणः रामः तौ पूजार्हौ भ्रातरौ स्ववेश्म आनीय पूजयामास। सः प्रभुः काञ्चने दिव्ये सिंहासने आसीनः, समीपे उपविष्टैः सचिवैः भ्रातृभिश्च समन्वितः आसीत्। रूपसम्पन्नौ विनीतौ तौ उभौ दृष्ट्वा सः लक्ष्मणं शत्रुघ्नं भरतं च उवाच — ‘अनयोः देववर्चसोः इदम् आख्यानं श्रूयताम्।’ अत्र कविः स्वकाव्यं स्वनायकस्य पुरतः स्थापयति; एषा साहसिकी रचनाकला। अपि च द्रष्टव्यं यत् रामः तौ प्रथमं राजमार्गे पश्यति, न तु सभायाम्। काव्यं पूर्वं जनपदं प्राप्नोति, पश्चात् राजसभाम्। ‘पूजार्हौ’ इति पदेन रामः तयोः गौरवं स्वयम् एव स्वीकरोति।

Praised everywhere, the two singers were once singing in the lanes and on the royal roads of Ayodhyā when Rāma, Bharata’s elder brother, saw them. Rāma, destroyer of his enemies, brought the two brothers to his own palace and honoured them as they deserved. The lord sat on a divine golden throne, with his counsellors and brothers seated close beside him. Looking at the two, handsome and modest, he said to Lakṣmaṇa, Śatrughna and Bharata: “Let us hear this story from these two, who shine like gods.” Here the poet sets his poem before its own hero, a daring stroke of craft. Notice too that Rāma first sees them on the royal road, not in the court: the poem reaches the people first and the royal assembly afterwards. And by calling them “worthy of honour” Rāma himself acknowledges their dignity.

१२राजसभायां गानं रामस्य च तन्मयता

३३विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत्।
तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम्॥

३४तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम्।
ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि॥

३५इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ।
ममापि तद्भूतिकरं प्रचक्षते महानुभावं चरितं निबोधत॥

३६ततस्तु तौ रामवचःप्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा।
स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव॥

विचित्रार्थपदं तत् काव्यं सम्यक् गातुं सः गायकौ समचोदयत्। तौ अपि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनं तन्त्रीलयवत् अत्यर्थं विश्रुतार्थम् अगायताम्। तत् गेयं सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च अह्लादयत्, श्रोत्राश्रयसुखं च जनसंसदि शुशुभे। अयं चतुस्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकेन अङ्केन मुद्रितानि। ततः रामः स्वभ्रातॄन् वदति — ‘इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ, कुशीलवौ महातपस्विनौ च। एतत् चरितं मम अपि भूतिकरम् इति वृद्धाः कथयन्ति; तत् महानुभावं चरितं निबोधत।’ ततः रामवचसा प्रचोदितौ तौ मार्गविधानसम्पदा अगायताम्; परिषद्गतः रामः अपि शनैः आसक्तमनाः बभूव। एवं कथा स्वनायकम् एव श्रोतारं करोति। यः चरितस्य कर्ता, सः एव तस्य श्रोता भवति — इदं रामायणस्य अपूर्वं वृत्तम्। अत्र सर्गः समाप्यते, किन्तु कथा तु आरब्धा एव; अग्रे कवेः वाचा इक्ष्वाकुवंशस्य वर्णनम् आरभ्यते।

He urged the singers to perform that poem of varied words and meanings properly. And they sang it sweetly and warmly, their voices ringing out as their own hearts moved them, keeping to the beat of the strings, a work of renowned meaning, with all their strength. The song gladdened every limb, every mind and every heart, and shone in the assembly as a pleasure dwelling in the ear. Then Rāma said to his brothers: “These two are ascetics, yet they bear the marks of kings, Kuśa and Lava, and are great in austerity. The elders say this story brings prosperity even to me. Listen, then, to this story of great power.” Urged on by Rāma’s words, the two sang with all the resources of the classical manner of performance, and Rāma, seated in the assembly, gradually became absorbed in it, eager to hear. So the story makes its own hero its listener: the one who lived the story becomes its audience, a thing unheard of before the Rāmāyaṇa. The sarga ends here, but the story has only just begun; next, in the poet’s own voice, the account of the Ikṣvāku line begins.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२६ पदानि
प्राप्तराज्यस्य ४.१ पुनः राज्यं लब्धवतः (रामस्य)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासान्तर्गतं पदम्
समासः
प्राप्तं राज्यं येन सः, तस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
विचित्रपदमर्थवत् ४.१ चित्रैः पदैः युक्तम्, अर्थगर्भं च
सन्धिः
विचित्रपदम् + अर्थवत् — मकारस्य अनुनासिकसन्धिः
समासः
विचित्राणि पदानि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः; अर्थः अस्य अस्तीति अर्थवत् — मतुप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चरितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
चतुर्विंशत्सहस्राणि ४.२ चतुर्विंशतिसहस्रसङ्ख्याकान् (श्लोकान्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चतुर्विंशतिः सहस्राणि — सङ्ख्यापूर्वपदो द्विगुः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘श्लोकानाम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
सभविष्यं ४.३ भविष्यकालीनवृत्तान्तेन सहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति (सह → स इति आदेशः)
समासः
भविष्येण सहितम् — सहपूर्वपदो बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तत्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रयुञ्जीयादिति ४.३ प्रयोगे नयेत्, गात्वा लोके प्रचारयेत् — इति
सन्धिः
प्रयुञ्जीयात् + इति — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)। सन्धिरूपम् एव अत्र उद्धृतम्, यतः पूर्वं ‘एतत्’ इत्यनेन अपि सन्धिः, पदविभागश्च दुर्ज्ञेयः।
समासः
समासः नास्ति — क्रियापदम् (प्र + युज्) तथा अव्ययम्
विभक्तिः
विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अगृह्णीतां ४.४ (चरणौ) जगृहतुः, प्रणेमतुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — क्रियापदम् (ग्रह् धातोः क्र्यादिगणः)
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्, आत्मनेपदम्
मुनिवेषौ ४.४ मुनीनाम् इव वेषं धारयन्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनेः वेषः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘कुशीलवौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
ददर्शाश्रमवासिनौ ४.५ आश्रमे निवसन्तौ तौ (वाल्मीकिः) अपश्यत्
सन्धिः
ददर्श + आश्रमवासिनौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आश्रमे वसतः इति आश्रमवासिनौ — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
ददर्श — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आश्रमवासिनौ — द्वितीया द्विवचनम्
वेदोपबृंहणार्थाय ४.६ वेदार्थस्य विस्तारणाय, वेदस्य पोषणाय
सन्धिः
वेद + उपबृंहण — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उपबृंहण + अर्थाय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
वेदस्य उपबृंहणम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तदर्थाय — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये)
तावग्राहयत ४.६ तौ अध्यापयत्, ग्रहणं कारितवान्
सन्धिः
तौ + अग्राहयत — अयादिसन्धिः (औकारस्य आव् आदेशः)
समासः
समासः नास्ति — णिजन्तं क्रियापदम् (ग्रह् + णिच्)
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
पौलस्त्यवधमित्येवम् ४.७ ‘पौलस्त्यवधः’ इति एवम् (नाम्ना अपि तत् काव्यम्)
सन्धिः
वधम् + इति — मकारसन्धिः; इति + एवम् — यण्सन्धिः (इकारस्य यकारः)। सन्धिपिण्डः एव उद्धृतः, यतः त्रीणि पदानि एकत्र मिलितानि।
समासः
पुलस्त्यस्य अपत्यं पौलस्त्यः (रावणः) — तद्धितः; तस्य वधः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पौलस्त्यवधम् — द्वितीया एकवचनम्; इति, एवम् — अव्यये
तन्त्रीलयसमन्वितम् ४.८ वीणायाः लयेन तालेन च युक्तम्
सन्धिः
सम् + अन्वितम् — अनुस्वारसन्धिः
समासः
तन्त्र्याः लयः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘काव्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्थानमूर्च्छनकोविदौ ४.१० स्वरोत्पत्तिस्थानेषु स्वरारोहक्रमेषु च निपुणौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्थानं च मूर्च्छना च — इतरेतरद्वन्द्वः; तयोः कोविदौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
बिम्बादिवोत्थितौ ४.११ मूलबिम्बात् समुत्थितौ प्रतिबिम्बौ इव
सन्धिः
बिम्बात् + इव — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः); इव + उत्थितौ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — पदत्रयम्
विभक्तिः
बिम्बात् — पञ्चमी एकवचनम्; उत्थितौ — प्रथमा द्विवचनम्
कार्त्स्न्येन ४.१२ समग्रतया, आदितः अन्तपर्यन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृत्स्नस्य भावः कार्त्स्न्यम् — ष्यञ्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (प्रकारे)
वाचोविधेयम् ४.१२ वाण्याः वशवर्ति, कण्ठस्थम्
सन्धिः
वाचः + विधेयम् — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (वाचो)
समासः
वाचः विधेयम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तत्सर्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
यथोपदेशम् ४.१३ गुरुणा यथा उपदिष्टं तथैव
सन्धिः
यथा + उपदेशम् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
उपदेशम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावसमासः
विभक्तिः
अव्ययीभावः, द्वितीयान्तवत् प्रयुक्तः
बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ४.१५ अश्रुभिः व्याकुलितनेत्राः
सन्धिः
परि + आकुल — यण्सन्धिः (इकारस्य यकारः); आकुल + ईक्षणाः — गुणसन्धिः
समासः
बाष्पेण पर्याकुलानि ईक्षणानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मुनयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तपःश्लाघ्यैर्महर्षिभिः ४.१९ तपसा प्रशंसनीयैः महर्षिभिः
सन्धिः
तपः + श्लाघ्यैः — विसर्गः यथावत् (शकारे परे); श्लाघ्यैः + महर्षिभिः — विसर्गस्य रेफादेशः। सन्धिरूपम् उद्धृतम्, यतः विसर्गस्य रेफे परिणामः एव अत्र द्रष्टव्यः।
समासः
तपसा श्लाघ्याः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (कर्तरि, कर्मणि प्रयोगे)
मौञ्जी ४.२२ मुञ्जतृणनिर्मिता मेखला
सन्धिः
प्रादात् + मौञ्जीम् — जश्त्वानुनासिकसन्धिः (प्रादान्मौञ्जीम्); मौञ्जीम् + अन्यः — मकारसन्धिः
समासः
मुञ्जस्य विकारः मौञ्जी — अण्प्रत्ययान्तं तद्धितम्
विभक्तिः
पाठे ‘मौञ्जीम्’ — द्वितीया एकवचनम्
बृसी ४.२२ तपस्विनाम् आसनम्, कुशादिनिर्मितं पीठम्
सन्धिः
बृसीम् + अन्यः — मकारसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
पाठे ‘बृसीम्’ — द्वितीया एकवचनम्
औदुम्बरीम् ४.२५ उदुम्बरकाष्ठनिर्मिताम् (आसनपीठिकाम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उदुम्बरस्य विकारः औदुम्बरी — अण्प्रत्ययान्तं तद्धितम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बृसीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वचित्तायतनिःस्वनम् ४.३३ स्वमनोनुकूलम् आयतम् उच्चैःस्वरम्
सन्धिः
चित्त + आयत — सवर्णदीर्घसन्धिः; निस् + स्वनम् — विसर्गसन्धिः
समासः
स्वस्य चित्तम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन आयतः निःस्वनः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)
श्रोत्राश्रयसुखम् ४.३४ कर्णाश्रितं सुखकरम्
सन्धिः
श्रोत्र + आश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
श्रोत्रम् आश्रयः यस्य तत् — बहुव्रीहिः; तच्च तत् सुखम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गेयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पार्थिवलक्षणान्वितौ ४.३५ राजोचितैः लक्षणैः युक्तौ
सन्धिः
लक्षण + अन्वितौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पार्थिवानां लक्षणानि — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः अन्वितौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘मुनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
बुभूषया ४.३६ (गानं श्रोतुम्) इच्छया; टीकाकाराः ‘श्रवणेच्छया’ इति व्याचक्षते
सन्धिः
बुभूषया + आसक्तमनाः — सवर्णदीर्घसन्धिः; मुद्रितपाठे ‘आसक्तमना बभूव’ इति आर्षः विसर्गलोपः
समासः
भवितुम् इच्छा बुभूषा — भू धातोः सन्नन्तात् अप्रत्ययः, ततः टाप्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)