कुशीलवोपाख्यानम्

रामः वनवासं समाप्य पुनः राज्यं प्राप्तवान्। तदनन्तरं भगवान् वाल्मीकिः ऋषिः तस्य कृत्स्नं चरितं काव्यरूपेण अकरोत्। तत् काव्यं विचित्रपदम् अर्थवत् च — पदानि चित्राणि, अर्थः च गम्भीरः। अत्र ‘प्राप्तराज्यस्य’ इति पदं मननीयम्; कथा तदा एव लिख्यते यदा सा पूर्णा भवति। ततः कविः स्वकाव्यस्य परिमाणं स्वयं गणयति — चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकानाम्, पञ्च सर्गशतानि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च। एषा गणना अस्य ग्रन्थस्य स्वयं दत्तं प्रमाणम्। यः ग्रन्थः स्वपरिमाणं स्वयं वदति, सः स्वां सीमां जानाति। अपि च अत्र ‘चकार’ इति क्रियापदं प्रयुक्तम्, न तु ‘उवाच’; काव्यं कर्म एव, न केवलं वचनम्। उत्तरकाण्डस्य उल्लेखः अपि अत्र एव प्रथमवारं स्पष्टः भवति।

भविष्यसहितम् उत्तरकाण्डसहितं च तत् काव्यं कृत्वा महाप्राज्ञः प्रभुः चिन्तयामास — ‘कः नु खलु एतत् प्रयुञ्ज्यात्?’ अर्थात् कः एतत् गात्वा लोके प्रचारयेत्? काव्यं सिद्धम्, किन्तु गायकः न लब्धः। एवं चिन्तयतः भावितात्मनः महर्षेः चरणौ मुनिवेषौ कुशीलवौ अगृह्णीताम्। अत्र सौन्दर्यं दृश्यते — यावत् एव चिन्ता, तावत् एव उत्तरम् उपस्थितम्। यस्य आत्मा भावितः, तस्य सङ्कल्पः स्वयमेव फलति। पादग्रहणम् एव शिष्यत्वस्य प्रथमं चिह्नम्। अत्र च एकं सूक्ष्मं वस्तु — कविः न पृच्छति ‘कः एतत् शृणुयात्’, अपि तु ‘कः एतत् प्रयुञ्ज्यात्’। श्रोतारः सुलभाः, योग्यः वक्ता तु दुर्लभः। प्रयोगः एव काव्यस्य जीवनम्।

तौ कुशीलवौ धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ च आस्ताम्, आश्रमे एव निवसतः स्म। मुनिः तौ मेधाविनौ वेदेषु च परिनिष्ठितौ दृष्ट्वा वेदोपबृंहणार्थाय तौ काव्यम् अग्राहयत्। ‘वेदोपबृंहणम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — काव्यं वेदस्य विरोधि न, अपितु तस्य विस्तारः। यत् वेदे सङ्क्षिप्तम्, तत् अत्र विस्तीर्णम्। तस्य काव्यस्य त्रीणि नामानि अत्र उक्तानि — रामायणम्, सीतायाश्चरितम्, पौलस्त्यवधः इति। त्रिभिः नामभिः त्रयः दृष्टिकोणाः सूचिताः; एकैव कथा नायकेन नायिकया प्रतिनायकेन च नाम्ना गृह्यते। अपि च ‘चरितव्रतः’ इति विशेषणेन ज्ञाप्यते यत् कविः व्रतम् आचरन् एव इदं काव्यम् अकरोत्; यत् तपसा रचितम्, तत् तपस्विभ्यः एव प्रथमं दीयते।

तत् काव्यं पाठ्ये गेये च मधुरम् — पठितुं गातुं च समर्थम्। तत् त्रिभिः प्रमाणैः अर्थात् द्रुतमध्यविलम्बितगतिभिः अन्वितम्, सप्तभिः जातिभिः युक्तम्, तन्त्रीलयसमन्वितं च — वीणायाः लयेन सह गेयम्। शृङ्गारः करुणः हास्यः रौद्रः भयानकः वीरः इत्यादिभिः रसैः तत् पूर्णम्। एवं तौ भ्रातरौ एतत् काव्यम् अगायताम्। अत्र द्रष्टव्यम् — आदिकाव्यं केवलं पठनीयं न, गेयम् अपि। यः शोकात् श्लोकः जातः, सः अन्ते गीतिरूपेण लोकं प्राप्नोति। अपि च अत्र सङ्गीतशास्त्रस्य पारिभाषिकाः शब्दाः — प्रमाणम्, जातिः, लयः, तन्त्री इति — प्रयुक्ताः। एतेन सूच्यते यत् कवेः काले गान्धर्वशास्त्रं सुव्यवस्थितम् आसीत्।

तौ भ्रातरौ गान्धर्वतत्त्वज्ञौ, स्थानमूर्च्छनयोः कोविदौ, स्वरसम्पन्नौ, मूर्तिमन्तौ गन्धर्वौ इव च आस्ताम्। रूपेण लक्षणैश्च सम्पन्नौ, मधुरस्वरेण भाषमाणौ। बिम्बात् उत्थितौ प्रतिबिम्बौ इव तौ रामदेहात् जातौ अपरौ रामौ इव प्रतीयेते स्म। इयम् उपमा गूढार्था — पिता पुत्रयोः प्रतिबिम्बितः, कथा च गायकयोः प्रतिबिम्बिता। यः रामं स्वयं न दृष्टवान्, सः तयोः दर्शनेन रामं पश्यति। एतेन गायकः कथायाः केवलं वाहकः न, अपितु तस्याः प्रतिरूपम् अपि। ‘स्थानमूर्च्छनकोविदौ’ इति पदेन तयोः शास्त्रीयं ज्ञानम् उक्तम्, ‘गन्धर्वाविव रूपिणौ’ इति पदेन च तयोः सौन्दर्यम्। ज्ञानं रूपं च उभयम् एकत्र मिलितम्।

तौ अनिन्दितौ राजपुत्रौ तत् सर्वं धर्म्यम् उत्तमम् आख्यानं कार्त्स्न्येन वाचोविधेयम् अकुरुताम् — अर्थात् समग्रं काव्यं कण्ठस्थम् अभवत्। ‘वाचोविधेयम्’ इति पदं मनोहरम्; वाणी यत् इच्छति तत् एव उच्चरति, स्मरणाय पृथक् प्रयत्नः न अपेक्ष्यते। ततः ऋषीणां द्विजातीनां साधूनां च समागमे तौ तत्त्वज्ञौ सुसमाहितौ यथोपदेशं जगतुः। ‘यथोपदेशम्’ इति पदेन परम्परायाः शुद्धिः रक्ष्यते — गुरुणा यथा उपदिष्टं तथैव, न स्वेच्छया। अत्र अपि द्रष्टव्यम् — तौ स्वयं सभां न आह्वयतः, अपि तु समागमे उपस्थितौ भूत्वा गायतः। बालयोः विनयः एव तयोः प्रथमम् आभरणम्। ‘सुसमाहितौ’ इति पदेन एकाग्रता सूचिता।

तौ महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ आस्ताम्। कदाचित् भावितात्मनां समेतानाम् ऋषीणां मध्ये सभायां तेषां समीपे स्थित्वा तौ इदं काव्यम् अगायताम्। तत् श्रुत्वा सर्वे मुनयः बाष्पपर्याकुलेक्षणाः अभवन्; परं विस्मयम् आगताः ‘साधु साधु’ इति तौ ऊचुः। प्रीतमनसः धर्मवत्सलाः ते मुनयः प्रशंसार्हौ गायमानौ कुशीलवौ प्रशशंसुः — ‘अहो गीतस्य माधुर्यम्, विशेषतः श्लोकानां माधुर्यम्!’ अत्र काव्यस्य प्रथमा परीक्षा भवति, तस्याः च प्रमाणं श्रोतॄणाम् अश्रूणि, न तु स्तुतिवचनानि। अपि च ‘सर्वलक्षणलक्षितौ’ इति पदेन तयोः राजलक्षणानि सूचितानि; ये मुनिवेषौ दृश्येते, तौ वस्तुतः राजपुत्रौ — एतत् रहस्यं कविः शनैः शनैः उद्घाटयति।

मुनयः वदन्ति — ‘यत् चिरं पूर्वं निर्वृत्तम्, तत् अपि आभ्यां प्रत्यक्षम् इव दर्शितम्। तौ उभौ कथायाः भावं प्रविश्य सुष्ठु तथैव अगायताम् — सहितौ, मधुरं रक्तं स्वरसम्पदा सम्पन्नं च।’ एवं तपःश्लाघ्यैः महर्षिभिः प्रशस्यमानौ तौ पुनः अत्यर्थं संरक्ततरं मधुरं च अगायताम्। ततः प्रीतः कश्चित् मुनिः उत्थाय ताभ्यां कलशं ददौ। अत्र ‘प्रविश्य’ इति पदं सारभूतम् — यः कथायाः भावं न प्रविशति, सः वस्तुतः गायति एव न। अपि च ‘चिरनिर्वृत्तम्’ इति पदेन कालस्य दूरत्वं सूचितम्, ‘प्रत्यक्षमिव’ इति पदेन च तस्य अतिक्रमणम्। एतत् एव काव्यस्य सामर्थ्यम् — अतीतं वर्तमानं कर्तुम्।

ततः दानानां वर्षा आरभ्यते। कश्चित् महायशाः प्रसन्नः वल्कलं ददौ, अन्यः कृष्णाजिनम्, अपरः यज्ञसूत्रम्। कश्चित् कमण्डलुं प्रादात्, अन्यः मौञ्जीं मेखलाम्, अपरः बृसीम् आसनम्, अन्यः कौपीनम्। कश्चित् हृष्टः कुठारम्, अपरः काषायं वस्त्रम्, अन्यः चीरम्। कश्चित् मुदान्वितः जटाबन्धनं काष्ठरज्जुं च, कश्चित् यज्ञभाण्डम्, अपरः काष्ठभारम्, अन्यः औदुम्बरीं बृसीम्। केचित् ‘स्वस्ति’ इति अवदन्, अपरे मुदा ‘आयुष्यम्’ इति प्राहुः। यत् तपस्विनां सर्वस्वम्, तत् एव तेषां दानम्; धनं नास्ति, अतः उपकरणानि एव दीयन्ते। एषा सूची तपोवनस्य समग्रं वस्तुकोशं चित्रवत् दर्शयति। अपि च दानानां क्रमः अवरोहन् — प्रथमं कलशवल्कले, अन्ते तु ‘स्वस्ति’ ‘आयुष्यम्’ इति वचनमात्रम्। यस्य किमपि नास्ति, तस्य आशीर्वादः एव दानम्।

एवं सर्वे सत्यवादिनः मुनयः नानाविधान् वरान् ददुः। ततः ते वदन्ति — ‘इदम् आख्यानम् आश्चर्यम्, मुनिना सम्यक् कीर्तितम्, कवीनां परम् आधारम्, यथाक्रमं समाप्तं च। हे सर्वगीतिषु कोविदौ, युवाभ्यां सुष्ठु इदं गीतम् अभिगीतम् — आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरं च।’ अत्र ‘कवीनामाधारम्’ इति पदेन आदिकाव्यत्वं घोषितम्; अग्रे ये कवयः भविष्यन्ति, तेषां सर्वेषाम् इदम् एव आश्रयः। ‘सर्वश्रुतिमनोहरम्’ इति पदं तृतीये सर्गे अपि दृष्टम् — तत्र कविणा उक्तम्, अत्र श्रोतृभिः। अपि च ‘आयुष्यं पुष्टिजननम्’ इति पदाभ्यां काव्यस्य फलश्रुतिः सूचिता — श्रवणमात्रेण आयुः वर्धते, पुष्टिः च जायते। एषा प्रशंसा सत्यवादिभिः मुनिभिः उक्ता, अतः प्रामाणिकी।

सर्वत्र प्रशस्यमानौ तौ गायकौ कदाचित् अयोध्यायाः रथ्यासु राजमार्गेषु च गायन्तौ भरताग्रजेन रामेण दृष्टौ। शत्रुनिबर्हणः रामः तौ पूजार्हौ भ्रातरौ स्ववेश्म आनीय पूजयामास। सः प्रभुः काञ्चने दिव्ये सिंहासने आसीनः, समीपे उपविष्टैः सचिवैः भ्रातृभिश्च समन्वितः आसीत्। रूपसम्पन्नौ विनीतौ तौ उभौ दृष्ट्वा सः लक्ष्मणं शत्रुघ्नं भरतं च उवाच — ‘अनयोः देववर्चसोः इदम् आख्यानं श्रूयताम्।’ अत्र कविः स्वकाव्यं स्वनायकस्य पुरतः स्थापयति; एषा साहसिकी रचनाकला। अपि च द्रष्टव्यं यत् रामः तौ प्रथमं राजमार्गे पश्यति, न तु सभायाम्। काव्यं पूर्वं जनपदं प्राप्नोति, पश्चात् राजसभाम्। ‘पूजार्हौ’ इति पदेन रामः तयोः गौरवं स्वयम् एव स्वीकरोति।

विचित्रार्थपदं तत् काव्यं सम्यक् गातुं सः गायकौ समचोदयत्। तौ अपि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनं तन्त्रीलयवत् अत्यर्थं विश्रुतार्थम् अगायताम्। तत् गेयं सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च अह्लादयत्, श्रोत्राश्रयसुखं च जनसंसदि शुशुभे। अयं चतुस्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकेन अङ्केन मुद्रितानि। ततः रामः स्वभ्रातॄन् वदति — ‘इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ, कुशीलवौ महातपस्विनौ च। एतत् चरितं मम अपि भूतिकरम् इति वृद्धाः कथयन्ति; तत् महानुभावं चरितं निबोधत।’ ततः रामवचसा प्रचोदितौ तौ मार्गविधानसम्पदा अगायताम्; परिषद्गतः रामः अपि शनैः आसक्तमनाः बभूव। एवं कथा स्वनायकम् एव श्रोतारं करोति। यः चरितस्य कर्ता, सः एव तस्य श्रोता भवति — इदं रामायणस्य अपूर्वं वृत्तम्। अत्र सर्गः समाप्यते, किन्तु कथा तु आरब्धा एव; अग्रे कवेः वाचा इक्ष्वाकुवंशस्य वर्णनम् आरभ्यते।