॥वाल्मीकिरामायणम् बालकाण्डम् — सर्गः ३

बालकाण्डम् — तृतीयः सर्गः

रामायणकथासङ्ग्रहः

योगदर्शनं काव्यविषयानुक्रमणिका च

ब्रह्मणः आदेशं प्राप्य वाल्मीकिः योगम् आस्थाय रामस्य समग्रं चरितं करामलकवत् साक्षात् पश्यति। ततः सः स्वकाव्ये निबद्धान् विषयान् काण्डक्रमेण सङ्क्षेपेण गणयति — जन्मनः आरभ्य वैदेह्याः विसर्जनपर्यन्तम्, अनागतं च उत्तरे काव्ये। अयं सर्गः समग्रस्य रामायणस्य विषयानुक्रमणिका।

१श्रुत्वा पुनरन्वेषणम् — योगासनपरिग्रहः

१श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मार्थसहितं हितम्।
व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमतः॥

२उपस्पृश्योदकं सम्यङ्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः।
प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम्॥

नारदमुखात् समग्रं रामचरितं श्रुत्वा, ब्रह्मणः आदेशं च प्राप्य, वाल्मीकिः पुनः तम् एव वृत्तान्तं स्वयं द्रष्टुम् इच्छति। यत् तेन श्रुतं तत् धर्मेण अर्थेन च सहितम् आसीत्, हितकरं च आसीत्; तथापि श्रवणमात्रेण कवेः तृप्तिः न जाता। तस्य बुद्धिमतः रामस्य यत् वृत्तम्, तत् सः व्यक्तरूपेण पुनः अन्वेषते। ततः सः उदकम् उपस्पृश्य सम्यक् आचमनं कृत्वा, प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु उपविश्य, कृताञ्जलिः स्थिरः तस्थौ; धर्मेण अर्थात् योगधर्मेण सः रामचरितस्य गतिम् अन्वेषते। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न लेखनीम् आदत्ते, अपि तु आसनं गृह्णाति। आचमनं दर्भासनम् अञ्जलिः च — एतानि यज्ञस्य अङ्गानि। अतः काव्यरचना अत्र यज्ञवत् आरभ्यते। समाधिः पूर्वम्, रचना पश्चात् — इति अस्य सर्गस्य प्रथमः सन्देशः। अपि च ‘भूयः’ इति पदं सूचयति यत् एषा द्वितीया परीक्षा; श्रुतम् अपि स्वयं द्रष्टव्यम् इति कवेः निष्ठा।

Having heard the whole story of Rāma from Nārada and received Brahmā’s command, Vālmīki now wished to see those events for himself. What he had heard was joined with dharma and artha, righteousness and worldly good, and it was wholesome, yet hearing alone did not satisfy the poet: he sought to know clearly, once again, what that wise man had done. So he touched water and sipped it in the proper way, sat on darbha grass laid with its tips to the east, and, palms joined and perfectly still, sought out the course of Rāma’s life by the power of dharma, that is, by the discipline of yoga. Notice that the poet does not first take up a pen; he takes up a seat. Sipping water, a seat of darbha grass and joined palms are all parts of a sacrifice, so the making of the poem begins like a sacrifice. Concentration first and composition afterwards: that is the sarga’s first lesson. The word “further” shows that this is a second test; even what he has heard, the poet insists on seeing for himself.

२योगदृष्ट्या समग्रस्य चरितस्य साक्षात्कारः

३रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च।
सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वतः॥

४हसितं भाषितं चैव गतिर्यावच्च चेष्टितम्।
तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति॥

५स्त्रीतृतीयेन च तथा यत्प्राप्तं चरता वने।
सत्यसंधेन रामेण तत्सर्वं चान्ववैक्षत॥

समाधौ स्थितस्य मुनेः पुरतः सर्वं प्रत्यक्षम् अभवत्। रामेण लक्ष्मणेन सीतया च, सभार्येण सराष्ट्रेण राज्ञा दशरथेन च सह यत् किमपि तत्र तत्त्वतः घटितम्, तत् सर्वं सः अपश्यत्। न केवलं महान्ति कार्याणि — तेषां हसितम्, भाषितम्, गतिः, यावत् च चेष्टितम्, एतत् सर्वम् अपि सः धर्मवीर्येण यथावत् सम्प्रपश्यति। अनन्तरं सत्यसन्धेन रामेण लक्ष्मणसीताभ्यां सहितेन वने चरता यत् प्राप्तम्, तत् अपि सः अन्ववैक्षत। अत्र 'स्त्रीतृतीयेन' इति पदं मनोहरम् — त्रयः जनाः वने चरन्ति, तेषु तृतीया स्त्री सीता। एतेन सूच्यते यत् कविः न केवलं कथाम् अपश्यत्, अपि तु जनानां मुखभावान् अपि अपश्यत्। यत्र हसितम् अपि दृश्यते तत्र दर्शनं पूर्णम् एव। 'धर्मवीर्येण' इति पदेन ज्ञाप्यते यत् एषा दृष्टिः तपसा लब्धा, न तु कल्पनया। ‘तत्त्वतः’ इति पदेन कथ्यते यत् दृष्टं न आभासमात्रम्, अपि तु यथार्थम्। एतेन अस्य काव्यस्य साक्षिप्रामाण्यं स्थाप्यते।

As he sat in deep concentration, everything appeared before the sage as if before his eyes. Whatever had truly befallen Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā, and King Daśaratha with his wives and his kingdom, he saw all of it. Not only the great deeds: their laughter, their talk, the way they moved and everything they did, he saw exactly as it had been, by the power his dharma had won. Then he beheld all that befell Rāma, true to his word, as he wandered in the forest with Lakṣmaṇa and Sītā, one of three, the third of them a woman. That phrase is a lovely touch: three people walk the forest, and the third is Sītā. It shows the poet saw not just the story but the very expressions on people’s faces, and a vision in which even laughter is seen is complete. “By the power of dharma” tells us that this sight was won by austerity, not by imagination, and “truly” tells us that what he saw was no mere appearance but the real thing. So the poem is given the authority of an eyewitness.

३करामलकवद् दर्शनं काव्योद्यमश्च

६ततः पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थितः।
पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा॥

७तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महामतिः।
अभिरामस्य रामस्य तत्सर्वं कर्तुमुद्यतः॥

योगम् आस्थितः धर्मात्मा मुनिः पुरा यत् तत्र निर्वृत्तम्, तत् सर्वं हस्ते स्थितम् आमलकफलम् इव स्पष्टं पश्यति। इयम् उपमा अतीव प्रसिद्धा — करामलकवत् ज्ञानम् इति। हस्तस्थम् आमलकं यथा सर्वतः दृश्यते, न तत्र संशयः, न च अनुमानम् अपेक्ष्यते, तथा मुनेः दर्शनम् आसीत्। तत् सर्वं तत्त्वतः दृष्ट्वा सः महामतिः धर्मेण अभिरामस्य रामस्य समग्रं चरितं काव्यरूपेण कर्तुम् उद्यतः अभवत्। अत्र एकं महत् तत्त्वं निहितम् — रामायणं कल्पितं काव्यं न, अपि तु दृष्टस्य वर्णनम्। कविः द्रष्टा; 'ऋषिः' इति शब्दस्य अर्थः एव द्रष्टा इति। अतः अस्य काव्यस्य प्रामाण्यं दर्शनमूलम्, न कल्पनामूलम्। एतेन काव्यम् इतिहासपदवीम् आरोहति। अपि च ‘पुरा यत् तत्र निर्वृत्तम्’ इति पदैः स्पष्टं यत् अतीतम् अपि योगिनः पुरतः वर्तमानवत् तिष्ठति। कालः तस्य दृष्टिं न आवृणोति। यत् दृष्टं तत् एव लिख्यते इति नियमात् एव रामायणे विरोधाः न सन्ति।

Established in yoga, the righteous sage saw all that had happened there long ago as plainly as an āmalaka fruit held in the palm of his hand. The comparison became proverbial: to know something “like an āmalaka in the hand.” A fruit in the palm is seen from every side, with no room for doubt and no need to guess, and such was the sage’s sight. Having seen it all as it truly was, that man of great mind set about composing, as a poem, the whole story of Rāma, who delights all by his dharma. A great truth lies here: the Rāmāyaṇa is not an invented poem but a description of what was seen. The poet is a seer, and that is the very meaning of the word ṛṣi. So the poem’s authority rests on vision, not fancy, and this raises it to the rank of history. The words “what had happened there long ago” make it plain that for a yogī even the past stands present; time does not veil his sight. Because only what was seen is written down, there are no contradictions in the Rāmāyaṇa.

४काव्यस्य स्वरूपं रचनाक्रमश्च

८कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम्।
समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम्॥

९स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना।
रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान्मुनिः॥

तत् काव्यं कामार्थगुणसंयुक्तम्, धर्मार्थगुणविस्तरं च अस्ति। रत्नैः पूर्णः समुद्रः इव तत् गुणरत्नानां निधिः; सर्वासां श्रुतीनां सारभूतम् अर्थं वहत् तत् सर्वेषां श्रोतॄणां मनोहरम्। महात्मना नारदेन यथा पूर्वं सङ्क्षेपेण कथितम्, तम् एव क्रमम् अनुसृत्य भगवान् मुनिः रघुवंशस्य चरितं चकार। अत्र द्वे वस्तुनी सूचिते — काव्यस्य फलं चतुर्वर्गः, काव्यस्य क्रमः च नारदोक्तः। यत् प्रथमे सर्गे सङ्क्षेपेण उक्तम्, तत् एव अत्र विस्तारस्य आधारः भवति। एवं संक्षेपरामायणं बीजम्, विस्तृतं रामायणं च वृक्षः। 'रघुवंशस्य चरितम्' इति पदेन सूच्यते यत् इदं काव्यम् एकस्य पुरुषस्य न, अपि तु समग्रस्य वंशस्य धर्मपरम्परायाः आख्यानम्। ‘सर्वश्रुतिमनोहरम्’ इति पदे श्लेषः — श्रुतिशब्दः वेदम् अपि कर्णम् अपि बोधयति। वेदार्थं वहत् काव्यं कर्णयोः अपि मधुरम्।

That poem is joined with the goods of pleasure and wealth and sets out at length the goods of dharma and wealth. Like the ocean full of jewels, it is a treasury of the jewels of virtue, and because it carries the essence of all the Vedas it delights every listener. Following the very order in which the great Nārada had told the story in brief, the holy sage composed the history of the line of Raghu. Two things are signalled here: the poem’s reward is all four aims of life, and its order is the one Nārada gave. What was said in brief in the first sarga becomes the foundation for the full telling here; the brief Rāmāyaṇa is the seed and the full Rāmāyaṇa the tree. The phrase “the story of the Raghu line” shows that the poem tells not of one man alone but of the dharma handed down through a whole dynasty. And the phrase “a delight to every ear” carries a double meaning, since the word for ear also means the Veda: a poem that carries the Veda’s meaning is also sweet to the ear.

५बालकाण्डस्य विषयसूची

१०जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम्।
लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम्॥

११नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने।
जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम्॥

१२रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा।
तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम्॥

अतः परं कविः स्वकाव्ये निबद्धान् विषयान् क्रमेण गणयति। प्रथमं बालकाण्डस्य विषयाः — रामस्य जन्म, तस्य सुमहत् वीर्यम्, सर्वानुकूलता, लोकस्य प्रियता, क्षान्तिः, सौम्यता, सत्यशीलता च। ततः विश्वामित्रेण सह गमने याः नानाविधाः चित्राः कथाः अभवन्, जानक्याः विवाहः, शिवधनुषः विभेदनम्, रामरामविवादः अर्थात् परशुरामेण सह सङ्घर्षः, दाशरथेः गुणाः, रामस्य अभिषेकनिश्चयः, कैकेय्याः दुष्टभावता च। अत्र मननीयम् — एतेषु श्लोकेषु प्रायः सर्वाणि पदानि द्वितीयाविभक्तौ सन्ति, क्रियापदं तु नवमश्लोकस्थं 'चकार' इति एकम् एव। अनेकानि कर्मपदानि एकेन क्रियापदेन सह सम्बध्यन्ते — एषा सूचीशैली सर्गान्तपर्यन्तम् अनुवर्तते। एतेन पाठकः अनुभवति यत् समग्रं रामायणम् एकः एव कविकर्मसङ्कल्पः। अत्र अपि एकं सौन्दर्यं दृश्यते — कविः प्रथमं गुणान् गणयति, ततः कर्माणि। यस्य शीलं ज्ञातं तस्य एव चरितं श्रोतुं योग्यम्। अत्र ‘नाना चित्राः कथाः’ इति पदेन ताटकावधः, अहल्योद्धारः, यज्ञरक्षणम् इत्यादयः सर्वे उपाख्यानाः सङ्गृहीताः।

From here the poet lists, in order, the subjects of his poem. First come those of the Bāla Kāṇḍa: Rāma’s birth, his immense valour, his kindness to all, his dearness to the people, his patience, his gentleness and his truthfulness; then the many wonderful episodes of the journey in Viśvāmitra’s company, the marriage of Jānakī and the breaking of Śiva’s bow, the dispute between Rāma and Rāma, that is, the clash with Paraśurāma, the virtues of Daśaratha’s son, the decision to consecrate Rāma, and Kaikeyī’s wickedness. The whole list hangs on the single verb “composed” in the ninth verse: one verb carries a long string of objects, and this catalogue style runs to the end of the sarga, so that the reader feels the whole Rāmāyaṇa as one act of poetic resolve. There is beauty in the order too: the poet names Rāma’s virtues first and his deeds afterwards, for only a man whose character is known deserves to have his story heard. And “the various wonderful episodes” gathers up all the side stories, the killing of Tāṭakā, the release of Ahalyā, the guarding of the sacrifice and the rest.

६अयोध्याकाण्डस्य विषयसूची

१३विघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम्।
राज्ञः शोकं विलापं च परलोकस्य चाश्रयम्॥

१४प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम्।
निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा॥

१५गंगायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम्।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम्॥

१६वास्तुकर्मनिवेशं च भरतागमनं तथा।
प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम्॥

१७पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम्।
दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा॥

अनन्तरम् अयोध्याकाण्डस्य विषयाः उच्यन्ते — अभिषेकस्य विघातः, रामस्य विवासनम्, राज्ञः दशरथस्य शोकः, विलापः, परलोकाश्रयः च। ततः प्रकृतीनाम् अर्थात् पौरजनानां विषादः, तेषां मार्गे विसर्जनम्, निषादाधिपेन गुहेन सह संवादः, सूतस्य सुमन्त्रस्य उपावर्तनम्, गङ्गायाः सन्तारः, भरद्वाजस्य दर्शनम्, तस्य अभ्यनुज्ञानात् चित्रकूटस्य दर्शनम्, वास्तुकर्मनिवेशः अर्थात् पर्णशालायाः निर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रसादनम्, पितुः सलिलक्रिया, अग्र्ययोः पादुकयोः अभिषेकः, नन्दिग्रामे निवासनं च। विशेषतः सप्तदशश्लोकः द्रष्टव्यः — तस्य पूर्वार्धे नन्दिग्रामनिवासनम्, उत्तरार्धे तु दण्डकारण्यगमनं विराधवधश्च। अर्थात् एकस्मिन् एव श्लोके अयोध्याकाण्डम् अरण्यकाण्डं च सङ्गच्छेते। सूचीं लिखतः कवेः दृष्टौ काण्डविभागः न बाधकः; तस्मै कथा अखण्डा एव प्रतिभाति। अपि च ‘प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम्’ इति पदावृत्तिः शोच्या — ये विषण्णाः, ते एव मार्गे त्यक्ताः। द्विरुक्त्या करुणा वर्धते।

Next come the subjects of the Ayodhyā Kāṇḍa: the thwarting of the consecration, Rāma’s banishment, King Daśaratha’s grief, his lament and his passing to the other world; then the despair of the townspeople and their dismissal on the road, the conversation with Guha, lord of the Niṣādas, the sending back of the charioteer Sumantra, the crossing of the Gaṅgā, the meeting with Bharadvāja and, with his leave, the sight of Citrakūṭa; the building of a leaf hut there, Bharata’s arrival, his attempt to win Rāma back, the water rites for their father, the consecration of the two noble sandals, and the dwelling at Nandigrāma. The seventeenth verse deserves attention: its first half tells of the dwelling at Nandigrāma, its second half of the journey into the Daṇḍaka forest and the killing of Virādha, so that the Ayodhyā and Araṇya Kāṇḍas meet in a single verse. To the poet the division into books is no barrier; the story is one unbroken whole. The repeated phrase “the despair of the people, the dismissal of the people” is poignant: those who grieved were the very ones left behind.

७अरण्यकाण्डस्य विषयसूची

१८दर्शनं शरभंगस्य सुतीक्ष्णेन समागमम्।
अनसूयासमाख्यां च अंगरागस्य चार्पणम्॥

१९दर्शनं चाप्यगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा।
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा॥

२०वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च।
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा॥

२१राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम्।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम्॥

२२शबरीदर्शनं चैव फलमूलाशनं तथा।
प्रलापं चैव पम्पायां हनूमद्दर्शनं तथा॥

वने रामस्य वृत्तान्तः एवं सङ्गृह्यते — शरभङ्गस्य दर्शनम्, सुतीक्ष्णेन समागमः, अनसूयया सह समाख्या, तया सीतायै अङ्गरागस्य अर्पणम्, अगस्त्यस्य दर्शनम्, तस्मात् दिव्यधनुषः ग्रहणम्, शूर्पणखया सह संवादः, तस्याः विरूपकरणम्, खरत्रिशिरसोः वधः, रावणस्य उत्थानम्, मारीचस्य वधः, वैदेह्याः हरणम्, राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य जटायुषः निबर्हणम्, कबन्धदर्शनम्, पम्पायाः दर्शनम्, शबर्याः दर्शनम्, फलमूलाशनम्, पम्पातीरे प्रलापः, हनूमतः दर्शनं च। अत्र 'हरणम्' इति एकं पदं समग्रकथायाः केन्द्रम्; तस्मात् पूर्वं सर्वं शान्तम्, तस्मात् अनन्तरं सर्वं संघर्षमयम्। अपि च द्वाविंशश्लोकः पुनः सन्धिस्थानम् — तस्य पूर्वार्धे शबरी अरण्यकाण्डस्य अन्तिमा, उत्तरार्धे तु हनूमद्दर्शनेन किष्किन्धाकाण्डम् आरभ्यते। अपि च अत्र तपस्विनां दर्शनानि क्रमेण गण्यन्ते — शरभङ्गः, सुतीक्ष्णः, अनसूया, अगस्त्यः। वनवासः केवलं दुःखं न, अपितु तपस्विसङ्गमः अपि।

Rāma’s life in the forest is summed up like this: the meeting with Śarabhaṅga and with Sutīkṣṇa, the conversation with Anasūyā and her gift of fragrant ointment to Sītā, the meeting with Agastya and the receiving of the divine bow from him, the talk with Śūrpaṇakhā and her disfigurement, the killing of Khara and Triśiras, the rousing of Rāvaṇa, the killing of Mārīca and the carrying off of Vaidehī, Rāghava’s lament, the slaying of Jaṭāyus the king of the vultures, the meeting with Kabandha, the sight of the Pampā, the meeting with Śabarī and the meal of fruits and roots, the lament beside the Pampā, and the meeting with Hanumān. The single word “carrying off” is the pivot of the whole story: before it all is calm, after it all is conflict. The twenty-second verse is another seam: its first half closes the Araṇya Kāṇḍa with Śabarī, its second opens the Kiṣkindhā Kāṇḍa with Hanumān. The meetings with ascetics are also counted in order, Śarabhaṅga, Sutīkṣṇa, Anasūyā and Agastya, for the exile was not only sorrow but also the company of holy men and women.

८किष्किन्धाकाण्डस्य विषयसूची

२३ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम्।
प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम्॥

२४वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम्।
ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम्॥

२५कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम्।
दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम्॥

२६अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम्।
प्रायोपवेशनं चैव सम्पातेश्चापि दर्शनम्॥

ततः ऋष्यमूकपर्वतं गमनम्, सुग्रीवेण समागमः, परस्परं प्रत्ययोत्पादनम्, सख्यस्थापनम्, वालिसुग्रीवयोः विग्रहः, वालिनः प्रमथनम्, सुग्रीवस्य राज्ये प्रतिपादनम्, तारायाः विलापः, समयः अर्थात् सीतान्वेषणविषये कृता प्रतिज्ञा, वर्षारात्रेषु निवासनम्, राघवसिंहस्य कोपः, बलानाम् उपसंग्रहः, दिशासु वानराणां प्रस्थापनम्, पृथिव्याः स्वरूपनिवेदनम्, हनूमते अङ्गुलीयकदानम्, ऋक्षबिलस्य दर्शनम्, प्रायोपवेशनम्, सम्पातेः दर्शनं च। अस्मिन् काण्डे मैत्री प्रधाना। यः एकाकी राक्षसान् जेतुं समर्थः, सः अपि सहायान् अपेक्षते — एतेन लोकव्यवहारस्य मर्यादा रक्ष्यते। अपि च 'कोपं राघवसिंहस्य' इति पदेन ज्ञाप्यते यत् रामः न सर्वदा शान्तः; प्रतिज्ञाभङ्गे सः क्रुध्यति अपि। अपि च ‘पृथिव्याश्च निवेदनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् अस्मिन् काण्डे भूगोलवर्णनम् अपि अस्ति; सुग्रीवः वानरेभ्यः सर्वां पृथिवीं वर्णयति।

Then come the journey to Mount Ṛṣyamūka and the meeting with Sugrīva, the winning of each other’s trust and the sealing of their friendship, the fight between Vālin and Sugrīva, the destruction of Vālin and the installing of Sugrīva as king, Tārā’s lament, the pact to search for Sītā, the stay through the nights of the rains, the anger of Rāghava, that lion among men, the mustering of the armies, the sending of the monkeys in every direction, the description of the earth, the giving of the ring to Hanumān, the sight of the bear’s cave, the fast unto death and the meeting with Sampāti. Friendship leads this kāṇḍa: even one who could conquer the rākṣasas alone seeks allies, as the world’s way requires. “The anger of Rāghava, that lion” shows that Rāma is not always calm; when a promise is broken he can be angry. And “the description of the earth” tells us this book contains geography too, for Sugrīva describes the whole earth to the monkeys.

९सुन्दरकाण्डस्य विषयसूची

२७पर्वतारोहणं चैव सागरस्यापि लङ्घनम्।
समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम्॥

२८राक्षसीतर्जनं चैव च्छायाग्राहस्य दर्शनम्।
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम्॥

२९रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम्।
आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्॥

३०दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम्।
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम्॥

३१अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम्।
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम्॥

३२मणिप्रदानं सीताया वृक्षभंगं तथैव च।
राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम्॥

३३ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम्।
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा॥

अनन्तरं हनूमतः चरितम् — महेन्द्रपर्वतस्य आरोहणम्, सागरस्य लङ्घनम्, समुद्रवचनात् मैनाकस्य दर्शनम्, राक्षस्याः तर्जनम्, छायाग्राहिण्याः सिंहिकायाः निधनम्, लङ्कायाः मलयपर्वतस्य च दर्शनम्, रात्रौ लङ्काप्रवेशः, एकाकिनः कर्तव्यविचिन्तनम्, आपानभूमेः गमनम्, अवरोधस्य दर्शनम्, रावणस्य दर्शनम्, पुष्पकस्य दर्शनम्, अशोकवनिकायाः प्रति यानम्, सीतायाः दर्शनम्, अभिज्ञानप्रदानम्, सीतया सह भाषणम्, राक्षसीनां तर्जनम्, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनम्, सीतया मणेः प्रदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां विद्रवः, किङ्कराणां निबर्हणम्, वायुसूनोः ग्रहणम्, लङ्कादाहः, अभिगर्जनम्, प्रतिप्लवनम्, मधूनां हरणं च। एकस्य वानरस्य चरितं सप्तभिः श्लोकैः वर्णितम् — अस्मिन् सर्वस्मिन् सर्गे एतावान् विस्तारः अन्यस्य कस्यापि न दत्तः। अनेन एव सूच्यते यत् इदं काण्डं 'सुन्दरम्' इति नाम्ना किमर्थं प्रसिद्धम्। 'एकस्यापि विचिन्तनम्' इति पदे एकाकित्वस्य गौरवं प्रतिष्ठापितम्। अपि च ‘ग्रहणं वायुसूनोः’ इति पदेन बन्धनम् अपि सूचितम् — यः लङ्कां दग्ध्वा अपि अक्षतः, सः पूर्वं बद्धः अभवत्। पराजयः अपि कथायाः अङ्गम्। अपि च ‘अभिज्ञानप्रदानम्’ तथा ‘मणिप्रदानम्’ इति द्वे चिह्नदाने — एकं रामात् सीतायै, अपरं सीतायाः रामाय। एतेन विरहिणोः सेतुः बध्यते।

Next comes Hanumān’s story: the climbing of Mount Mahendra and the leap across the ocean, the appearance of Maināka at the ocean’s word, the threatening by a rākṣasī, the death of Siṃhikā who seizes shadows, the sight of Laṅkā and of Mount Malaya, the entry into Laṅkā by night and his deliberating, all alone, over what to do; the visit to the drinking hall and the sight of the women’s quarters, the sight of Rāvaṇa and of the Puṣpaka, the going to the aśoka grove and the finding of Sītā, the giving of the token and his talk with her, the threats of the rākṣasīs and Trijaṭā’s dream, Sītā’s gift of her jewel, the breaking of the trees, the flight of the rākṣasīs, the slaughter of Rāvaṇa’s servants, the capture of the Wind-god’s son, the burning of Laṅkā, his roar, the leap back and the plundering of the honey. The deeds of one monkey fill seven verses, a space given to no one else in this sarga, which itself hints at why this kāṇḍa is called Sundara, “the beautiful.” “His deliberating, alone as he was” honours his solitude, and “the capture of the son of the Wind” recalls that he who burned Laṅkā unharmed had first been bound. And there are two gifts of tokens, one from Rāma to Sītā and one from Sītā to Rāma, and with them a bridge is built between the parted pair.

१०युद्धकाण्डस्य विषयसूची

३४राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा।
संगमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम्॥

३५प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम्।
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम्॥

३६कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम्।
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे॥

३७विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम्।
अयोध्यायाश्च गमनं भरद्वाजसमागमम्॥

ततः राघवस्य आश्वासनम्, मणेः निर्यातनम्, समुद्रेण सङ्गमः, नलेन सेतोः बन्धनम्, समुद्रस्य प्रतारः, रात्रौ लङ्कायाः अवरोधनम्, विभीषणेन संसर्गः, तेन रावणवधोपायस्य निवेदनम्, कुम्भकर्णस्य निधनम्, मेघनादस्य निबर्हणम्, रावणस्य विनाशः, शत्रोः पुरे सीतायाः अवाप्तिः, विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकस्य दर्शनम्, अयोध्यायाः प्रति गमनम्, भरद्वाजेन समागमः च। अत्र 'सीतावाप्तिमरेः पुरे' इति पदं स्मरणीयम् — युद्धस्य फलं राज्यं न, अपि तु सीतायाः प्राप्तिः एव। अपि च यावन्तः श्लोकाः सुन्दरकाण्डाय दत्ताः, ततः अल्पीयांसः युद्धकाण्डाय — सङ्ग्रामः महान् भवतु नाम, कवेः हृदये तु अन्वेषणम् एव प्रधानम्। अपि च ‘नलसेतोश्च बन्धनम्’ इति पदे शिल्पिनः नलस्य नाम स्मृतम्; सेतुः तस्य कीर्तिः, न केवलं साधनम्।

Then come the reassuring of Rāghava and the handing over of the jewel, the meeting with the Ocean, the building of the causeway by Nala, the crossing of the sea, the siege of Laṅkā by night, the alliance with Vibhīṣaṇa and his disclosure of how Rāvaṇa might be killed, the death of Kumbhakarṇa, the slaying of Meghanāda, the destruction of Rāvaṇa, the recovery of Sītā in the enemy’s city, the consecration of Vibhīṣaṇa, the sight of the Puṣpaka, the journey to Ayodhyā and the meeting with Bharadvāja. Remember the phrase “the recovery of Sītā in the enemy’s city”: the fruit of the war is not a kingdom but Sītā regained. Fewer verses are given to the Yuddha Kāṇḍa than to the Sundara; however great the battle, in the poet’s heart the search comes first. And “Nala’s bridge” keeps the craftsman’s name alive: the causeway is his glory, not merely a means of crossing.

११उत्तरकाण्डस्य सूचना उपसंहारश्च

३८प्रेषणं वायुपुत्रस्य भरतेन समागमम्।
रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्।
स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्॥

३९अनागतं च यत्किंचिद्रामस्य वसुधातले।
तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः॥

अन्ते वायुपुत्रस्य दूतरूपेण प्रेषणम्, भरतेन समागमः, रामाभिषेकस्य अभ्युदयः, सर्वसैन्यस्य विसर्जनम्, स्वराष्ट्रस्य रञ्जनम्, वैदेह्याः विसर्जनं च उक्तानि। अयं श्लोकः षट्पादः — सामान्यात् अधिकः; अत्र एव कथायाः अन्तिमः खण्डः सङ्गृहीतः। ततः कविः वदति — रामस्य यत् किञ्चित् अनागतम् अस्मिन् वसुधातले भविष्यति, तत् सर्वं भगवान् वाल्मीकिः ऋषिः उत्तरे काव्ये अकरोत्। अनेन उत्तरकाण्डस्य स्थितिः सूचिता। विशेषतः मननीयं 'अनागतम्' इति पदम् — यः भूतं दृष्टवान्, सः भविष्यत् अपि पश्यति; योगदृष्टेः कालनियमः न बाधकः। एवं तृतीयः सर्गः समग्रस्य काव्यस्य विषयसूची भवति। प्रथमे सर्गे नारदेन सङ्क्षेपेण कथितम्, अस्मिन् सर्गे वाल्मीकिना स्वयं दृष्टम्, अग्रे तु सर्गसहस्रेषु विस्तरेण गीयते। श्रुतं दृष्टं गीतम् इति त्रिभिः सोपानैः आदिकाव्यं प्रवर्तते। अस्मिन् सर्गे न एका अपि कथा विस्तरेण उक्ता; तथापि पठतः चित्ते समग्रं रामायणं प्रतिबिम्बितं भवति। एषा सूचीकला एव कवेः सामर्थ्यम्। यथा बीजे वृक्षः, तथा अस्मिन् सर्गे षट्काण्डम् उत्तरकाण्डं च निहितम्।

Last come the sending of the Wind-god’s son as messenger, the meeting with Bharata, the festive consecration of Rāma, the disbanding of the whole army, the contentment of his own kingdom and the sending away of Vaidehī. This verse has six quarter-lines, more than usual, and gathers the final part of the story into it. Then the poet says that whatever was still to come for Rāma on the face of the earth, the holy seer Vālmīki set forth in the later poem, and so points to the Uttara Kāṇḍa. The word “still to come” deserves thought: he who saw the past sees the future too, for the vision of yoga is not bound by time. So the third sarga becomes a table of contents for the whole poem. In the first sarga Nārada told the story briefly; in this one Vālmīki has seen it for himself; in the sargas ahead it will be sung at length. Heard, seen, sung: by these three steps the first poem comes into being. Not one episode is told in full in this sarga, yet the whole Rāmāyaṇa is mirrored in the reader’s mind, and that art of cataloguing is itself the poet’s power. As the tree lies in the seed, so the six kāṇḍas and the Uttara Kāṇḍa lie in this sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२७ पदानि
तद्धर्मार्थसहितम् ३.१ धर्मेण अर्थेन च युक्तं तत् (कथावस्तु)
सन्धिः
तत् + धर्मार्थसहितम् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः, ततः धकारेण सह द्ध)
समासः
धर्मश्च अर्थश्च — इतरेतरद्वन्द्वः; ताभ्यां सहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वस्तु’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपस्पृश्योदकम् ३.२ जलम् आचम्य, आचमनं कृत्वा
सन्धिः
उपस्पृश्य + उदकम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययं तस्य कर्म च
विभक्तिः
उदकम् — द्वितीया एकवचनम्; उपस्पृश्य — ल्यबन्तम् अव्ययम्
प्राचीनाग्रेषु ३.२ येषां अग्रभागः पूर्वदिशाम् अभिमुखः, तेषु (कुशेषु)
सन्धिः
प्राचीन + अग्रेषु — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्राचीनम् (पूर्वाभिमुखम्) अग्रं येषां तेषु — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘दर्भेषु’ इत्यस्य विशेषणम्)
रामलक्ष्मणसीताभी ३.३ रामेण लक्ष्मणेन सीतया च सह
सन्धिः
रामलक्ष्मणसीताभिः + राज्ञा — विसर्गलोपः, पूर्वस्य इकारस्य दीर्घः (रेफपरत्वात्)
समासः
रामश्च लक्ष्मणश्च सीता च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (सहार्थे)
सभार्येण ३.३ पत्नीभिः सहितेन (दशरथेन)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भार्याभिः सहितः — सहपूर्वपदो बहुव्रीहिः (सहस्य ‘स’ इति आदेशः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘राज्ञा’ इत्यस्य विशेषणम्)
धर्मवीर्येण ३.४ योगधर्मलब्धेन सामर्थ्येन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मस्य वीर्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः (योगधर्मजनितं सामर्थ्यम्)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (करणे)
स्त्रीतृतीयेन ३.५ यस्य त्रयाणां मध्ये तृतीया स्त्री (सीता), तेन — अर्थात् लक्ष्मणसीताभ्यां सहितेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्त्री तृतीया यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘रामेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
चान्ववैक्षत ३.५ सम्यक् अपश्यत्, अनुदृष्टवान्
सन्धिः
च + अन्ववैक्षत — सवर्णदीर्घसन्धिः; अनु + अव + ऐक्षत — यण्सन्धिः तथा वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं क्रियापदम् (अनु + अव + ईक्ष्)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
पाणावामलकम् ३.६ हस्ते स्थितम् आमलकफलम् इव
सन्धिः
पाणौ + आमलकम् — अयादिसन्धिः (औकारस्य आव् आदेशः)
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयम्
विभक्तिः
पाणौ — सप्तमी एकवचनम्; आमलकम् — प्रथमा एकवचनम् (उपमाने)
कामार्थगुणसंयुक्तम् ३.८ कामार्थरूपैः फलगुणैः युक्तम्
सन्धिः
काम + अर्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः; सम् + युक्तम् — अनुस्वारः
समासः
कामश्च अर्थश्च — द्वन्द्वः; तयोः गुणाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः संयुक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चरितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सर्वश्रुतिमनोहरम् ३.८ सर्वासां श्रुतीनां श्रवणेन मनोहारि
सन्धिः
मनस् + हरम् — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (मनोहरम्)
समासः
सर्वाश्च ताः श्रुतयः — कर्मधारयः; तासां मनोहरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सर्वानुकूलताम् ३.१० सर्वेषु जनेषु अनुकूलवृत्तित्वम्
सन्धिः
सर्व + अनुकूलताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सर्वेषाम् अनुकूलः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य भावः — तल्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सूतोपावर्तनम् ३.१४ सारथेः सुमन्त्रस्य प्रतिनिवर्तनम्
सन्धिः
सूत + उपावर्तनम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सूतस्य उपावर्तनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य ३.१५ भरद्वाजस्य अनुमतिं प्राप्य चित्रकूटस्य (दर्शनम्)
सन्धिः
भरद्वाज + अभ्यनुज्ञानात् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अभि + अनुज्ञानात् — यण्सन्धिः; ...ज्ञानात् + चित्रकूटस्य — श्चुत्वसन्धिः (तकारस्य चकारः)
समासः
भरद्वाजस्य अभ्यनुज्ञानम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानात् — पञ्चमी एकवचनम् (हेतौ); चित्रकूटस्य — षष्ठी एकवचनम्
पादुकाग्र्याभिषेकम् ३.१७ श्रेष्ठयोः पादुकयोः राज्याभिषेकम्
सन्धिः
पादुका + अग्र्य — सवर्णदीर्घसन्धिः; अग्र्य + अभिषेकम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अग्र्ये (श्रेष्ठे) पादुके — कर्मधारयः; तयोः अभिषेकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
खरत्रिशिरसोरुत्थानम् ३.२० खरस्य त्रिशिरसश्च (वधम्), रावणस्य च उद्यमम्
सन्धिः
खरत्रिशिरसोः + उत्थानम् — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारे परे), तेन ‘सोरुत्थानम्’
समासः
खरश्च त्रिशिराश्च तयोः — इतरेतरद्वन्द्वः; ‘उत्थानम्’ इति पृथक् पदम्
विभक्तिः
खरत्रिशिरसोः — षष्ठी द्विवचनम् (‘वधम्’ इत्यनेन सम्बद्धा); उत्थानम् — द्वितीया एकवचनम्
गृध्रराजनिबर्हणम् ३.२१ गृध्रराजस्य जटायुषः हननम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गृध्राणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य निबर्हणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हनूमद्दर्शनम् ३.२२ हनूमता सह प्रथमं मेलनम्
सन्धिः
हनूमत् + दर्शनम् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
समासः
हनूमतः दर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रत्ययोत्पादनम् ३.२३ परस्परं विश्वासस्य जननम्
सन्धिः
प्रति + अयः — यण्सन्धिः (प्रत्यय); प्रत्यय + उत्पादनम् — गुणसन्धिः
समासः
प्रत्ययस्य उत्पादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वर्षरात्रनिवासनम् ३.२४ वर्षाकालस्य मालवन्ते यापनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वर्षाणां रात्रयः — षष्ठीतत्पुरुषः; तासु निवासनम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
च्छायाग्राहस्य ३.२८ छायाग्राहिण्याः सिंहिकायाः
सन्धिः
चैव + छायाग्राहस्य — छकारात् पूर्वं तुगागमः (छे च), तेन च्छ इति संयोगः
समासः
छायां गृह्णाति इति छायाग्राहः — उपपदतत्पुरुषः (ग्रह् धातोः णप्रत्ययः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
आपानभूमिगमनमवरोधस्य ३.२९ रावणस्य मद्यपानशालायां गमनम्, अन्तःपुरस्य च (दर्शनम्)
सन्धिः
आपानभूमिगमनम् + अवरोधस्य — मकारस्य अकारे परे संहितायां सन्धिः (म् + अ = म)
समासः
आपानस्य (मद्यपानस्य) भूमिः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्याः गमनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
आपानभूमिगमनम् — द्वितीया एकवचनम्; अवरोधस्य — षष्ठी एकवचनम्
अशोकवनिकायानम् ३.३० अशोकवाटिकां प्रति गमनम्
सन्धिः
अशोकवनिका + अयानम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
अशोकानां वनिका — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्याः अयानम् (प्रति गमनम्) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ३.३१ त्रिजटानाम्न्या राक्षस्या दृष्टः शुभसूचकः स्वप्नः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रिजटायाः स्वप्नः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य दर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
लङ्कादाहाभिगर्जनम् ३.३३ लङ्कायाः दहनं गर्जनं च
सन्धिः
लङ्कादाह + अभिगर्जनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
लङ्कायाः दाहः — षष्ठीतत्पुरुषः; दाहश्च अभिगर्जनं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सीतावाप्तिमरेः ३.३६ शत्रोः नगरे सीतायाः प्राप्तिम्
सन्धिः
सीतावाप्तिम् + अरेः — मकारस्य संहितायाम् अनुनासिकः; सीता + अवाप्तिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सीतायाः अवाप्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘अरेः पुरे’ इति पृथक् पदद्वयम्
विभक्तिः
सीतावाप्तिम् — द्वितीया एकवचनम्; अरेः — षष्ठी एकवचनम्
तच्चकारोत्तरे ३.३९ तत् सर्वम् उत्तरकाव्ये (उत्तरकाण्डे) अकरोत्
सन्धिः
तत् + चकार — श्चुत्वसन्धिः (तकारस्य चकारः); चकार + उत्तरे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — पदत्रयम्
विभक्तिः
तत् — द्वितीया एकवचनम्; चकार — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; उत्तरे — सप्तमी एकवचनम्