रामायणकथासङ्ग्रहः

नारदमुखात् समग्रं रामचरितं श्रुत्वा, ब्रह्मणः आदेशं च प्राप्य, वाल्मीकिः पुनः तम् एव वृत्तान्तं स्वयं द्रष्टुम् इच्छति। यत् तेन श्रुतं तत् धर्मेण अर्थेन च सहितम् आसीत्, हितकरं च आसीत्; तथापि श्रवणमात्रेण कवेः तृप्तिः न जाता। तस्य बुद्धिमतः रामस्य यत् वृत्तम्, तत् सः व्यक्तरूपेण पुनः अन्वेषते। ततः सः उदकम् उपस्पृश्य सम्यक् आचमनं कृत्वा, प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु उपविश्य, कृताञ्जलिः स्थिरः तस्थौ; धर्मेण अर्थात् योगधर्मेण सः रामचरितस्य गतिम् अन्वेषते। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न लेखनीम् आदत्ते, अपि तु आसनं गृह्णाति। आचमनं दर्भासनम् अञ्जलिः च — एतानि यज्ञस्य अङ्गानि। अतः काव्यरचना अत्र यज्ञवत् आरभ्यते। समाधिः पूर्वम्, रचना पश्चात् — इति अस्य सर्गस्य प्रथमः सन्देशः। अपि च ‘भूयः’ इति पदं सूचयति यत् एषा द्वितीया परीक्षा; श्रुतम् अपि स्वयं द्रष्टव्यम् इति कवेः निष्ठा।

समाधौ स्थितस्य मुनेः पुरतः सर्वं प्रत्यक्षम् अभवत्। रामेण लक्ष्मणेन सीतया च, सभार्येण सराष्ट्रेण राज्ञा दशरथेन च सह यत् किमपि तत्र तत्त्वतः घटितम्, तत् सर्वं सः अपश्यत्। न केवलं महान्ति कार्याणि — तेषां हसितम्, भाषितम्, गतिः, यावत् च चेष्टितम्, एतत् सर्वम् अपि सः धर्मवीर्येण यथावत् सम्प्रपश्यति। अनन्तरं सत्यसन्धेन रामेण लक्ष्मणसीताभ्यां सहितेन वने चरता यत् प्राप्तम्, तत् अपि सः अन्ववैक्षत। अत्र 'स्त्रीतृतीयेन' इति पदं मनोहरम् — त्रयः जनाः वने चरन्ति, तेषु तृतीया स्त्री सीता। एतेन सूच्यते यत् कविः न केवलं कथाम् अपश्यत्, अपि तु जनानां मुखभावान् अपि अपश्यत्। यत्र हसितम् अपि दृश्यते तत्र दर्शनं पूर्णम् एव। 'धर्मवीर्येण' इति पदेन ज्ञाप्यते यत् एषा दृष्टिः तपसा लब्धा, न तु कल्पनया। ‘तत्त्वतः’ इति पदेन कथ्यते यत् दृष्टं न आभासमात्रम्, अपि तु यथार्थम्। एतेन अस्य काव्यस्य साक्षिप्रामाण्यं स्थाप्यते।

योगम् आस्थितः धर्मात्मा मुनिः पुरा यत् तत्र निर्वृत्तम्, तत् सर्वं हस्ते स्थितम् आमलकफलम् इव स्पष्टं पश्यति। इयम् उपमा अतीव प्रसिद्धा — करामलकवत् ज्ञानम् इति। हस्तस्थम् आमलकं यथा सर्वतः दृश्यते, न तत्र संशयः, न च अनुमानम् अपेक्ष्यते, तथा मुनेः दर्शनम् आसीत्। तत् सर्वं तत्त्वतः दृष्ट्वा सः महामतिः धर्मेण अभिरामस्य रामस्य समग्रं चरितं काव्यरूपेण कर्तुम् उद्यतः अभवत्। अत्र एकं महत् तत्त्वं निहितम् — रामायणं कल्पितं काव्यं न, अपि तु दृष्टस्य वर्णनम्। कविः द्रष्टा; 'ऋषिः' इति शब्दस्य अर्थः एव द्रष्टा इति। अतः अस्य काव्यस्य प्रामाण्यं दर्शनमूलम्, न कल्पनामूलम्। एतेन काव्यम् इतिहासपदवीम् आरोहति। अपि च ‘पुरा यत् तत्र निर्वृत्तम्’ इति पदैः स्पष्टं यत् अतीतम् अपि योगिनः पुरतः वर्तमानवत् तिष्ठति। कालः तस्य दृष्टिं न आवृणोति। यत् दृष्टं तत् एव लिख्यते इति नियमात् एव रामायणे विरोधाः न सन्ति।

तत् काव्यं कामार्थगुणसंयुक्तम्, धर्मार्थगुणविस्तरं च अस्ति। रत्नैः पूर्णः समुद्रः इव तत् गुणरत्नानां निधिः; सर्वासां श्रुतीनां सारभूतम् अर्थं वहत् तत् सर्वेषां श्रोतॄणां मनोहरम्। महात्मना नारदेन यथा पूर्वं सङ्क्षेपेण कथितम्, तम् एव क्रमम् अनुसृत्य भगवान् मुनिः रघुवंशस्य चरितं चकार। अत्र द्वे वस्तुनी सूचिते — काव्यस्य फलं चतुर्वर्गः, काव्यस्य क्रमः च नारदोक्तः। यत् प्रथमे सर्गे सङ्क्षेपेण उक्तम्, तत् एव अत्र विस्तारस्य आधारः भवति। एवं संक्षेपरामायणं बीजम्, विस्तृतं रामायणं च वृक्षः। 'रघुवंशस्य चरितम्' इति पदेन सूच्यते यत् इदं काव्यम् एकस्य पुरुषस्य न, अपि तु समग्रस्य वंशस्य धर्मपरम्परायाः आख्यानम्। ‘सर्वश्रुतिमनोहरम्’ इति पदे श्लेषः — श्रुतिशब्दः वेदम् अपि कर्णम् अपि बोधयति। वेदार्थं वहत् काव्यं कर्णयोः अपि मधुरम्।

अतः परं कविः स्वकाव्ये निबद्धान् विषयान् क्रमेण गणयति। प्रथमं बालकाण्डस्य विषयाः — रामस्य जन्म, तस्य सुमहत् वीर्यम्, सर्वानुकूलता, लोकस्य प्रियता, क्षान्तिः, सौम्यता, सत्यशीलता च। ततः विश्वामित्रेण सह गमने याः नानाविधाः चित्राः कथाः अभवन्, जानक्याः विवाहः, शिवधनुषः विभेदनम्, रामरामविवादः अर्थात् परशुरामेण सह सङ्घर्षः, दाशरथेः गुणाः, रामस्य अभिषेकनिश्चयः, कैकेय्याः दुष्टभावता च। अत्र मननीयम् — एतेषु श्लोकेषु प्रायः सर्वाणि पदानि द्वितीयाविभक्तौ सन्ति, क्रियापदं तु नवमश्लोकस्थं 'चकार' इति एकम् एव। अनेकानि कर्मपदानि एकेन क्रियापदेन सह सम्बध्यन्ते — एषा सूचीशैली सर्गान्तपर्यन्तम् अनुवर्तते। एतेन पाठकः अनुभवति यत् समग्रं रामायणम् एकः एव कविकर्मसङ्कल्पः। अत्र अपि एकं सौन्दर्यं दृश्यते — कविः प्रथमं गुणान् गणयति, ततः कर्माणि। यस्य शीलं ज्ञातं तस्य एव चरितं श्रोतुं योग्यम्। अत्र ‘नाना चित्राः कथाः’ इति पदेन ताटकावधः, अहल्योद्धारः, यज्ञरक्षणम् इत्यादयः सर्वे उपाख्यानाः सङ्गृहीताः।

अनन्तरम् अयोध्याकाण्डस्य विषयाः उच्यन्ते — अभिषेकस्य विघातः, रामस्य विवासनम्, राज्ञः दशरथस्य शोकः, विलापः, परलोकाश्रयः च। ततः प्रकृतीनाम् अर्थात् पौरजनानां विषादः, तेषां मार्गे विसर्जनम्, निषादाधिपेन गुहेन सह संवादः, सूतस्य सुमन्त्रस्य उपावर्तनम्, गङ्गायाः सन्तारः, भरद्वाजस्य दर्शनम्, तस्य अभ्यनुज्ञानात् चित्रकूटस्य दर्शनम्, वास्तुकर्मनिवेशः अर्थात् पर्णशालायाः निर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रसादनम्, पितुः सलिलक्रिया, अग्र्ययोः पादुकयोः अभिषेकः, नन्दिग्रामे निवासनं च। विशेषतः सप्तदशश्लोकः द्रष्टव्यः — तस्य पूर्वार्धे नन्दिग्रामनिवासनम्, उत्तरार्धे तु दण्डकारण्यगमनं विराधवधश्च। अर्थात् एकस्मिन् एव श्लोके अयोध्याकाण्डम् अरण्यकाण्डं च सङ्गच्छेते। सूचीं लिखतः कवेः दृष्टौ काण्डविभागः न बाधकः; तस्मै कथा अखण्डा एव प्रतिभाति। अपि च ‘प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम्’ इति पदावृत्तिः शोच्या — ये विषण्णाः, ते एव मार्गे त्यक्ताः। द्विरुक्त्या करुणा वर्धते।

वने रामस्य वृत्तान्तः एवं सङ्गृह्यते — शरभङ्गस्य दर्शनम्, सुतीक्ष्णेन समागमः, अनसूयया सह समाख्या, तया सीतायै अङ्गरागस्य अर्पणम्, अगस्त्यस्य दर्शनम्, तस्मात् दिव्यधनुषः ग्रहणम्, शूर्पणखया सह संवादः, तस्याः विरूपकरणम्, खरत्रिशिरसोः वधः, रावणस्य उत्थानम्, मारीचस्य वधः, वैदेह्याः हरणम्, राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य जटायुषः निबर्हणम्, कबन्धदर्शनम्, पम्पायाः दर्शनम्, शबर्याः दर्शनम्, फलमूलाशनम्, पम्पातीरे प्रलापः, हनूमतः दर्शनं च। अत्र 'हरणम्' इति एकं पदं समग्रकथायाः केन्द्रम्; तस्मात् पूर्वं सर्वं शान्तम्, तस्मात् अनन्तरं सर्वं संघर्षमयम्। अपि च द्वाविंशश्लोकः पुनः सन्धिस्थानम् — तस्य पूर्वार्धे शबरी अरण्यकाण्डस्य अन्तिमा, उत्तरार्धे तु हनूमद्दर्शनेन किष्किन्धाकाण्डम् आरभ्यते। अपि च अत्र तपस्विनां दर्शनानि क्रमेण गण्यन्ते — शरभङ्गः, सुतीक्ष्णः, अनसूया, अगस्त्यः। वनवासः केवलं दुःखं न, अपितु तपस्विसङ्गमः अपि।

ततः ऋष्यमूकपर्वतं गमनम्, सुग्रीवेण समागमः, परस्परं प्रत्ययोत्पादनम्, सख्यस्थापनम्, वालिसुग्रीवयोः विग्रहः, वालिनः प्रमथनम्, सुग्रीवस्य राज्ये प्रतिपादनम्, तारायाः विलापः, समयः अर्थात् सीतान्वेषणविषये कृता प्रतिज्ञा, वर्षारात्रेषु निवासनम्, राघवसिंहस्य कोपः, बलानाम् उपसंग्रहः, दिशासु वानराणां प्रस्थापनम्, पृथिव्याः स्वरूपनिवेदनम्, हनूमते अङ्गुलीयकदानम्, ऋक्षबिलस्य दर्शनम्, प्रायोपवेशनम्, सम्पातेः दर्शनं च। अस्मिन् काण्डे मैत्री प्रधाना। यः एकाकी राक्षसान् जेतुं समर्थः, सः अपि सहायान् अपेक्षते — एतेन लोकव्यवहारस्य मर्यादा रक्ष्यते। अपि च 'कोपं राघवसिंहस्य' इति पदेन ज्ञाप्यते यत् रामः न सर्वदा शान्तः; प्रतिज्ञाभङ्गे सः क्रुध्यति अपि। अपि च ‘पृथिव्याश्च निवेदनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् अस्मिन् काण्डे भूगोलवर्णनम् अपि अस्ति; सुग्रीवः वानरेभ्यः सर्वां पृथिवीं वर्णयति।

अनन्तरं हनूमतः चरितम् — महेन्द्रपर्वतस्य आरोहणम्, सागरस्य लङ्घनम्, समुद्रवचनात् मैनाकस्य दर्शनम्, राक्षस्याः तर्जनम्, छायाग्राहिण्याः सिंहिकायाः निधनम्, लङ्कायाः मलयपर्वतस्य च दर्शनम्, रात्रौ लङ्काप्रवेशः, एकाकिनः कर्तव्यविचिन्तनम्, आपानभूमेः गमनम्, अवरोधस्य दर्शनम्, रावणस्य दर्शनम्, पुष्पकस्य दर्शनम्, अशोकवनिकायाः प्रति यानम्, सीतायाः दर्शनम्, अभिज्ञानप्रदानम्, सीतया सह भाषणम्, राक्षसीनां तर्जनम्, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनम्, सीतया मणेः प्रदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां विद्रवः, किङ्कराणां निबर्हणम्, वायुसूनोः ग्रहणम्, लङ्कादाहः, अभिगर्जनम्, प्रतिप्लवनम्, मधूनां हरणं च। एकस्य वानरस्य चरितं सप्तभिः श्लोकैः वर्णितम् — अस्मिन् सर्वस्मिन् सर्गे एतावान् विस्तारः अन्यस्य कस्यापि न दत्तः। अनेन एव सूच्यते यत् इदं काण्डं 'सुन्दरम्' इति नाम्ना किमर्थं प्रसिद्धम्। 'एकस्यापि विचिन्तनम्' इति पदे एकाकित्वस्य गौरवं प्रतिष्ठापितम्। अपि च ‘ग्रहणं वायुसूनोः’ इति पदेन बन्धनम् अपि सूचितम् — यः लङ्कां दग्ध्वा अपि अक्षतः, सः पूर्वं बद्धः अभवत्। पराजयः अपि कथायाः अङ्गम्। अपि च ‘अभिज्ञानप्रदानम्’ तथा ‘मणिप्रदानम्’ इति द्वे चिह्नदाने — एकं रामात् सीतायै, अपरं सीतायाः रामाय। एतेन विरहिणोः सेतुः बध्यते।

ततः राघवस्य आश्वासनम्, मणेः निर्यातनम्, समुद्रेण सङ्गमः, नलेन सेतोः बन्धनम्, समुद्रस्य प्रतारः, रात्रौ लङ्कायाः अवरोधनम्, विभीषणेन संसर्गः, तेन रावणवधोपायस्य निवेदनम्, कुम्भकर्णस्य निधनम्, मेघनादस्य निबर्हणम्, रावणस्य विनाशः, शत्रोः पुरे सीतायाः अवाप्तिः, विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकस्य दर्शनम्, अयोध्यायाः प्रति गमनम्, भरद्वाजेन समागमः च। अत्र 'सीतावाप्तिमरेः पुरे' इति पदं स्मरणीयम् — युद्धस्य फलं राज्यं न, अपि तु सीतायाः प्राप्तिः एव। अपि च यावन्तः श्लोकाः सुन्दरकाण्डाय दत्ताः, ततः अल्पीयांसः युद्धकाण्डाय — सङ्ग्रामः महान् भवतु नाम, कवेः हृदये तु अन्वेषणम् एव प्रधानम्। अपि च ‘नलसेतोश्च बन्धनम्’ इति पदे शिल्पिनः नलस्य नाम स्मृतम्; सेतुः तस्य कीर्तिः, न केवलं साधनम्।

अन्ते वायुपुत्रस्य दूतरूपेण प्रेषणम्, भरतेन समागमः, रामाभिषेकस्य अभ्युदयः, सर्वसैन्यस्य विसर्जनम्, स्वराष्ट्रस्य रञ्जनम्, वैदेह्याः विसर्जनं च उक्तानि। अयं श्लोकः षट्पादः — सामान्यात् अधिकः; अत्र एव कथायाः अन्तिमः खण्डः सङ्गृहीतः। ततः कविः वदति — रामस्य यत् किञ्चित् अनागतम् अस्मिन् वसुधातले भविष्यति, तत् सर्वं भगवान् वाल्मीकिः ऋषिः उत्तरे काव्ये अकरोत्। अनेन उत्तरकाण्डस्य स्थितिः सूचिता। विशेषतः मननीयं 'अनागतम्' इति पदम् — यः भूतं दृष्टवान्, सः भविष्यत् अपि पश्यति; योगदृष्टेः कालनियमः न बाधकः। एवं तृतीयः सर्गः समग्रस्य काव्यस्य विषयसूची भवति। प्रथमे सर्गे नारदेन सङ्क्षेपेण कथितम्, अस्मिन् सर्गे वाल्मीकिना स्वयं दृष्टम्, अग्रे तु सर्गसहस्रेषु विस्तरेण गीयते। श्रुतं दृष्टं गीतम् इति त्रिभिः सोपानैः आदिकाव्यं प्रवर्तते। अस्मिन् सर्गे न एका अपि कथा विस्तरेण उक्ता; तथापि पठतः चित्ते समग्रं रामायणं प्रतिबिम्बितं भवति। एषा सूचीकला एव कवेः सामर्थ्यम्। यथा बीजे वृक्षः, तथा अस्मिन् सर्गे षट्काण्डम् उत्तरकाण्डं च निहितम्।