- सन्धिः
- वाक्य + विशारदः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वाल्मीकेः विशेषणम्)
बालकाण्डम् — द्वितीयः सर्गः
आदिकाव्योत्पत्तिः
क्रौञ्चवधः शोकस्य श्लोकत्वं ब्रह्मादेशश्च
नारदे गते वाल्मीकिः शिष्येण भरद्वाजेन सह तमसायाः तीरं गच्छति। तत्र निषादेन क्रौञ्चमिथुनात् एकः हतः; मुनेः शोकः स्वयम् एव छन्दोबद्धं वचनम् अभवत् — ‘मा निषाद…’ इति। ब्रह्मा स्वयम् आगत्य तं श्लोकम् अनुमोदयति, दिव्यदृष्टिं च दत्त्वा सम्पूर्णं रामचरितं श्लोकबद्धं कर्तुम् आदिशति। अयम् एव आदिकाव्यस्य जन्मसर्गः।
१नारदस्य पूजनं प्रस्थानं च
१नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः।
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिम्॥
२यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तथा।
आपृच्छ्यैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम्॥
नारदेन उक्तं तत् सङ्क्षेपरामायणरूपं वाक्यं श्रुत्वा वाक्यकुशलः धर्मात्मा वाल्मीकिः शिष्यैः सह तं महामुनिं नारदं पूजयामास। यथाविधि सत्कृतः देवर्षिः नारदः तम् आपृच्छ्य, तेन च अनुज्ञातः सन्, आकाशमार्गेण देवलोकं जगाम। अत्र एकं द्रष्टव्यम् — प्रथमे सर्गे श्रुता कथा अत्र श्रोतुः हृदये बीजवत् निहिता तिष्ठति। गुरुः वचनं दत्त्वा गच्छति; शिष्यस्य मनसि तु तत् वचनं शनैः परिणमति। अस्य सर्गस्य सम्पूर्णा कथा तस्य एव बीजस्य अङ्कुरोद्गमः। कविः अत्र न शीघ्रं काव्यम् आरभते; प्रथमं पूजा, ततः विदायः, ततः एकान्तः — एवं क्रमेण कवेः चित्तं सिद्धं भवति। अत्र वाल्मीकेः शिष्यसहितत्वम् अपि सूचितम् — यत् ज्ञानं गुरुणा गृह्यते तत् शिष्यपरम्परया एव लोके तिष्ठति।
When he had heard Nārada’s words, the brief Rāmāyaṇa of the previous sarga, the righteous Vālmīki, a master of language, honoured the great sage together with his disciples. Duly honoured, the divine seer Nārada took his leave and, given permission, rose into the sky and went back to the world of the gods. The story heard in the first sarga now lies like a seed in the listener’s heart: the teacher gives his word and departs, and in the pupil’s mind that word slowly ripens. The whole of this sarga is that seed sprouting. The poet does not rush into his poem: first comes honour, then farewell, then solitude, and step by step the poet’s mind is made ready. We are told too that Vālmīki had disciples with him, for knowledge received from a teacher lives on in the world only through a line of pupils.
२तमसातीरे प्रसन्नजलदर्शनम्
३स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः॥
४स तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस्तदा।
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम्॥
५अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा॥
नारदे देवलोकं गते मुहूर्तमात्रे एव वाल्मीकिः गङ्गायाः अविदूरे प्रवहन्त्याः तमसायाः तीरं जगाम। तत्र तीरं प्राप्य सः कर्दमरहितं स्वच्छं तीर्थं दृष्ट्वा पार्श्वे स्थितं शिष्यं भरद्वाजम् अवदत् — हे भरद्वाज, पश्य, इदं तीर्थं कर्दमरहितम् अस्ति, रमणीयम् अस्ति, अस्य जलं सत्पुरुषस्य मनः इव प्रसन्नम् अस्ति इति। अत्र उपमा अतीव सार्थिका। कविः जलस्य स्वच्छतां वर्णयितुम् उपमानरूपेण सत्पुरुषस्य मनः गृह्णाति। येन उपमानेन कविः वर्णयति तस्मात् एव तस्य दृष्टिः ज्ञायते। यस्य चित्ते निर्मलता वसति सः एव बाह्ये जले निर्मलतां पश्यति। अयम् एव श्लोकः अग्रे भविष्यतः करुणारसस्य पृष्ठभूमिं रचयति — यत्र प्रसादः तत्र एव आघातः तीव्रतरः भवति। तमसा च जाह्नव्याः अविदूरे प्रवहति इति कथनेन कविः स्थानं निश्चितं करोति; आदिकाव्यस्य जन्मभूमिः न कल्पिता, अपि तु प्रसिद्धा भूमिः।
A moment after Nārada had gone, Vālmīki went to the bank of the Tamasā, a river flowing not far from the Gaṅgā. Reaching the bank, he saw a bathing place free of mud and clear, and said to his disciple Bharadvāja, who stood beside him: “Look, Bharadvāja, at this bathing place. It is free of mud, it is lovely, and its water is as clear as the mind of a good man.” The comparison is telling. To describe clear water the poet reaches for a good man’s mind, and the images a poet chooses reveal how he sees: only one whose own heart is clear sees clearness in the water outside. This verse also sets the stage for the pity that is to come, for where there is serenity a blow strikes all the harder. And by saying that the Tamasā flows near the Gaṅgā the poet fixes the place: the birthplace of the first poem is no imagined spot but a known land.
३स्नानसन्नाहः वनविहारश्च
६न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम।
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम्॥
७एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना।
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः॥
८स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः।
विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम्॥
मुनिः शिष्यम् आदिशति — हे तात, कलशम् अत्र एव निधेहि, मह्यं वल्कलं देहि; अहम् अस्मिन् एव उत्तमे तमसातीर्थे अवगाहिष्ये इति। महात्मना वाल्मीकिना एवम् उक्तः नियतव्रतः भरद्वाजः गुरवे वल्कलं प्रायच्छत्। जितेन्द्रियः मुनिः शिष्यस्य हस्तात् वल्कलं गृहीत्वा तस्मिन् प्रदेशे विपुलं वनं सर्वतः पश्यन् विचचार। एतेषु श्लोकेषु काव्यस्य जन्मक्षणस्य पूर्वरङ्गः वर्णितः। न तत्र काचित् विशेषा घटना; केवलं स्नानार्थम् आगतः मुनिः, प्रसन्नं जलम्, विपुलं वनं च। महती घटना प्रायः शान्ते क्षणे एव उपसर्पति। शिष्यस्य विनयः अपि अत्र सूचितः — सः न प्रश्नं करोति, न विलम्बते, केवलं गुरोः आज्ञां पालयति। वल्कलदानम् इति लघु कर्म, किन्तु तेन शिष्यस्य नियतत्वं प्रकटीभवति; लघुकर्मणि एव शीलं दृश्यते।
The sage told his disciple, “Set down the water pot here, my dear boy, and give me my bark garment. I shall bathe here, in this fine bathing place of the Tamasā.” At the great Vālmīki’s word the disciplined Bharadvāja handed his teacher the garment, and the sage, master of his senses, took it from him and wandered about, gazing at the wide forest on every side. These verses set the scene for the moment the poem is born. Nothing special happens: a sage has come to bathe, the water is clear, the forest is wide. A great event usually steals in upon a quiet moment. The disciple’s humility shows too: he asks nothing and does not delay, but simply does as his teacher bids. Handing over a bark garment is a small act, yet it reveals his discipline, for character is seen in small things.
४क्रौञ्चमिथुनदर्शनं निषादकृतवधश्च
९तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम्।
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिःस्वनम्॥
१०तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः।
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः॥
११तं शोणितपरीताङ्गं चेष्टमानं महीतले।
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम्॥
१२वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा।
ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै॥
तस्य समीपे एव अन्योन्यं कदापि अत्यजतोः क्रौञ्चयोः मिथुनं चरत् आसीत्; तयोः मधुरः निःस्वनः श्रूयते स्म। भगवान् वाल्मीकिः तत् ददर्श। तस्मिन् एव क्षणे पापनिश्चयः सर्वप्राणिनां प्रति वैरनिलयः कश्चित् निषादः तस्मात् मिथुनात् पुमांसं क्रौञ्चं मुनेः पश्यतः एव जघान। रुधिरेण परीताङ्गः सः पक्षी भूमौ चेष्टमानः पतितः। पतिं निहतं दृष्ट्वा तस्य भार्या करुणां गिरं रुराव। सा ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहचारिणा पतिना वियुक्ता विललाप। अत्र कविः क्रौञ्च्याः शोकं विस्तरेण वर्णयति; यतः तस्याः एव शोकात् काव्यस्य जन्म भविष्यति। निषादस्य विशेषणद्वयं मननीयम् — पापनिश्चयः वैरनिलयः च। न तस्य क्षुधा कारणम्, न भयम्; केवलं वैरम् एव तस्य निलयः। मिथुनम् इति शब्दः द्वयोः अभेदं सूचयति; तस्मात् एकस्य वधः वस्तुतः द्वयोः एव वधः।
Close by, a pair of krauñca birds, a kind of curlew, was moving about, never leaving each other’s side, and their sweet calls could be heard. The holy Vālmīki watched them. At that very moment a Niṣāda hunter, bent on evil and a very home of malice toward all creatures, shot the male of the pair while the sage looked on. The bird fell to the ground, its body covered in blood, writhing. Seeing her mate struck down, the hen cried out piteously; she was parted now from the copper-crested, joyful bird who had always moved at her side, and she lamented. The poet dwells on her grief because the poem itself will be born of it. The two words for the hunter are worth weighing: “bent on evil” and “home of malice.” Neither hunger nor fear moved him; malice alone was his dwelling. And the word “pair” tells us the two were one, so that killing one of them was in truth killing both.
५करुणोदयः आदिश्लोकप्रादुर्भावश्च
१३तथाविधं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम्।
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत॥
१४ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः।
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत्॥
१५मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्॥
निषादेन निपातितं तं द्विजं तथाविधं दृष्ट्वा धर्मात्मनः ऋषेः हृदये कारुण्यं समपद्यत। स्वभावतः करुणावेदी सः मुनिः अयम् अधर्मः इति निश्चित्य, रुदतीं क्रौञ्चीं निशाम्य, इदं वचनम् अब्रवीत् — मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः, यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् इति। अस्य अर्थः — हे निषाद, यतः त्वं कामेन मोहितं क्रौञ्चमिथुनात् एकं हतवान्, तस्मात् शाश्वतीः समाः त्वं प्रतिष्ठां मा प्राप्नुयाः इति। इदम् एव संस्कृतवाङ्मयस्य प्रथमं श्लोकरूपं वचनम्। शापाकारेण निर्गता वाणी एव स्वयम् एव छन्दोबद्धा जाता — शोकः श्लोकतां गतः। एतत् एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम्, समग्रस्य आदिकाव्यस्य च उत्पत्तिस्थानम्। अत्र च द्रष्टव्यम् — मुनिः न काव्यं कर्तुम् इच्छति स्म; करुणा एव तस्य मुखेन छन्दः रचयति। अयाचितम् एव उत्तमं काव्यं जायते इति आलङ्कारिकाः वदन्ति।
Seeing the bird brought down by the Niṣāda, the righteous seer was filled with pity. Compassionate by nature, he judged the act unrighteous, and hearing the hen weeping, he spoke: “Niṣāda, may you never find an enduring place through all the endless years, since you killed one of this pair of krauñcas while it was lost in love.” These were the first words in all Sanskrit literature to take the form of a śloka, a verse. Speech that came out as a curse arranged itself in metre of its own accord: grief became verse. This is the heart of the sarga and the source of the whole first poem. And note that the sage had no wish to compose poetry; it was pity that shaped the metre on his lips. The theorists of poetry say that the finest poetry comes unasked.
६श्लोकस्य लक्षणविमर्शः शिष्यप्रतिग्रहश्च
१६तस्येत्थं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः।
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया॥
१७चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम्।
शिष्यं चैवाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः॥
१८पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा॥
१९शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम्।
प्रतिजग्राह संतुष्टस्तस्य तुष्टोऽभवन्मुनिः॥
एवम् उक्त्वा हृदये विचारयतः तस्य चिन्ता बभूव — अस्य शकुनेः शोकेन आर्तेन मया किम् इदं व्याहृतम् इति। चिन्तयन् सः महाप्राज्ञः मतिमान् मतिं चकार, शिष्यं च इदं वाक्यम् अब्रवीत् — चतुर्षु पादेषु बद्धः, प्रतिपादं समाक्षरः, तन्त्र्याः लयेन गातुं शक्यः, शोकार्तस्य मम मुखात् प्रवृत्तः अयं श्लोकः एव भवतु, न अन्यथा इति। गुरोः तत् अनुत्तमं वाक्यं शिष्यः संतुष्टः सन् प्रतिजग्राह; तेन च मुनिः तुष्टः अभवत्। अत्र कविः स्वयम् एव छन्दसः लक्षणं कथयति — पादबद्धत्वम्, अक्षरसाम्यम्, लयानुगुणत्वं च। अनेन ज्ञायते यत् काव्यं न केवलं भावः, अपि तु नियमबद्धः भावः। शिष्यस्य प्रतिग्रहः अपि सार्थकः — यत् एकेन उक्तं तत् अपरेण गृहीतम्, इत्थम् एव परम्परा आरभते। अस्मिन् प्रसङ्गे शोकशब्दस्य श्लोकशब्दस्य च साम्यम् अपि कविना अभिप्रेतम् — अक्षरयोः व्यत्ययमात्रेण शोकः श्लोकः भवति।
When he had spoken, a thought troubled the sage as he stood there: “Stricken with grief for this bird, what is this I have said?” Reflecting, that wise and thoughtful man came to a decision and told his disciple: “Bound in four quarter-lines, each with the same number of syllables, fit to be sung to the rhythm of the lute, this utterance that came from me in my grief shall be a śloka and nothing else.” The disciple received his teacher’s matchless words gladly, and the sage was pleased with him. Here the poet himself defines the metre: it is bound in quarter-lines, equal in syllables and suited to rhythm. Poetry, then, is not feeling alone but feeling bound by rule. The disciple’s acceptance matters as well: what one says, another receives, and so a tradition begins. The poet intends the likeness of the words śoka, grief, and śloka, verse: by a slight change of sounds, grief becomes verse.
७आश्रमप्रत्यागमनं ब्रह्मणः आगमनं च
२०सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि।
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः॥
२१भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान्गुरोः।
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह॥
२२स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित्।
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः॥
२३आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः।
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुंगवम्॥
२४वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः॥
अनन्तरं सः तस्मिन् तीर्थे यथाविधि अभिषेकं कृत्वा तम् एव अर्थं चिन्तयन् आश्रमम् उपावर्तत। विनीतः बहुश्रुतः शिष्यः भरद्वाजः पूर्णं कलशम् आदाय गुरोः पृष्ठतः अनुजगाम। धर्मवित् मुनिः शिष्येण सह आश्रमपदं प्रविश्य उपविष्टः अन्याः अपि कथाः चकार, किन्तु तस्य ध्यानं तस्मिन् एव श्लोके आसीत्। तदा लोककर्ता स्वयंप्रभुः चतुर्मुखः महातेजाः ब्रह्मा तं मुनिपुङ्गवं द्रष्टुं स्वयम् आजगाम। वाल्मीकिः तं दृष्ट्वा सहसा उत्थाय, वाचं संयम्य, कृताञ्जलिः प्रयतः च भूत्वा परमविस्मितः तस्थौ। अत्र द्रष्टव्यम् — ब्रह्मा न आहूतः, स्वयम् एव आगच्छति। यत्र सत्यं किमपि नूतनं जायते तत्र दैवम् अपि स्वयम् उपसर्पति इति कवेः आशयः। कथाः अन्याः कुर्वन् अपि यस्य ध्यानम् एकत्र एव तिष्ठति, तस्य सा एकाग्रता एव आगामिनः महाकाव्यस्य मूलम्।
Then the sage bathed in that bathing place as the rule prescribes and turned back to the hermitage, still turning the matter over in his mind. His modest and learned disciple Bharadvāja took up the full water pot and followed behind. Entering the hermitage with him, the sage, who knew dharma, sat down and talked of other things as well, but his thoughts stayed on that verse. Then Brahmā himself, the maker of the worlds, the self-born lord, four-faced and of great splendour, came to see that best of sages. Seeing him, Vālmīki rose at once, fell silent, joined his palms and stood composed but utterly astonished. Brahmā was not summoned; he came of his own accord. The poet’s meaning is that where something truly new is born, the divine itself draws near. And this sage, whose mind stayed fixed on one thing even while he spoke of others, had in that very concentration the root of the great poem to come.
८ब्रह्मणः पूजा पुनश्च क्रौञ्चचिन्ता
२५पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः।
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वा चैव निरामयम्॥
२६अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते।
वाल्मीकये च ऋषये संदिदेशासनं ततः॥
२७ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽप्युपाविशदासने।
उपविष्टे तदा तस्मिन्साक्षाल्लोकपितामहे॥
२८तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः।
पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना॥
२९यत्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात्।
शोचन्नेव पुनः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं जगौ॥
सः पाद्येन अर्घ्येण आसनेन वन्दनेन च तं देवं पूजयामास, विधिवत् प्रणम्य अनामयं च पप्रच्छ। भगवान् ब्रह्मा परमार्चिते आसने उपविश्य वाल्मीकये ऋषये अपि आसनं संदिदेश। ब्रह्मणा अनुज्ञातः सः अपि आसने उपाविशत्। साक्षात् लोकपितामहे पुरतः उपविष्टे अपि वाल्मीकेः मनः तत्र एव गतम् आसीत्; सः ध्यानम् आस्थितः चिन्तयति स्म — वैरग्रहणबुद्धिना पापात्मना कष्टं कृतम्, यः तादृशं चारुरवं क्रौञ्चम् अकारणात् हन्यात् इति। शोचन् एव सः पुनः क्रौञ्चीम् उद्दिश्य तम् उपश्लोकं जगौ। ब्रह्मणः समक्षे अपि शोकः न अपगतः। इयम् एव करुणा कवेः लक्षणम् — यस्य हृदयं परदुःखेन स्पृष्टं भवति सः एव काव्यं कर्तुम् अर्हति। पूजायाः क्रमः अपि शास्त्रीयः — पाद्यम्, अर्घ्यम्, आसनम्, वन्दनम्, ततः कुशलप्रश्नः; अतिथिसत्कारस्य एषः एव प्राचीनः विधिः।
He honoured the god with water for his feet, the welcome offering, a seat and a salutation, bowed as the rule prescribes, and asked after his well-being. The Lord sat down on the seat so honoured and directed the seer Vālmīki to a seat as well, and with Brahmā’s leave he too sat down. Yet even with the grandfather of the worlds seated before him, Vālmīki’s mind was still back at the river. Lost in thought, he brooded: “What a cruel thing that wicked man did, his mind set on malice, killing without cause a krauñca with so sweet a voice.” Still grieving, he sang the verse again for the krauñca hen. Even in Brahmā’s presence his grief did not leave him. This compassion is the mark of a poet: only one whose heart is touched by another’s pain is fit to make poetry. The order of worship is the traditional one, water for the feet, the welcome offering, a seat, a salutation and then the question about his health, the ancient rite of hospitality.
९ब्रह्मणः प्रसादवचनम्
३०पुनरन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः।
तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुंगवम्॥
३१श्लोक एवास्त्वयं बद्धो नात्र कार्या विचारणा।
मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन्प्रवृत्तेयं सरस्वती॥
पुनः अन्तर्गतमनाः शोकपरायणः सः जातः। तदा ब्रह्मा प्रहसन् तं मुनिपुङ्गवम् उवाच — श्लोकः एव अयं त्वया बद्धः, अत्र विचारणा न कार्या। हे ब्रह्मन्, मम एव छन्दसा इयं सरस्वती तव मुखात् प्रवृत्ता इति। अनेन वचनेन द्वे वस्तुनी सिध्यतः। एकम् — यत् मुनेः मुखात् निर्गतं तत् दोषरूपं न, अपि तु छन्दोरूपम्। द्वितीयम् — सा वाणी न मानुषी, किन्तु दैवी। शोकात् जातम् अपि वचनं यदा दैवेन अनुमोद्यते तदा तत् काव्यं भवति। ब्रह्मणः प्रहसनम् अपि अर्थवत् — मुनेः यः संशयः सः वस्तुतः अनावश्यकः आसीत् इति सूचयति। वाल्मीकेः शङ्का आसीत् — शापः मया उक्तः किम् इति; ब्रह्मणा तु तत् शापरूपं न गृहीतम्, अपि तु सारस्वतरूपम्। एकम् एव वचनं भिन्नाभ्यां दृष्टिभ्यां भिन्नरूपं भवति।
Once more the sage withdrew into himself and gave himself up to grief. Then Brahmā, smiling, said to that best of sages: “It is a śloka that you have composed; you need not think about it any further. It is by my own will, brahmin, that this speech has come forth from you.” These words settle two things. First, what came from the sage’s mouth was no fault but true metre. Second, that speech was not merely human but divine: words born of grief become poetry when the divine approves them. Brahmā’s smile has its meaning too, for it shows that the sage’s doubt was needless. Vālmīki had feared that he had uttered a curse; Brahmā took it not as a curse but as the gift of Sarasvatī, the goddess of speech. The same words take different forms under different eyes.
१०रामचरितरचनायाः आदेशः दिव्यदृष्टिवरश्च
३२रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वमृषिसत्तम।
धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः॥
३३वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम्।
रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः॥
३४रामस्य सहसौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः।
वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः॥
३५तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति।
न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति॥
ततः ब्रह्मा आदिशति — हे ऋषिसत्तम, त्वं रामस्य कृत्स्नं चरितं कुरु। लोके धर्मात्मनः भगवतः धीमतः धीरस्य रामस्य वृत्तं यथा त्वया नारदात् श्रुतं तथा कथय। तस्य धीमतः रामस्य यत् रहस्यं यत् च प्रकाशं वृत्तम्, सौमित्रिणा सह यत् वृत्तम्, राक्षसानां च सर्वशः, वैदेह्याः च यत् प्रकाशं रहसि वा वृत्तम् — तत् सर्वम् अविदितम् अपि तव विदितं भविष्यति। अस्मिन् काव्ये तव वाक् क्वापि अनृता न भविष्यति इति। इदं वरदानम् अतीव महत्त्वपूर्णम् — कवये दिव्यदृष्टिः दीयते। अतः रामायणं कल्पनामात्रं न, अपि तु प्रत्यक्षदर्शनम् इति परम्परा मन्यते। रहस्यं प्रकाशं च इति उभयम् उक्तम्; बाह्यं कर्म च आन्तरः भावः च — द्वयम् अपि कवेः गोचरम्। नारदात् श्रुतम् इति पदेन ब्रह्मा पूर्वसर्गस्य सम्बन्धं स्पष्टीकरोति — सङ्क्षेपेण श्रुता कथा एव विस्तरेण वक्तव्या।
Then Brahmā commanded him: “Best of seers, compose the whole story of Rāma. Tell the life of Rāma, righteous, glorious, wise and steadfast, as you heard it from Nārada. Whatever that wise man did in secret and whatever in the open, whatever befell him with Lakṣmaṇa, Sumitrā’s son, whatever befell the rākṣasas in every respect, and whatever befell Vaidehī, known or hidden, all of it, though unknown to you now, shall become known to you. In this poem no word of yours will be untrue.” This boon is of the greatest weight: the poet is given divine sight. That is why tradition holds the Rāmāyaṇa to be not mere invention but a vision of what truly happened. Both the hidden and the known are named, so both outward deeds and inner feelings lie within the poet’s view. And with the words “as you heard it from Nārada” Brahmā ties this sarga to the one before: the story heard in brief is now to be told in full.
११काव्यस्य शाश्वतत्वं ब्रह्मणः अन्तर्धानं च
३६कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम्।
यावत्स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले॥
३७तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति।
यावद्रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति॥
३८तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि।
इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत।
ततः सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ॥
पुनः ब्रह्मा वदति — रामस्य पुण्यां मनोरमां कथां श्लोकबद्धां कुरु। यावत् अस्यां मह्यां गिरयः सरितश्च स्थास्यन्ति, तावत् लोकेषु रामायणकथा प्रचरिष्यति। यावत् च त्वत्कृता रामकथा प्रचरिष्यति, तावत् त्वम् ऊर्ध्वम् अधश्च मल्लोकेषु निवत्स्यसि इति। एवम् उक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्र एव अन्तरधीयत। ततः सशिष्यः सः मुनिः विस्मयम् आययौ। अत्र कवेः अमरत्वं काव्यस्य आयुषा मीयते। पर्वताः नद्यश्च स्थिरत्वस्य उपमानानि; तैः सह काव्यस्य स्थितिः तुल्या इति उक्त्वा ब्रह्मा काव्यं प्रकृतेः इव शाश्वतं करोति। ब्रह्मणः अन्तर्धानम् अपि सूचकम् — आदेशः दत्तः, अधुना कार्यं कवेः एव। दैवं मार्गं दर्शयति, पदन्यासः तु मनुष्येण एव कर्तव्यः।
Brahmā went on: “Put the holy and delightful story of Rāma into verse. As long as mountains and rivers stand on this earth, so long will the story of the Rāmāyaṇa travel through the worlds; and as long as the story of Rāma that you have made travels among them, so long will you dwell in my worlds, above and below.” With these words the Lord Brahmā vanished on the spot, and the sage and his disciples were filled with wonder. The poet’s immortality is measured by the life of his poem. Mountains and rivers are the images of permanence, and by setting the poem’s life beside theirs Brahmā makes it as lasting as nature itself. His vanishing is telling too: the command has been given, and now the work belongs to the poet. The divine shows the way, but the steps must be taken by a man.
१२शिष्याणां गानं महाकाव्यसङ्कल्पः काव्यारम्भश्च
३९तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः।
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः॥
४०समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा।
सोऽनुव्याहरणाद्भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः॥
४१तस्य बुद्धिरियं जाता महर्षेर्भावितात्मनः।
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम्॥
४२उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैस्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान्।
समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारदर्शनः॥
४३तदुपगतसमाससंधियोगं सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम्।
रघुवरचरितं मुनिप्रणीतं दशशिरसश्च वधं निशामयध्वम्॥
तस्य सर्वे शिष्याः तं श्लोकं पुनः पुनः जगुः; प्रीयमाणाः भृशविस्मिताः च ते परस्परम् अवदन् — समाक्षरैः चतुर्भिः पादैः महर्षिणा यः गीतः, सः शोकः अनुव्याहरणात् भूयः श्लोकत्वम् आगतः इति। तदा भावितात्मनः महर्षेः इयं बुद्धिः जाता — ईदृशैः एव श्लोकैः अहं कृत्स्नं रामायणं काव्यं करवाणि इति। ततः सः कीर्तिमान् उदारदर्शनः मुनिः उदारवृत्तार्थपदैः मनोरमैः समाक्षरैः श्लोकशतैः यशस्विनः रामस्य यशस्करं काव्यं चकार। अन्ते कविः श्रोतॄन् आमन्त्रयते — समाससन्धियोगयुक्तं, समेन मधुरेण च अर्थेन उपनतवाक्यबद्धं, मुनिप्रणीतं रघुवरचरितं दशग्रीववधं च निशामयध्वम् इति। एवम् अयं सर्गः शोकस्य श्लोकत्वम् आरभ्य महाकाव्यस्य सङ्कल्पपर्यन्तं गत्वा समाप्तिं गच्छति। शिष्याणां गानेन श्लोकः प्रथमं लोके प्रचरति; एतेन ज्ञायते यत् काव्यं श्रोतृभिः एव जीवति।
All his disciples then sang that verse again and again, delighting in it, and said to one another in great astonishment: “The grief the great seer sang in four quarter-lines of equal syllables has, by being repeated, become a śloka once more.” Then this thought came to the great seer, whose mind was now pure: “Let me compose the whole Rāmāyaṇa as a poem in verses like these.” And so that illustrious sage of noble vision composed, in hundreds of verses of equal syllables, with delightful words telling of noble deeds and their meaning, a poem to spread the fame of the famous Rāma. At the end the poet calls to his listeners: listen to the story of the best of the Raghus, composed by the sage, fitted with compounds and sound-joinings as they suit, framed in sentences whose sense is even and sweet, and to the killing of the ten-headed Rāvaṇa. So this sarga, beginning with grief becoming verse, ends with the resolve to make a great poem. Through the disciples’ singing the verse first spreads in the world, which shows that a poem lives through those who hear it.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- महत् + मुनिम् → महामुनिम् ('आन्महतः' इति समासे महत्-शब्दस्य 'महा' आदेशः)
- समासः
- महान् मुनिः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (पूजयामास इत्यस्य कर्म — नारदः)
- सन्धिः
- आपृच्छ्य + एव → आपृच्छ्यैव (वृद्धिसन्धिः, अ + ए = ऐ); एव + अभ्यनुज्ञातः → एवाभ्यनुज्ञातः (सवर्णदीर्घः)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम् + क्तान्तं विशेषणम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नारदस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जाह्नव्याः + तु → जाह्नव्यास्तु (विसर्गस्य सकारः); तु + अविदूरतः → त्वविदूरतः (यण्सन्धिः, उ → व्)
- समासः
- जह्नोः अपत्यं स्त्री जाह्नवी — तद्धितान्तम्; अविदूरतः — नञ्समासपूर्वकं तसिलन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- जाह्नव्याः — षष्ठी एकवचनम्; अविदूरतः — अव्ययम्
- सन्धिः
- तीर्थम् + अकर्दमम् → तीर्थमकर्दमम् (मकारस्य अनुस्वारापत्तिः न, सन्धौ पूर्वरूपम्)
- समासः
- न विद्यते कर्दमः यस्मिन् तत् — नञ्पूर्वकः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (दृष्ट्वा इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- प्रसन्न + अम्बु → प्रसन्नाम्बु (सवर्णदीर्घसन्धिः)
- समासः
- प्रसन्नम् अम्बु यस्य तत् — बहुव्रीहिः (तीर्थस्य विशेषणम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- नियत + इन्द्रियः → नियतेन्द्रियः (गुणसन्धिः, अ + इ = ए)
- समासः
- नियतानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वाल्मीकेः विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + अपायिनम् → अनपायिनम् (नञः अजादौ 'अन्' आदेशः)
- समासः
- न अपायी — नञ्तत्पुरुषः (अप + इ धातोः णिनिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (मिथुनम् इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वैरनिलयः + निषादः → वैरनिलयो निषादः (विसर्गस्य उकारः, ततः गुणः)
- समासः
- वैरस्य निलयः (आश्रयः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (निषादस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ताम्र + शीर्षेण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ताम्रं शीर्षं यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (पतिना इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- करुणवेदित्वात् + अधर्मः → करुणवेदित्वादधर्मः (जश्त्वसन्धिः, त् → द्; अतः पदान्ते दकारः)
- समासः
- करुणां वेत्ति इति करुणवेदी — उपपदतत्पुरुषः; तस्य भावः करुणवेदित्वम् — त्वप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- मा + निषाद — सन्धिकार्यं नास्ति (आदिकाव्यस्य प्रथमपदद्वयम्)
- समासः
- समासः नास्ति — मा इति निषेधार्थकम् अव्ययम्, निषाद इति सम्बोधनम्
- विभक्तिः
- निषाद — सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्; मा — अव्ययम् (लुङ्लकारेण सह अगमः इत्यत्र)
- सन्धिः
- शाश्वतीः + समाः — विसर्गसन्धिकार्यं नास्ति (सकारपरत्वात्)
- समासः
- समासः नास्ति — विशेषणविशेष्यभावः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (अत्यन्तसंयोगे कालाधिकरणे द्वितीया)
- सन्धिः
- अ + वध् + सिच् → अवधीः (हन् धातोः लुङि वधादेशः)
- समासः
- समासः नास्ति — तिङन्तं क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लुङ्लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + आर्तेन → शोकार्तेन (सवर्णदीर्घसन्धिः)
- समासः
- शोकेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (मया इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पादबद्धः + अक्षरसमः → पादबद्धोऽक्षरसमः (विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपसन्धिः)
- समासः
- पादेषु बद्धः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (श्लोकस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अक्षर + समः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अक्षरैः समः — तृतीयातत्पुरुषः (प्रतिपादं तुल्याक्षरः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तन्त्री + लय + समन्वितः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तन्त्र्याः लयः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम + अर्चिते → परमार्चिते (सवर्णदीर्घसन्धिः)
- समासः
- परमम् अर्चितम् — कर्मधारयः (सुप्सुपा)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (आसने इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वैर + ग्रहण + बुद्धिना — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैरस्य ग्रहणम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मिन् बुद्धिः यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (पापात्मना इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मत् + छन्दात् → मच्छन्दात् (श्चुत्वसन्धिः, त् → च्); छन्दात् + एव → छन्दादेव (जश्त्वसन्धिः, त् → द्)
- समासः
- मम छन्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- सह + सौमित्रे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुमित्रायाः अपत्यं पुमान् सौमित्रिः — तद्धितान्तम् (इञ् प्रत्ययः); सह इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- आर्षं रूपम् — सप्तम्याभासम्; ‘सौमित्रिणा सह’ इति अर्थः
- सन्धिः
- सः + अनुव्याहरणात् → सोऽनुव्याहरणात् (विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपम्); अनुव्याहरणात् + भूयः → अनुव्याहरणाद्भूयः (जश्त्वसन्धिः, त् → द्); प्रकृतिः अनु + वि + आ + हृ + ल्युट्
- समासः
- समासः नास्ति — ल्युडन्तं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- भावित + आत्मनः → भावितात्मनः (सवर्णदीर्घसन्धिः)
- समासः
- भावितः आत्मा यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (महर्षेः इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वृत्त + अर्थ → वृत्तार्थ (सवर्णदीर्घसन्धिः); पदैः + मनोरमैः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उदारं वृत्तम् (चरितम्) — कर्मधारयः; उदारवृत्तस्य अर्थः — षष्ठीतत्पुरुषः; तत्प्रतिपादकानि पदानि — तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- तद् + उपगत → तदुपगत (सन्धिकार्यं नास्ति); समास + संधि + योगम्
- समासः
- समासश्च संधिश्च — इतरेतरद्वन्द्वः; तयोः योगः — षष्ठीतत्पुरुषः; तम् उपगतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (चरितम् इत्यस्य विशेषणम्)