आदिकाव्योत्पत्तिः

नारदेन उक्तं तत् सङ्क्षेपरामायणरूपं वाक्यं श्रुत्वा वाक्यकुशलः धर्मात्मा वाल्मीकिः शिष्यैः सह तं महामुनिं नारदं पूजयामास। यथाविधि सत्कृतः देवर्षिः नारदः तम् आपृच्छ्य, तेन च अनुज्ञातः सन्, आकाशमार्गेण देवलोकं जगाम। अत्र एकं द्रष्टव्यम् — प्रथमे सर्गे श्रुता कथा अत्र श्रोतुः हृदये बीजवत् निहिता तिष्ठति। गुरुः वचनं दत्त्वा गच्छति; शिष्यस्य मनसि तु तत् वचनं शनैः परिणमति। अस्य सर्गस्य सम्पूर्णा कथा तस्य एव बीजस्य अङ्कुरोद्गमः। कविः अत्र न शीघ्रं काव्यम् आरभते; प्रथमं पूजा, ततः विदायः, ततः एकान्तः — एवं क्रमेण कवेः चित्तं सिद्धं भवति। अत्र वाल्मीकेः शिष्यसहितत्वम् अपि सूचितम् — यत् ज्ञानं गुरुणा गृह्यते तत् शिष्यपरम्परया एव लोके तिष्ठति।

नारदे देवलोकं गते मुहूर्तमात्रे एव वाल्मीकिः गङ्गायाः अविदूरे प्रवहन्त्याः तमसायाः तीरं जगाम। तत्र तीरं प्राप्य सः कर्दमरहितं स्वच्छं तीर्थं दृष्ट्वा पार्श्वे स्थितं शिष्यं भरद्वाजम् अवदत् — हे भरद्वाज, पश्य, इदं तीर्थं कर्दमरहितम् अस्ति, रमणीयम् अस्ति, अस्य जलं सत्पुरुषस्य मनः इव प्रसन्नम् अस्ति इति। अत्र उपमा अतीव सार्थिका। कविः जलस्य स्वच्छतां वर्णयितुम् उपमानरूपेण सत्पुरुषस्य मनः गृह्णाति। येन उपमानेन कविः वर्णयति तस्मात् एव तस्य दृष्टिः ज्ञायते। यस्य चित्ते निर्मलता वसति सः एव बाह्ये जले निर्मलतां पश्यति। अयम् एव श्लोकः अग्रे भविष्यतः करुणारसस्य पृष्ठभूमिं रचयति — यत्र प्रसादः तत्र एव आघातः तीव्रतरः भवति। तमसा च जाह्नव्याः अविदूरे प्रवहति इति कथनेन कविः स्थानं निश्चितं करोति; आदिकाव्यस्य जन्मभूमिः न कल्पिता, अपि तु प्रसिद्धा भूमिः।

मुनिः शिष्यम् आदिशति — हे तात, कलशम् अत्र एव निधेहि, मह्यं वल्कलं देहि; अहम् अस्मिन् एव उत्तमे तमसातीर्थे अवगाहिष्ये इति। महात्मना वाल्मीकिना एवम् उक्तः नियतव्रतः भरद्वाजः गुरवे वल्कलं प्रायच्छत्। जितेन्द्रियः मुनिः शिष्यस्य हस्तात् वल्कलं गृहीत्वा तस्मिन् प्रदेशे विपुलं वनं सर्वतः पश्यन् विचचार। एतेषु श्लोकेषु काव्यस्य जन्मक्षणस्य पूर्वरङ्गः वर्णितः। न तत्र काचित् विशेषा घटना; केवलं स्नानार्थम् आगतः मुनिः, प्रसन्नं जलम्, विपुलं वनं च। महती घटना प्रायः शान्ते क्षणे एव उपसर्पति। शिष्यस्य विनयः अपि अत्र सूचितः — सः न प्रश्नं करोति, न विलम्बते, केवलं गुरोः आज्ञां पालयति। वल्कलदानम् इति लघु कर्म, किन्तु तेन शिष्यस्य नियतत्वं प्रकटीभवति; लघुकर्मणि एव शीलं दृश्यते।

तस्य समीपे एव अन्योन्यं कदापि अत्यजतोः क्रौञ्चयोः मिथुनं चरत् आसीत्; तयोः मधुरः निःस्वनः श्रूयते स्म। भगवान् वाल्मीकिः तत् ददर्श। तस्मिन् एव क्षणे पापनिश्चयः सर्वप्राणिनां प्रति वैरनिलयः कश्चित् निषादः तस्मात् मिथुनात् पुमांसं क्रौञ्चं मुनेः पश्यतः एव जघान। रुधिरेण परीताङ्गः सः पक्षी भूमौ चेष्टमानः पतितः। पतिं निहतं दृष्ट्वा तस्य भार्या करुणां गिरं रुराव। सा ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहचारिणा पतिना वियुक्ता विललाप। अत्र कविः क्रौञ्च्याः शोकं विस्तरेण वर्णयति; यतः तस्याः एव शोकात् काव्यस्य जन्म भविष्यति। निषादस्य विशेषणद्वयं मननीयम् — पापनिश्चयः वैरनिलयः च। न तस्य क्षुधा कारणम्, न भयम्; केवलं वैरम् एव तस्य निलयः। मिथुनम् इति शब्दः द्वयोः अभेदं सूचयति; तस्मात् एकस्य वधः वस्तुतः द्वयोः एव वधः।

निषादेन निपातितं तं द्विजं तथाविधं दृष्ट्वा धर्मात्मनः ऋषेः हृदये कारुण्यं समपद्यत। स्वभावतः करुणावेदी सः मुनिः अयम् अधर्मः इति निश्चित्य, रुदतीं क्रौञ्चीं निशाम्य, इदं वचनम् अब्रवीत् — मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः, यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् इति। अस्य अर्थः — हे निषाद, यतः त्वं कामेन मोहितं क्रौञ्चमिथुनात् एकं हतवान्, तस्मात् शाश्वतीः समाः त्वं प्रतिष्ठां मा प्राप्नुयाः इति। इदम् एव संस्कृतवाङ्मयस्य प्रथमं श्लोकरूपं वचनम्। शापाकारेण निर्गता वाणी एव स्वयम् एव छन्दोबद्धा जाता — शोकः श्लोकतां गतः। एतत् एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम्, समग्रस्य आदिकाव्यस्य च उत्पत्तिस्थानम्। अत्र च द्रष्टव्यम् — मुनिः न काव्यं कर्तुम् इच्छति स्म; करुणा एव तस्य मुखेन छन्दः रचयति। अयाचितम् एव उत्तमं काव्यं जायते इति आलङ्कारिकाः वदन्ति।

एवम् उक्त्वा हृदये विचारयतः तस्य चिन्ता बभूव — अस्य शकुनेः शोकेन आर्तेन मया किम् इदं व्याहृतम् इति। चिन्तयन् सः महाप्राज्ञः मतिमान् मतिं चकार, शिष्यं च इदं वाक्यम् अब्रवीत् — चतुर्षु पादेषु बद्धः, प्रतिपादं समाक्षरः, तन्त्र्याः लयेन गातुं शक्यः, शोकार्तस्य मम मुखात् प्रवृत्तः अयं श्लोकः एव भवतु, न अन्यथा इति। गुरोः तत् अनुत्तमं वाक्यं शिष्यः संतुष्टः सन् प्रतिजग्राह; तेन च मुनिः तुष्टः अभवत्। अत्र कविः स्वयम् एव छन्दसः लक्षणं कथयति — पादबद्धत्वम्, अक्षरसाम्यम्, लयानुगुणत्वं च। अनेन ज्ञायते यत् काव्यं न केवलं भावः, अपि तु नियमबद्धः भावः। शिष्यस्य प्रतिग्रहः अपि सार्थकः — यत् एकेन उक्तं तत् अपरेण गृहीतम्, इत्थम् एव परम्परा आरभते। अस्मिन् प्रसङ्गे शोकशब्दस्य श्लोकशब्दस्य च साम्यम् अपि कविना अभिप्रेतम् — अक्षरयोः व्यत्ययमात्रेण शोकः श्लोकः भवति।

अनन्तरं सः तस्मिन् तीर्थे यथाविधि अभिषेकं कृत्वा तम् एव अर्थं चिन्तयन् आश्रमम् उपावर्तत। विनीतः बहुश्रुतः शिष्यः भरद्वाजः पूर्णं कलशम् आदाय गुरोः पृष्ठतः अनुजगाम। धर्मवित् मुनिः शिष्येण सह आश्रमपदं प्रविश्य उपविष्टः अन्याः अपि कथाः चकार, किन्तु तस्य ध्यानं तस्मिन् एव श्लोके आसीत्। तदा लोककर्ता स्वयंप्रभुः चतुर्मुखः महातेजाः ब्रह्मा तं मुनिपुङ्गवं द्रष्टुं स्वयम् आजगाम। वाल्मीकिः तं दृष्ट्वा सहसा उत्थाय, वाचं संयम्य, कृताञ्जलिः प्रयतः च भूत्वा परमविस्मितः तस्थौ। अत्र द्रष्टव्यम् — ब्रह्मा न आहूतः, स्वयम् एव आगच्छति। यत्र सत्यं किमपि नूतनं जायते तत्र दैवम् अपि स्वयम् उपसर्पति इति कवेः आशयः। कथाः अन्याः कुर्वन् अपि यस्य ध्यानम् एकत्र एव तिष्ठति, तस्य सा एकाग्रता एव आगामिनः महाकाव्यस्य मूलम्।

सः पाद्येन अर्घ्येण आसनेन वन्दनेन च तं देवं पूजयामास, विधिवत् प्रणम्य अनामयं च पप्रच्छ। भगवान् ब्रह्मा परमार्चिते आसने उपविश्य वाल्मीकये ऋषये अपि आसनं संदिदेश। ब्रह्मणा अनुज्ञातः सः अपि आसने उपाविशत्। साक्षात् लोकपितामहे पुरतः उपविष्टे अपि वाल्मीकेः मनः तत्र एव गतम् आसीत्; सः ध्यानम् आस्थितः चिन्तयति स्म — वैरग्रहणबुद्धिना पापात्मना कष्टं कृतम्, यः तादृशं चारुरवं क्रौञ्चम् अकारणात् हन्यात् इति। शोचन् एव सः पुनः क्रौञ्चीम् उद्दिश्य तम् उपश्लोकं जगौ। ब्रह्मणः समक्षे अपि शोकः न अपगतः। इयम् एव करुणा कवेः लक्षणम् — यस्य हृदयं परदुःखेन स्पृष्टं भवति सः एव काव्यं कर्तुम् अर्हति। पूजायाः क्रमः अपि शास्त्रीयः — पाद्यम्, अर्घ्यम्, आसनम्, वन्दनम्, ततः कुशलप्रश्नः; अतिथिसत्कारस्य एषः एव प्राचीनः विधिः।

पुनः अन्तर्गतमनाः शोकपरायणः सः जातः। तदा ब्रह्मा प्रहसन् तं मुनिपुङ्गवम् उवाच — श्लोकः एव अयं त्वया बद्धः, अत्र विचारणा न कार्या। हे ब्रह्मन्, मम एव छन्दसा इयं सरस्वती तव मुखात् प्रवृत्ता इति। अनेन वचनेन द्वे वस्तुनी सिध्यतः। एकम् — यत् मुनेः मुखात् निर्गतं तत् दोषरूपं न, अपि तु छन्दोरूपम्। द्वितीयम् — सा वाणी न मानुषी, किन्तु दैवी। शोकात् जातम् अपि वचनं यदा दैवेन अनुमोद्यते तदा तत् काव्यं भवति। ब्रह्मणः प्रहसनम् अपि अर्थवत् — मुनेः यः संशयः सः वस्तुतः अनावश्यकः आसीत् इति सूचयति। वाल्मीकेः शङ्का आसीत् — शापः मया उक्तः किम् इति; ब्रह्मणा तु तत् शापरूपं न गृहीतम्, अपि तु सारस्वतरूपम्। एकम् एव वचनं भिन्नाभ्यां दृष्टिभ्यां भिन्नरूपं भवति।

ततः ब्रह्मा आदिशति — हे ऋषिसत्तम, त्वं रामस्य कृत्स्नं चरितं कुरु। लोके धर्मात्मनः भगवतः धीमतः धीरस्य रामस्य वृत्तं यथा त्वया नारदात् श्रुतं तथा कथय। तस्य धीमतः रामस्य यत् रहस्यं यत् च प्रकाशं वृत्तम्, सौमित्रिणा सह यत् वृत्तम्, राक्षसानां च सर्वशः, वैदेह्याः च यत् प्रकाशं रहसि वा वृत्तम् — तत् सर्वम् अविदितम् अपि तव विदितं भविष्यति। अस्मिन् काव्ये तव वाक् क्वापि अनृता न भविष्यति इति। इदं वरदानम् अतीव महत्त्वपूर्णम् — कवये दिव्यदृष्टिः दीयते। अतः रामायणं कल्पनामात्रं न, अपि तु प्रत्यक्षदर्शनम् इति परम्परा मन्यते। रहस्यं प्रकाशं च इति उभयम् उक्तम्; बाह्यं कर्म च आन्तरः भावः च — द्वयम् अपि कवेः गोचरम्। नारदात् श्रुतम् इति पदेन ब्रह्मा पूर्वसर्गस्य सम्बन्धं स्पष्टीकरोति — सङ्क्षेपेण श्रुता कथा एव विस्तरेण वक्तव्या।

पुनः ब्रह्मा वदति — रामस्य पुण्यां मनोरमां कथां श्लोकबद्धां कुरु। यावत् अस्यां मह्यां गिरयः सरितश्च स्थास्यन्ति, तावत् लोकेषु रामायणकथा प्रचरिष्यति। यावत् च त्वत्कृता रामकथा प्रचरिष्यति, तावत् त्वम् ऊर्ध्वम् अधश्च मल्लोकेषु निवत्स्यसि इति। एवम् उक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्र एव अन्तरधीयत। ततः सशिष्यः सः मुनिः विस्मयम् आययौ। अत्र कवेः अमरत्वं काव्यस्य आयुषा मीयते। पर्वताः नद्यश्च स्थिरत्वस्य उपमानानि; तैः सह काव्यस्य स्थितिः तुल्या इति उक्त्वा ब्रह्मा काव्यं प्रकृतेः इव शाश्वतं करोति। ब्रह्मणः अन्तर्धानम् अपि सूचकम् — आदेशः दत्तः, अधुना कार्यं कवेः एव। दैवं मार्गं दर्शयति, पदन्यासः तु मनुष्येण एव कर्तव्यः।

तस्य सर्वे शिष्याः तं श्लोकं पुनः पुनः जगुः; प्रीयमाणाः भृशविस्मिताः च ते परस्परम् अवदन् — समाक्षरैः चतुर्भिः पादैः महर्षिणा यः गीतः, सः शोकः अनुव्याहरणात् भूयः श्लोकत्वम् आगतः इति। तदा भावितात्मनः महर्षेः इयं बुद्धिः जाता — ईदृशैः एव श्लोकैः अहं कृत्स्नं रामायणं काव्यं करवाणि इति। ततः सः कीर्तिमान् उदारदर्शनः मुनिः उदारवृत्तार्थपदैः मनोरमैः समाक्षरैः श्लोकशतैः यशस्विनः रामस्य यशस्करं काव्यं चकार। अन्ते कविः श्रोतॄन् आमन्त्रयते — समाससन्धियोगयुक्तं, समेन मधुरेण च अर्थेन उपनतवाक्यबद्धं, मुनिप्रणीतं रघुवरचरितं दशग्रीववधं च निशामयध्वम् इति। एवम् अयं सर्गः शोकस्य श्लोकत्वम् आरभ्य महाकाव्यस्य सङ्कल्पपर्यन्तं गत्वा समाप्तिं गच्छति। शिष्याणां गानेन श्लोकः प्रथमं लोके प्रचरति; एतेन ज्ञायते यत् काव्यं श्रोतृभिः एव जीवति।