- सन्धिः
- तपः + स्वाध्याय + निरतम् — विसर्गसन्धिः (सकारपरत्वात् विसर्गः तथैव तिष्ठति)
- समासः
- तपश्च स्वाध्यायश्च — इतरेतरद्वन्द्वः; तयोः निरतम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (नारदं इत्यस्य विशेषणम्)
बालकाण्डम् — प्रथमः सर्गः
संक्षेपरामायणम्
नारदवाल्मीकिसंवादः
वाल्मीकिमुनिः नारदं षोडशगुणसम्पन्नं पुरुषं पृच्छति; नारदः रामम् उद्दिश्य शतश्लोकैः सम्पूर्णं रामायणं सङ्क्षेपेण कथयति। अयं सर्गः ‘संक्षेपरामायणम्’ इति प्रसिद्धः, समग्रकाव्यस्य बीजभूतः च।
१वाल्मीकेः षोडशगुणविषयकः प्रश्नः
१तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवम्॥
२को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान्।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः॥
३चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः।
विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः॥
४आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः।
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे॥
५एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे।
महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्॥
पुरा तपसि स्वाध्याये च नित्यनिरतः वाल्मीकिः नाम तपस्वी मुनिः आसीत्। एकदा सः वाचां वेदितॄणां मध्ये श्रेष्ठं मुनिपुङ्गवं नारदं परिपप्रच्छ। तस्य प्रश्नः एवम् आसीत् — अस्मिन् लोके सम्प्रति कः पुरुषः गुणवान् अस्ति, कः वीर्यवान्, कः धर्मज्ञः, कः कृतज्ञः, कः सत्यवाक्यः, कः दृढव्रतः इति। पुनः सः अपृच्छत् — कः सदाचारेण युक्तः, कः सर्वेषु भूतेषु हितकारी, कः विद्वान्, कः समर्थः, कः च अद्वितीयः प्रियदर्शनः इति। अपि च — कः आत्मवान्, केन क्रोधः जितः, कः कान्तिमान्, कः अनसूयकः, कस्मात् च जातरोषात् संयुगे देवाः अपि बिभ्यति इति। एतत् सर्वं श्रोतुम् अहं परमकौतूहलेन युक्तः अस्मि; हे महर्षे, त्वम् एव एवंविधं नरं वेत्तुम् अर्हसि — इति वाल्मीकिः अवदत्। अत्र मुनिना षोडश गुणाः पृष्टाः। एते गुणाः शीलस्य, शौर्यस्य, ज्ञानस्य, लोकसम्बन्धस्य च चतुर्षु क्षेत्रेषु विभक्ताः सन्ति। केवलं शूरः न पृष्टः, केवलं विद्वान् अपि न पृष्टः; किन्तु एतेषां सर्वेषां गुणानां समुच्चयः एकस्मिन् एव पुरुषे कथं सम्भवति इति मुनेः जिज्ञासा। एतैः एव प्रश्नैः समग्रस्य रामायणस्य प्रवृत्तिः भवति। यः प्रश्नः शुद्धः भवति तस्य उत्तरम् अपि शुद्धं भवति — अतः आदौ एव कविः प्रश्नं स्थापयति। अत्र वाल्मीकेः तपस्वित्वं नारदस्य च वाग्विदग्रेसरत्वं सूचितम्। यः स्वयं तपस्वी सः एव गुणवन्तं जिज्ञासते; यः वाचां वेत्ता सः एव तादृशं पुरुषं वर्णयितुं शक्नोति। अतः प्रष्टा उत्तरदाता च उभौ योग्यौ। एतत् सम्भाषणम् एव आदिकाव्यस्य बीजभूतम्। षोडशगुणाः इमे — गुणवत्त्वम्, वीर्यम्, धर्मज्ञत्वम्, कृतज्ञत्वम्, सत्यवाक्यत्वम्, दृढव्रतत्वम्, सच्चारित्र्यम्, सर्वभूतहितत्वम्, विद्वत्त्वम्, सामर्थ्यम्, प्रियदर्शनत्वम्, आत्मवत्त्वम्, जितक्रोधत्वम्, द्युतिमत्त्वम्, अनसूयत्वम्, रणे शत्रुभयङ्करत्वम् इति।
Long ago there lived an ascetic sage named Vālmīki, always absorbed in austerity and in svādhyāya, the private recitation of the Veda. One day he put a question to Nārada, the foremost of sages and the finest master of speech among all who know how words are used. Who in this world, he asked, is at present a man of true excellence, who is valorous, who knows dharma, who is grateful, who speaks the truth and who holds firm to his vows? Who is endowed with good conduct, who seeks the welfare of every living being, who is learned, who is capable, and who alone is a delight to look upon? Who is self-possessed, who has conquered his anger, who is radiant and free of malice, and whom do even the gods fear in battle when his anger is roused? “I long to hear this,” Vālmīki said, “for my curiosity is very great, and you, great sage, are the one who can know such a man.” Sixteen qualities are asked about here, and they fall into four fields: character, courage, knowledge and a man’s bearing toward the world. The sage does not ask merely for a hero, nor merely for a scholar; what he wants to know is how all these qualities could ever meet in a single person. It is from these very questions that the whole Rāmāyaṇa flows, and because a pure question draws a pure answer, the poet sets the question at the very beginning. Both parties are fit for the conversation: only an ascetic goes looking for a man of virtue, and only a master of speech could describe him. This dialogue is the seed from which the first poem grew.
२नारदस्य प्रतिवचनम् — रामनामनिर्देशः
६श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः।
श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्॥
७बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः।
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः॥
त्रिषु लोकेषु ज्ञातवृत्तान्तः नारदः तं प्रश्नं श्रुत्वा प्रहृष्टः अभवत्। सः प्रत्यवदत् — हे मुने, त्वया कीर्तिताः एते गुणाः बहवः सन्ति, दुर्लभाः च सन्ति; एकस्मिन् पुरुषे एतेषां सङ्गमः प्रायः न दृश्यते। तथापि एतैः सर्वैः गुणैः युक्तः एकः नरः विद्यते। तम् अहं बुद्ध्वा विचार्य च कथयामि, श्रूयताम् इति। ततः सः अकथयत् — इक्ष्वाकूणां वंशे उत्पन्नः रामः नाम पुरुषः जनैः श्रुतः प्रसिद्धः च अस्ति इति। अनेन उत्तरेण नारदः न केवलं नाम सूचयति, अपि तु कुलम् अपि सूचयति; यतः गुणानां मूलेषु कुलशिक्षा अपि अन्यतमा भवति। इक्ष्वाकुवंशः सत्यपरायणः वंशः; तस्मिन् एव वंशे सत्यव्रतः रामः जातः — एषा सङ्गतिः सार्थिका। अनेन प्रश्नोत्तरेण एव संक्षेपरामायणस्य आरम्भः भवति। नारदः न कल्पितं किमपि वदति; सः त्रिकालज्ञः सन् प्रत्यक्षवत् जानाति। अतः अस्य वचनं प्रमाणभूतम्।
Nārada, who knows all that happens in the three worlds, was delighted to hear this question. “The qualities you have named are many,” he replied, “and they are hard to find; one hardly ever sees them all together in one man. Yet there is a man who has every one of them. I have thought it over, and I will tell you of him. Listen.” And he went on: there is a man born in the line of Ikṣvāku, known among men and famous by the name of Rāma. With this answer Nārada gives not only a name but a lineage, since the training of one’s family is among the roots of good qualities. The Ikṣvāku line is a line devoted to truth, and it is fitting that Rāma, whose vow was truth, should have been born into it. With this exchange of question and answer the brief Rāmāyaṇa, the story in summary, begins. Nārada invents nothing; he knows past, present and future and sees these things as if before his eyes, so his word carries full authority.
४यौवराज्योद्योगः कैकेय्याः वरौ च
१९धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः।
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्॥
२०ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम्।
प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया॥
२१यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः।
तस्याभिषेकसम्भारान्दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी॥
२२पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत।
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्॥
२३स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः।
विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम्॥
२४स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन्।
पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात्॥
कदाचित् राजा दशरथः प्रजानां हितकाम्यया तं ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैः युक्तं प्रियं पुत्रं रामं यौवराज्ये अभिषेक्तुम् ऐच्छत्। अभिषेकस्य सम्भारान् दृष्ट्वा तस्य भार्या कैकेयी पूर्वं दत्तौ वरौ स्मारयित्वा द्वे वस्तुनी अयाचत — रामस्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वनवासः, भरतस्य च राज्याभिषेकः इति। सत्यवचने बद्धः धर्मपाशेन च नियन्त्रितः राजा दशरथः अनिच्छन् अपि प्रियं पुत्रं वनं प्रावाजयत्। रामः तु पितुः आज्ञां श्रुत्वा न शोकम् अकरोत्, न क्रोधम्, न च राज्यलोभेन विवादम्। पितुः वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियं कर्तुं च सः प्रतिज्ञाम् आस्थाय शान्तमनसा वनं जगाम। अत्र रामस्य पितृवाक्यपरिपालनम् एव परमः धर्मः इति दर्शितम्। एतेन एव प्रसङ्गेन वाल्मीकिना पृष्टाः धर्मज्ञत्वसत्यवाक्यत्वदृढव्रतत्वादयः गुणाः कथामुखे एव प्रत्यक्षं प्रदर्श्यन्ते। यत् वचनेन उक्तं तत् आचरणेन सिद्ध्यति — इति काव्यस्य रीतिः। कैकेय्याः अपि दोषः केवलं तस्याः न; मन्थरायाः वचनेन तस्याः बुद्धिः विकृता जाता। एवं कथायाः आरम्भे एव सुखस्य दुःखस्य च अनित्यता प्रदर्श्यते — एकस्मिन् दिने अभिषेकः निश्चितः, तस्मिन् एव दिने वनवासः आरब्धः।
In generosity Rāma was like Kubera, the giver of wealth, and in truth a second Dharma. Out of a wish to do good to his people, King Daśaratha resolved one day to consecrate this son as heir apparent, his eldest son, dear to him and possessed of the highest qualities. But his wife Kaikeyī, seeing the preparations for the consecration, reminded him of the two boons he had once granted her and asked him for two things: that Rāma be banished to the forest for fourteen years, and that Bharata be consecrated king. Bound by his truthful word and held fast by the noose of dharma, King Daśaratha, much against his will, sent his beloved son away into the forest. Rāma, hearing his father’s command, felt no grief and no anger, and raised no quarrel out of desire for the kingdom. At his father’s word, and to do Kaikeyī the kindness she wanted, he took the promise upon himself and went to the forest with a calm mind. Obedience to his father’s word is shown here as the highest dharma, and the qualities Vālmīki asked about, knowledge of dharma, truthfulness and firmness in vows, are displayed in action: in this poem what is said in words is proved in deeds. Nor was the fault Kaikeyī’s alone: her mind had been twisted by the words of Mantharā. So the very beginning of the story shows how fleeting both joy and sorrow are: on one and the same day the consecration was fixed and the exile began.
५लक्ष्मणसीतयोः अनुगमनं चित्रकूटनिवासश्च
२५तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह।
स्नेहाद्विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः॥
२६भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन्।
रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता॥
२७जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता।
सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः॥
२८सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा।
पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च॥
२९शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत्।
गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम्॥
३०गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया।
ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः॥
३१चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात्।
रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः॥
तं वनं व्रजन्तं रामं प्रियः भ्राता लक्ष्मणः अनुजगाम। सः स्नेहेन विनयेन च सम्पन्नः सुमित्रायाः आनन्दवर्धनः आसीत्; भ्रातरं विना क्षणमपि स्थातुं न शक्नोति स्म। रामस्य भार्या सीता अपि जनकस्य कुले जाता, देवमायया निर्मिता इव सुन्दरी, सर्वलक्षणसम्पन्ना, नारीणां मध्ये उत्तमा, पत्यौ अनुव्रता च आसीत्; सा रामम् अन्वगच्छत् — यथा रोहिणी चन्द्रम् अनुगच्छति तथा। पौरैः जनैः पित्रा दशरथेन च अनुगतः रामः शृङ्गवेरपुरे गङ्गातीरं प्राप्य निषादाधिपतिना गुहेन सह समागतः। तत्र सः सारथिं सुमन्त्रं निवर्तयामास। ततः ते त्रयः वनेन वनं गच्छन्तः महानदीः तीर्त्वा भरद्वाजमुनेः शासनात् चित्रकूटपर्वतम् आगच्छन्। तत्र रमणीयम् आवसथं कृत्वा देवगन्धर्वसदृशाः ते त्रयः सुखं न्यवसन्। एवं वनवासः केवलं शोकरूपः न भूत्वा धर्मस्य प्रीतेः च आश्रयः अभवत्। गुहः निषादः सन् अपि रामेण मित्रत्वेन स्वीकृतः। एतेन रामस्य समदृष्टिः स्पष्टा भवति — सः जातिं न पश्यति, भक्तिम् एव पश्यति। एषा एव दृष्टिः अग्रे शबर्याः हनुमतः विभीषणस्य च स्वीकारे दृश्यते।
As Rāma set out for the forest, his dear brother Lakṣmaṇa followed him out of love. Modest and affectionate, the joy of his mother Sumitrā, Lakṣmaṇa could not bear to stay a moment without his brother, and so he showed the world what brotherhood is. Rāma’s wife Sītā followed him too. Born in the family of Janaka, so beautiful she seemed to have been fashioned by the magic of the gods, endowed with every auspicious mark, the best among women and wholly devoted to her husband, she went after Rāma as the star Rohiṇī follows the moon. The townspeople and his father Daśaratha followed Rāma a long way, and at Śṛṅgaverapura, on the bank of the Gaṅgā, he met Guha, the lord of the Niṣādas, and sent his charioteer Sumantra back. Then the three of them went on from one forest to another, crossed great rivers, and at the sage Bharadvāja’s direction came to Mount Citrakūṭa. There they built a pleasant dwelling and lived happily, like gods or gandharvas. So the exile became a home for dharma and joy, not merely a sorrow. Guha was a Niṣāda, a man of the forest tribes, yet Rāma took him as a friend, looking not at birth but at devotion. The same way of seeing will appear later, when he welcomes Śabarī, Hanumān and Vibhīṣaṇa.
६दशरथस्य स्वर्गगमनं भरतस्य पादुकाग्रहणं च
३२देवगन्धर्वसंकाशास्तत्र ते न्यवसन्सुखम्।
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तदा॥
३३राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम्।
गते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः॥
३४नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः।
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः॥
३५गत्वा तु सुमहात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
अयाचद्भ्रातरं राममार्यभावपुरस्कृतः॥
३६त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत्।
रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः॥
३७न चैच्छत्पितुरादेशाद्राज्यं रामो महाबलः।
पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः॥
३८निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः।
स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्॥
३९नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया।
गते तु भरते श्रीमान्सत्यसंधो जितेन्द्रियः॥
रामे चित्रकूटं गते पुत्रशोकेन आतुरः राजा दशरथः पुत्रं स्मरन् विलपन् च प्राणान् अत्यजत्, स्वर्गं च जगाम। तस्मिन् मृते वसिष्ठप्रमुखैः द्विजैः राज्याय नियुज्यमानः अपि महाबलः भरतः तत् राज्यं न ऐच्छत्। सः सैन्येन सह वनं गत्वा महात्मानं रामं प्रसादयितुं यतितवान् — हे आर्य, त्वम् एव धर्मज्ञः, त्वम् एव राजा भव इति। रामः तु पितुः सत्यं रक्षितुम् इच्छन् राज्यं न प्रत्यगृह्णात्। सः भरताय राज्यस्य चिह्नरूपे स्वपादुके प्रादात्। पुनः पुनः याचित्वा अपि असिद्धार्थः भरतः रामस्य पादुके शिरसा गृहीत्वा प्रत्यागच्छत्। सः अयोध्यां न प्रविष्टवान्, किन्तु नन्दिग्रामे वसन् रामस्य आगमनं प्रतीक्षमाणः तस्य एव नाम्ना राज्यं पर्यपालयत्। एवं भ्रात्रोः परस्परं स्नेहः त्यागः च लोके आदर्शः अभवत् — एकः राज्यं त्यजति, अपरः अपि तत् न स्वीकरोति। पादुके एव राज्यचिह्नम् इति भरतस्य निर्णयः राजनीतेः नूतनम् आदर्शं स्थापयति — सिंहासनं न स्वामी, स्वामिनः आज्ञा एव प्रमाणम्।
After Rāma had gone to Citrakūṭa, King Daśaratha, stricken with grief for his son, gave up his life lamenting and calling him to mind, and went to heaven. When he was dead, the brāhmaṇas led by Vasiṣṭha urged Bharata to take the throne, but mighty as he was, Bharata did not want the kingdom. He went to the forest with an army to win the favour of great-souled Rāma, and entreated him with reverence: “Noble brother, you alone know dharma; you must be king.” But Rāma, wishing to keep his father’s word true, would not accept the kingdom. He gave Bharata his own sandals as the emblem of the kingship and, though Bharata begged him again and again, sent him back. His wish unfulfilled, Bharata took Rāma’s sandals upon his head and returned. He did not enter Ayodhyā; he lived at Nandigrāma and ruled the kingdom in Rāma’s name, waiting for his return. So the love and self-denial between the two brothers became an ideal for the world: one gives up the kingdom, and the other will not take it either. Bharata’s decision that the sandals themselves should stand for the kingship set a new ideal of rule: the throne is not the master; the master’s command is what counts.
७दण्डकारण्यप्रवेशः ऋषीणाम् अभयदानं च
४०रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च।
तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान्प्रविवेश ह॥
४१प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः।
विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह॥
४२सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा।
अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्॥
४३खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ।
वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह॥
४४ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम्।
स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तदा वने॥
४५प्रतिज्ञातश्च रामेण वधः संयति रक्षसाम्।
ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्॥
भरतस्य प्रयाणानन्तरं रामः पुनः पुनः आगच्छतां पौराणां सङ्गं त्यक्तुम् इच्छन् चित्रकूटात् अपगम्य दण्डकारण्यं प्रविवेश। तत्र सः विराधं नाम बलवन्तं राक्षसं जघान। अनन्तरं शरभङ्गं सुतीक्ष्णम् अगस्त्यम् अगस्त्यभ्रातरं च महर्षीन् ददर्श। अगस्त्यस्य वचनात् सः इन्द्रदत्तं महत् धनुः, अक्षयबाणयुक्तौ तूणीरौ, तीक्ष्णं खड्गं च प्राप्तवान्। तत्र वने निवसन्तं रामं दण्डकारण्यवासिनः ऋषयः उपगम्य राक्षसाणां वधाय प्रार्थयन्त। सः तेभ्यः अभयं दत्त्वा प्रतिज्ञाम् अकरोत् — यज्ञविघ्नकारिणः राक्षसान् अहं हनिष्यामि इति। अनेन वनवासः तपस्विनां रक्षणस्य साधनम् अभवत्; दुःखम् अपि परोपकारस्य अवसरः जातः। अगस्त्येन दत्तानि अस्त्राणि केवलं आयुधानि न; तानि ऋषीणां विश्वासस्य प्रतीकानि। तपसा युक्ता शक्तिः, शक्त्या युक्तं तपः — उभयोः सङ्गमः अत्र दृश्यते।
After Bharata had left, Rāma saw that the townspeople kept coming to him, and to be free of their company he left Citrakūṭa and entered the Daṇḍaka forest with a single purpose. There the lotus-eyed prince killed a powerful rākṣasa named Virādha and then saw the great sages Śarabhaṅga, Sutīkṣṇa, Agastya and Agastya’s brother. At Agastya’s word he received Indra’s great bow, two quivers of inexhaustible arrows and a sharp sword. The sages of the Daṇḍaka, like blazing fires, came and asked him to destroy the rākṣasas, and he promised them safety, vowing to kill the rākṣasas who wrecked their sacrifices. So the exile became a means of protecting the ascetics, and sorrow an occasion to help others. Agastya’s weapons were a token of the sages’ trust; in Rāma power and austerity met.
८शूर्पणखाप्रसङ्गः खरदूषणादिवधश्च
४६तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी।
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी॥
४७ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान्।
खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्॥
४८निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान्।
वने तस्मिन्निवसता जनस्थाननिवासिनाम्॥
ततः सः पञ्चवट्यां गोदावर्याः तीरे न्यवसत्। तत्र वसता तेन जनस्थाननिवासिनी कामरूपिणी शूर्पणखा नाम राक्षसी विरूपिता; सः प्रसङ्गः अरण्यकाण्डे विस्तरेण वर्ण्यते। तस्याः वचनेन कुपिताः खरः त्रिशिराः दूषणः च सानुचराः युद्धाय आगच्छन्। रामः एकाकी एव जनस्थाननिवासिनां भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि, तथा खरं त्रिशिरसं दूषणं च जघान। एतेन युद्धेन रामस्य अद्भुतं महावीर्यत्वं लोके प्रसिद्धम् अभवत्; ऋषिभ्यः दत्तम् अभयवचनम् अपि सफलम् अभवत्। एकः पुरुषः चतुर्दशसहस्राणि जयति इति अतिशयोक्तिः न; अत्र धर्मबलस्य अधर्मबलं प्रति विजयः सूच्यते। अत्र एव रावणविरोधस्य बीजम् अपि निहितम्।
Then Rāma lived at Pañcavaṭī, on the bank of the Godāvarī. While he lived there, a rākṣasī named Śūrpaṇakhā, who lived in Janasthāna and could take any form she wished, was disfigured by him; the Araṇya Kāṇḍa tells the episode in full. Roused by her words, Khara, Triśiras and Dūṣaṇa came to fight, with all their followers. Rāma alone killed Khara, Triśiras and Dūṣaṇa, and fourteen thousand of the rākṣasas of Janasthāna, all of them doers of dreadful deeds. This battle made Rāma’s wonderful valour known through the world, and the promise of safety he had given the sages bore fruit. One man defeating fourteen thousand is no mere exaggeration: it signals the victory of dharma’s strength over its opposite. And here too lies the seed of the enmity with Rāvaṇa.
९मारीचमायामृगः सीताहरणं जटायुवधश्च
४९रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश।
ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्च्छितः॥
५०सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम्।
वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः॥
५१न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते।
अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः॥
५२जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा।
तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ॥
५३जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम्।
गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्॥
५४राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः।
ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्॥
एवं रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि निहतानि। ततः ज्ञातिवधं श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणः मारीचं नाम राक्षसं सहायत्वेन अवृणोत्। मारीचः तं वारयन् अवदत् — हे रावण, महाबलेन रामेण सह विरोधः तव क्षेमाय न भविष्यति इति। तथापि कालेन चोदितः रावणः तस्य हितवचनं न अशृणोत्। ततः सः मारीचेन सह रामस्य आश्रमपदं जगाम। मायाविना तेन मारीचेन नृपात्मजौ दूरम् अपवाहितौ; तदा रावणः गृध्रं जटायुषं हत्वा रामस्य भार्यां जहार। मारीचः मायामृगरूपं धृत्वा तौ राजपुत्रौ अपवाहितवान्, जटायुः च सीतां रक्षितुं रावणेन सह युद्धं कृतवान् इति प्रसङ्गौ अरण्यकाण्डे विस्तरेण वर्ण्येते। प्रत्यागतः रामः शून्यम् आश्रमं दृष्ट्वा, पतितं जटायुषं च ज्ञात्वा, भृशं शोकाकुलः सन् विललाप। सः तस्य गृध्रराजस्य और्ध्वदेहिकीं क्रियां कृत्वा ततः सीताम् अन्वेष्टुं प्रववृते। अत्र कविः दर्शयति — यः परार्थं प्राणान् त्यजति सः पुत्रवत् संस्कारम् अर्हति इति। रावणः बलेन युद्धं न कृतवान्, किन्तु छलेन सीताम् अहरत्। एतेन तस्य दौर्बल्यं प्रकटीभवति — यः धर्मेण जेतुं न शक्नोति सः एव मायाम् आश्रयते। जटायुः तु वृद्धः पक्षी सन् अपि परार्थं युद्धं कृतवान्; तस्य त्यागः रामेण पितृवत् सम्मानितः।
So fourteen thousand rākṣasas were slain. Hearing of the slaughter of his kinsmen, Rāvaṇa was senseless with rage, and chose a rākṣasa named Mārīca to help him. Mārīca tried to stop him, warning him again and again: “Rāvaṇa, enmity with Rāma, so mighty a man, will bring you no good.” But Rāvaṇa, driven on by his fate, would not listen to this sound advice. He went with Mārīca to Rāma’s hermitage, and when that master of illusion had drawn the two princes far away, Rāvaṇa killed the vulture Jaṭāyus and carried off Rāma’s wife. The Araṇya Kāṇḍa tells at length how Mārīca took the form of a phantom deer and how Jaṭāyus fought Rāvaṇa to save Sītā. When Rāma returned he found the hermitage empty and the vulture fallen, learned that the princess of Mithilā had been carried off, and, burning with grief and distraught, he wept and lamented. He performed the funeral rites for the king of the vultures and then set out to search for Sītā. One who gives his life for another, the poet shows, deserves a son’s last rites. Rāvaṇa stole Sītā by trickery rather than winning her in battle, exposing his weakness, for only one who cannot win by dharma resorts to deceit; Jaṭāyus, old as he was, fought for another’s sake, and Rāma honoured him like a father.
१०कबन्धः शबरी सुग्रीवसख्यं वालिवधश्च
५५मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं संददर्श ह।
कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्॥
५६तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः।
स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्॥
५७श्रमणां धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव।
सोऽभ्यगच्छन्महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः॥
५८शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः।
पम्पातीरे हनुमता संगतो वानरेण ह॥
५९हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः।
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः॥
६०आदितस्तद्यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषतः।
सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः॥
६१चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम्।
ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति॥
६२रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च।
प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति॥
६३वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः।
सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे॥
६४राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम्।
दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसंनिभम्॥
६५उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महाबलः।
पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्॥
६६बिभेद च पुनः सालान्सप्तैकेन महेषुणा।
गिरिं रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तदा॥
६७ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः।
किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा॥
६८ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः।
तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः॥
६९अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः।
निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः॥
७०ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे।
सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत्॥
मार्गे सः कबन्धं नाम विकृतरूपं राक्षसं दृष्ट्वा तस्य बाहू छित्त्वा तं ददाह। दग्धः कबन्धः दिव्यरूपं प्राप्य स्वर्गं गच्छन् रामम् अवदत् — हे राघव, ऋष्यमूके सुग्रीवेण सह सख्यं कुरु, सः ते सीताया अन्वेषणे साहाय्यं करिष्यति इति। ततः रामः शबरीं नाम धर्मचारिणीं तापसीं ददर्श; तया पूजितः सत्कृतः च सः पम्पासरसः तीरे हनूमता समागतः। हनुमतः वचनात् सः ऋष्यमूकपर्वते सुग्रीवेण सह अग्निं साक्षिणं कृत्वा सख्यम् अकरोत्। सुग्रीवः वालिना कृतम् अपकारं, राज्यहरणं भार्याहरणं च, विस्तरेण रामाय न्यवेदयत्। रामः प्रतिज्ञाम् अकरोत् — अहं वालिनं हनिष्यामि इति। वानरः सुग्रीवः रामस्य बलं शङ्कमानः दुन्दुभेः नाम असुरस्य महत् कङ्कालं सप्त सालवृक्षान् च दर्शयामास। रामः पादाङ्गुष्ठेन तत् कङ्कालम् उत्क्षिप्य, एकेन एव बाणेन सप्त सालान् गिरिं रसातलं च भित्त्वा तस्मिन् विश्वासम् अजनयत्। ततः किष्किन्धां गत्वा युद्धे वालिनं हत्वा सः सुग्रीवं वानरराज्ये प्रत्यपादयत्। शबर्याः आतिथ्यं गृहीत्वा रामः भक्तेः महिमानं दर्शितवान्। वानरैः सह सख्यं कृत्वा च सः दर्शयति यत् महत् कार्यं सहायैः विना न सिध्यति इति। वालिवधः अपि न्यायस्य दण्डरूपः — यः भ्रातुः भार्याम् अहरत्, यः शरणागतं न अरक्षत्, सः दण्ड्यः एव।
As he searched the forest for Sītā, Rāma came upon a misshapen rākṣasa named Kabandha, dreadful to look at. He cut off his arms and burned him, and Kabandha, gaining a heavenly form as he rose to heaven, said to Rāma: “Rāghava, make friends with Sugrīva on Mount Ṛṣyamūka; he will help you find Sītā.” He also told him of Śabarī, “Go to that ascetic woman, who is accomplished in dharma,” and so Rāma went to Śabarī, a woman who lived by dharma, and was honoured and welcomed by her. On the bank of the Pampā lake he met Hanumān, and at Hanumān’s word he made friends with Sugrīva on Mount Ṛṣyamūka, with fire as their witness. Rāma told Sugrīva all that had happened, and Sugrīva, grieving, told him of the wrongs Vālin had done him in taking his kingdom and his wife. Rāma vowed to kill Vālin. Still the monkey doubted Rāma’s power, so he showed him the mountainous carcass of the asura Dundubhi and seven sāla trees. Rāma smiled, flung the skeleton ten yojanas with his big toe, and with a single arrow pierced the seven sāla trees, a mountain and the earth down to Rasātala, the nether world, and so won Sugrīva’s trust. Then, with Sugrīva glad and confident at his side, he went to Kiṣkindhā, the city in the cave. Sugrīva roared, and Vālin came out, first calming his wife Tārā, and closed with him; Rāma struck Vālin down with a single arrow in that fight and established Sugrīva in the monkey kingdom. By accepting Śabarī’s hospitality Rāma showed the greatness of devotion. By making friends with the monkeys he shows that a great undertaking cannot succeed without allies. And the killing of Vālin was a just punishment: a man who took his brother’s wife and did not protect one who came to him for refuge deserved to be punished.
११वानराणां प्रस्थापनं हनूमतः लङ्कागमनं च
७१स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभः।
दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्॥
७२ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्बली।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्॥
७३तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम्।
ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्॥
७४निवेदयित्वाभिज्ञानं प्रवृत्तिं विनिवेद्य च।
समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्॥
७५पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि।
शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्॥
७६अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्।
मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया॥
७७ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम्।
रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः॥
७८सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्।
न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः॥
राज्यं प्राप्तः सुग्रीवः सर्वान् वानरान् समाहूय जनकात्मजां द्रष्टुम् इच्छन् चतसृषु दिक्षु प्रस्थापयामास। दक्षिणां दिशं गतानां वानराणां समीपे सम्पातिः नाम गृध्रः लङ्कायां सीतायाः स्थितिं कथयामास। ततः महाबलः हनूमान् शतयोजनविस्तीर्णं लवणार्णवं लङ्घयित्वा रावणेन पालितां लङ्कां प्राप। तत्र अशोकवनिकायां रामम् एव ध्यायन्तीं शोकमग्नां सीतां ददर्श। सः तस्यै रामस्य अभिज्ञानं निवेद्य सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत्, तां समाश्वास्य च वनिकायाः तोरणं बभञ्ज। ततः पञ्च सेनापतीन्, सप्त मन्त्रिपुत्रान्, रावणपुत्रम् अक्षं च हत्वा, पैतामहात् वरात् अस्त्रेण उन्मुक्तम् आत्मानं ज्ञात्वा अपि स्वेच्छया राक्षसानां बन्धनं सहमानः, ततः सीतां विहाय लङ्कां दग्ध्वा सः पुनः समुद्रं लङ्घयित्वा प्रत्यागच्छत्। रामं प्रणम्य सः अवदत् — दृष्टा सीता इति। एतेन एकेन वाक्येन शोकमग्नः रामः पुनः आश्वस्तः अभवत्। भक्तस्य कार्यकुशलता एव स्वामिनः दुःखस्य औषधम् इति अत्र दृश्यते। हनूमतः कार्ये त्रीणि लक्षणानि दृश्यन्ते — बलम्, बुद्धिः, स्वामिभक्तिः च। सागरं लङ्घितुं बलम् आवश्यकम्, सीतायाः विश्वासं जनयितुं बुद्धिः आवश्यका, अभिज्ञानं गृहीत्वा शीघ्रं प्रत्यागन्तुं भक्तिः आवश्यका। एतैः त्रिभिः सः दूतानाम् आदर्शः अभवत्।
Once he had his kingdom, Sugrīva gathered all the monkeys and sent them out in every direction to find Janaka’s daughter. To the monkeys who had gone south, a vulture named Sampāti told where Sītā was, in Laṅkā. Then mighty Hanumān leapt across the salt ocean, a hundred yojanas wide, and reached Laṅkā, the city ruled by Rāvaṇa. There, in the aśoka grove, he saw Sītā, sunk in grief and thinking only of Rāma. He gave her Rāma’s token of recognition, told her all that had happened and comforted her, and then broke down the gateway of the grove. He killed five commanders of the army, seven sons of ministers and Rāvaṇa’s son Akṣa, and then let himself be captured: he knew that by Brahmā’s boon the weapon could not hold him, and so he deliberately put up with being bound by the rākṣasas. Then he burned Laṅkā, sparing only Sītā, leapt back across the ocean, and, circling Rāma respectfully and bowing to him, told him the plain truth: “I have seen Sītā.” With that one sentence Rāma took heart again: a devoted servant’s skill is the cure for his master’s sorrow. Hanumān’s work shows strength, to cross the ocean, intelligence, to win Sītā’s trust, and devotion, to hurry back with the token; through these three he became the model messenger.
१३सीताशुद्धिः विभीषणाभिषेकः पुनरागमनं च
८२तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि।
अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती॥
८३ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्।
कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्॥
८४सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः।
बभौ रामः सम्प्रहृष्टः पूजितः सर्वदैवतैः॥
८५अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह॥
८६देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्।
अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्वृतः॥
८७भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामः सत्यपराक्रमः।
भरतस्यान्तिके रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्॥
८८पुनराख्यायिकां जल्पन्सुग्रीवसहितस्तदा।
पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा॥
८९नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः।
रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्॥
ततः रामः जनसंसदि सीतां परुषं वचनम् उवाच। तत् अमृष्यमाणा सती सा प्रदीप्तं ज्वलनं विवेश। अग्निदेवः स्वयं तां सर्वथा निर्दोषाम् इति उक्त्वा रामाय समर्पितवान्। तदा देवाः पितरः च प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा रामस्य कर्म प्रशशंसुः; स्वर्गस्थः दशरथः अपि पुत्रं दृष्ट्वा प्रीतः अभवत्। ततः सः लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् अभिषिच्य कृतकृत्यः विज्वरः च प्रमुमोद। प्रीतमनाः रामः देवैः दत्तैः वरैः युद्धे मृतान् वानरान् पुनः जीवयित्वा सर्वैः सुहृद्भिः सह पुष्पकेण विमानेन अयोध्याम् आगच्छत्। मार्गे भरद्वाजाश्रमं गत्वा सः हनूमन्तं भरताय सन्देशं दातुं प्रैषयत्। नन्दिग्रामे भरतेन सह समागत्य जटाः विसृज्य सः सभ्रातृकः अयोध्यां प्रविष्टः। वसिष्ठादिभिः द्विजैः प्रजाभिः च सह राज्ये अभिषिक्तः सन् सः धर्मेण पृथिवीं पालयितुम् आरभत। अग्निपरीक्षा न सीतायाः अविश्वासात् कृता; लोकस्य समक्षं सत्यं प्रकटीकर्तुं कृता इति व्याख्यातारः वदन्ति।
Then Rāma spoke harshly to Sītā before the assembled people. She could not bear it, and, faithful wife that she was, she entered a blazing fire. Agni, the god of fire, himself declared that she was wholly without fault and gave her back to Rāma. The gods and ancestors appeared and praised Rāma’s deed, the three worlds were gratified, and even Daśaratha in heaven rejoiced to see his son. Then he consecrated Vibhīṣaṇa as king of the rākṣasas in Laṅkā and rejoiced, his task accomplished and his fever gone. Happy at heart, he used a boon granted by the gods to bring the monkeys who had died in battle back to life, and set out for Ayodhyā with all his friends in the aerial chariot Puṣpaka. On the way he stopped at Bharadvāja’s hermitage and sent Hanumān ahead with a message for Bharata. Meeting Bharata at Nandigrāma, he cast off his matted hair and entered Ayodhyā with his brothers and with Sītā restored to him. Consecrated king by Vasiṣṭha and the other brāhmaṇas and by the people, he began to rule the earth by dharma. The commentators say that the ordeal by fire was not held because Rāma distrusted Sītā; it was held to make the truth plain before the world.
१४रामराज्यस्य वर्णनम्
९०प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः।
निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः॥
९१न पुत्रमरणं केचिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित्।
नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः॥
९२न चाग्निजं भयं किंचिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः।
न वातजं भयं किंचिन्नापि ज्वरकृतं तथा॥
९३न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा।
नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च॥
९४नित्यं प्रमुदिताः सर्वे यथा कृतयुगे तथा।
अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः॥
९५गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम्।
असंख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः॥
९६राजवंशाञ्छतगुणान्स्थापयिष्यति राघवः।
चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति॥
९७दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति॥
नारदः भविष्यद्रूपेण रामराज्यं वर्णयति। रामस्य राज्ये लोकः प्रहृष्टः मुदितः तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः निरामयः अरोगः दुर्भिक्षभयवर्जितः च भविष्यति। तत्र कोऽपि पुरुषः पुत्रमरणं न द्रक्ष्यति; नार्यः नित्यम् अविधवाः पतिव्रताः च भविष्यन्ति। अग्निजं भयं न भविष्यति, जन्तवः अप्सु न मज्जिष्यन्ति; वातजं ज्वरकृतं क्षुधाकृतं तस्करकृतं वा भयम् अपि न भविष्यति। नगराणि राष्ट्राणि च धनधान्ययुतानि भविष्यन्ति; सर्वे जनाः यथा कृतयुगे तथा नित्यं प्रमुदिताः भविष्यन्ति। रामः बहुसुवर्णकैः अश्वमेधशतैः इष्ट्वा, विद्वद्भ्यः विधिपूर्वकं गवां कोट्ययुतं दत्त्वा, ब्राह्मणेभ्यः असंख्येयं धनं दत्त्वा, शतगुणान् राजवंशान् स्थापयिष्यति, चातुर्वर्ण्यं च लोके स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति। एवं दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च राज्यम् उपासित्वा सः ब्रह्मलोकं प्रयास्यति। अत्र क्रियाः भविष्यत्काले प्रयुक्ताः, यतः नारदः रामस्य राज्यकाले एव वाल्मीकये कथयति इति व्याख्यातारः। एतत् एव राज्यं लोके रामराज्यम् इति प्रसिद्धम्; अद्यापि सुशासनस्य उपमानरूपेण एतत् एव कथ्यते। राज्ञः गुणाः एव प्रजासु प्रतिबिम्बिताः भवन्ति — एषः अस्य वर्णनस्य आशयः। यदा राजा धर्मे स्थितः भवति तदा प्रकृतिः अपि अनुकूला भवति इति भारतीयराजनीतेः सिद्धान्तः अत्र काव्यरूपेण उक्तः।
Under Rāma’s rule, Nārada foretells, the people will be joyful and glad, contented, well fed and righteous, free of illness and without fear of famine. Nowhere will a man see his son die; women will never be widowed and will be devoted to their husbands. There will be no danger from fire, no creature will drown, and there will be no fear of wind, fever, hunger or thieves. Cities and countryside alike will be rich in wealth and grain, and all will be forever joyful, as in the Kṛtayuga, the first and best of ages. Rāma will perform a hundred horse sacrifices with lavish gifts of gold, give cows in their millions to the learned and boundless wealth to the brāhmaṇas, establish royal houses a hundredfold, and set the four classes each to its own duty. Ruling for ten thousand years and ten hundred more, he will at last go to Brahmaloka, the world of Brahmā. The verbs are in the future because, the commentators say, Nārada is speaking to Vālmīki while Rāma still reigns. This is the kingdom the world knows as Rāma-rājya, the rule of Rāma, and to this day it is the byword for good government. The point of the description is that the virtues of the king are mirrored in his people. When the king stands in dharma, nature too is favourable to the land: that principle of Indian statecraft is here put into poetry.
१५फलश्रुतिः संक्षेपरामायणस्य माहात्म्यं च
९८इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्।
यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
९९एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः।
सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते॥
१००पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात्स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्।
वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्॥
अन्ते नारदः अस्य आख्यानस्य फलश्रुतिं कथयति। इदम् आख्यानं पवित्रं, पापनाशकं, पुण्यजनकं, वेदैः च सम्मितम् अस्ति। यः नरः एतत् रामायणं पठति सः सर्वैः पापैः विमुच्यते। एतत् धन्यं यशस्यम् आयुष्यवर्धकं च; यः श्रद्धया शृणोति पठति वा सः पुत्रपौत्रैः भृत्यैः बान्धवैः च समन्वितः इह सुखं भुङ्क्ते, प्रेत्य च स्वर्गे मोदते। पठन् ब्राह्मणः वाचि श्रैष्ठ्यं प्राप्नोति, क्षत्रियः भूमिपतित्वं लभते, वैश्यः पण्यफलं प्राप्नोति, शूद्रः अपि महत्त्वं प्राप्नोति। एवं शतश्लोकात्मकम् इदं संक्षेपरामायणं समग्रस्य चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकात्मकस्य काव्यस्य बीजम् अस्ति। बीजे यथा समग्रः वृक्षः निहितः भवति, तथा अस्मिन् एकस्मिन् सर्गे सप्तकाण्डात्मकं सम्पूर्णं रामायणं निहितम् अस्ति। अतः अस्य सर्गस्य पठनम् एव सम्पूर्णरामायणपठनस्य फलं ददाति इति परम्परा वदति। एतत् सर्गम् अधीत्य एव शिष्याः अग्रे विस्तृतं काव्यम् आरभन्ते। एवं प्रश्नेन आरब्धः अयं सर्गः फलश्रुत्या समाप्तिं गच्छति; मध्ये च रामस्य सम्पूर्णं चरितं सङ्गृहीतम् अस्ति।
At the end Nārada declares the reward of hearing this story. It is holy, it destroys sin, it brings merit, and it is the measure of the Vedas. Whoever recites this Rāmāyaṇa is freed from all his sins. It is blessed, it brings fame and long life; whoever hears or recites it with faith enjoys happiness here with his sons, grandsons, servants and kin, and after death rejoices in heaven. A brāhmaṇa who recites it gains pre-eminence in speech, a kṣatriya gains lordship of the earth, a merchant gains the profit of his trade, and even a śūdra attains greatness. This brief Rāmāyaṇa of a hundred verses is thus the seed of the whole poem of twenty-four thousand verses. As a whole tree lies hidden in its seed, so the entire Rāmāyaṇa of seven kāṇḍas lies hidden in this one sarga, and tradition says that reading this sarga alone gives the fruit of reading the whole. Students first learn this sarga and then go on to the full poem. So the sarga that began with a question ends with the promise of its reward, and in between it gathers up the whole life of Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वाच् + विदाम् — जश्त्वसन्धिः (चकारस्य गकारः)
- समासः
- वाचं विदन्ति इति वाग्विदः — उपपदतत्पुरुषः (विद् धातोः क्विप्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (निर्धारणे)
- सन्धिः
- मुनि + पुङ्गवम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुनिषु पुङ्गवः (श्रेष्ठः) — व्याघ्रादिगणे तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- कः + नु + अस्मिन् — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (कः+नु = को नु), ततः यण्सन्धिः (नु+अस्मिन् = न्वस्मिन्)
- समासः
- समासः नास्ति (पदत्रयम्)
- विभक्तिः
- कः — प्रथमा एकवचनम्; अस्मिन् — सप्तमी एकवचनम्
- सन्धिः
- सत्य + वाक्यः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्यं वाक्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- धर्म + ज्ञः
- समासः
- धर्मं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः (ज्ञा धातोः कः प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- एक + प्रिय + दर्शनः
- समासः
- एकम् (अद्वितीयम्) प्रियं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः (अन्तः कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आत्मन् + मतुप् → आत्मवत्; प्रथमैकवचने आत्मवान्
- समासः
- समासः नास्ति — मतुबन्तं तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जित + क्रोधः
- समासः
- जितः क्रोधः येन सः — बहुव्रीहिः (तृतीयार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + असूयकः → अनसूयकः (नञः अजादौ 'अन्' आदेशः)
- समासः
- न असूयकः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इक्ष्वाकु + वंश + प्रभवः
- समासः
- इक्ष्वाकूणां वंशः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मात् प्रभवः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- द्युति + मतुप् → द्युतिमत्; प्रथमैकवचने द्युतिमान्
- समासः
- समासः नास्ति — मतुबन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विपुल + अंसः → विपुलांस (अकः सवर्णे दीर्घः)
- समासः
- विपुलौ अंसौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कम्बु + ग्रीवः
- समासः
- कम्बुः (शङ्खः) इव ग्रीवा यस्य सः — उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महत् + हनुः → महाहनुः ('आन्महतः' इति महत्-शब्दस्य समासे 'महा' आदेशः)
- समासः
- महती हनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + इष्वासः → महेष्वासः (गुणसन्धिः, अ + इ = ए)
- समासः
- इषून् अस्यति इति इष्वासः (धनुः) — उपपदतत्पुरुषः; महान् इष्वासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गूढ + जत्रुः
- समासः
- गूढं जत्रु (स्कन्धसन्धिः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अरि + मुम् आगमः + दमः → अरिन्दमः
- समासः
- अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (खच् प्रत्ययः, अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + जानु + बाहुः
- समासः
- आजानु — अव्ययीभावः (जानुपर्यन्तम्); आजानु लम्बमानौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम + विभक्त + अङ्गः → ...विभक्ताङ्गः (सवर्णदीर्घसन्धिः)
- समासः
- समं विभक्तानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः (अन्तः कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सत्य + सन्धः
- समासः
- सत्या सन्धा (प्रतिज्ञा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पितुः + वचन → पितुर्वचन (विसर्गस्य रेफादेशः — ससजुषो रुः)
- समासः
- पितुः वचनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; वचनस्य निर्देशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- सुमित्रा + आनन्द → सुमित्रानन्द (सवर्णदीर्घः)
- समासः
- सुमित्रायाः आनन्दः — षष्ठीतत्पुरुषः; तं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शत + योजन + विस्तीर्णम्
- समासः
- शतं योजनानि — द्विगुसमासः; शतयोजनानि विस्तीर्णम् — तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (लवणार्णवम् इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- लवण + अर्णवम् → लवणार्णवम् (सवर्णदीर्घसन्धिः)
- समासः
- लवणः अर्णवः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (लङ्घयित्वा इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- वानर + ऋषभः → वानरर्षभः (गुणसन्धिः, अ + ऋ = अर्)
- समासः
- वानरेषु ऋषभः (श्रेष्ठः) — व्याघ्रादिगणे तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जनक + आत्मजाम् → जनकात्मजाम् (सवर्णदीर्घः)
- समासः
- जनकस्य आत्मजा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + ज्ञा + ल्युट् → अभिज्ञानम्
- समासः
- समासः नास्ति — कृदन्तं नपुंसकलिङ्गम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (ददौ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- प्रति + अपादयत् → प्रत्यपादयत् (यण्सन्धिः, इ → य्)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं णिजन्तं लङ्रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वाक् + ऋषभ → वागृषभ (जश्त्वसन्धिः, क् → ग्); + त्व प्रत्ययः
- समासः
- वाचि ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः; तस्य भावः — त्वप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (ईयात् इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- प्र + इत्य → प्रेत्य (गुणसन्धिः, अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (विभक्तिरहितम्)
- सन्धिः
- अभि + सिच् + ल्यप् → अभिषिच्य (उपसर्गनिमित्तकः षत्वविधिः, स् → ष्)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रियायाम्)
- सन्धिः
- क्रोध + मूर्च्छितः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रावणः इत्यस्य विशेषणम्)