संक्षेपरामायणम्

पुरा तपसि स्वाध्याये च नित्यनिरतः वाल्मीकिः नाम तपस्वी मुनिः आसीत्। एकदा सः वाचां वेदितॄणां मध्ये श्रेष्ठं मुनिपुङ्गवं नारदं परिपप्रच्छ। तस्य प्रश्नः एवम् आसीत् — अस्मिन् लोके सम्प्रति कः पुरुषः गुणवान् अस्ति, कः वीर्यवान्, कः धर्मज्ञः, कः कृतज्ञः, कः सत्यवाक्यः, कः दृढव्रतः इति। पुनः सः अपृच्छत् — कः सदाचारेण युक्तः, कः सर्वेषु भूतेषु हितकारी, कः विद्वान्, कः समर्थः, कः च अद्वितीयः प्रियदर्शनः इति। अपि च — कः आत्मवान्, केन क्रोधः जितः, कः कान्तिमान्, कः अनसूयकः, कस्मात् च जातरोषात् संयुगे देवाः अपि बिभ्यति इति। एतत् सर्वं श्रोतुम् अहं परमकौतूहलेन युक्तः अस्मि; हे महर्षे, त्वम् एव एवंविधं नरं वेत्तुम् अर्हसि — इति वाल्मीकिः अवदत्। अत्र मुनिना षोडश गुणाः पृष्टाः। एते गुणाः शीलस्य, शौर्यस्य, ज्ञानस्य, लोकसम्बन्धस्य च चतुर्षु क्षेत्रेषु विभक्ताः सन्ति। केवलं शूरः न पृष्टः, केवलं विद्वान् अपि न पृष्टः; किन्तु एतेषां सर्वेषां गुणानां समुच्चयः एकस्मिन् एव पुरुषे कथं सम्भवति इति मुनेः जिज्ञासा। एतैः एव प्रश्नैः समग्रस्य रामायणस्य प्रवृत्तिः भवति। यः प्रश्नः शुद्धः भवति तस्य उत्तरम् अपि शुद्धं भवति — अतः आदौ एव कविः प्रश्नं स्थापयति। अत्र वाल्मीकेः तपस्वित्वं नारदस्य च वाग्विदग्रेसरत्वं सूचितम्। यः स्वयं तपस्वी सः एव गुणवन्तं जिज्ञासते; यः वाचां वेत्ता सः एव तादृशं पुरुषं वर्णयितुं शक्नोति। अतः प्रष्टा उत्तरदाता च उभौ योग्यौ। एतत् सम्भाषणम् एव आदिकाव्यस्य बीजभूतम्। षोडशगुणाः इमे — गुणवत्त्वम्, वीर्यम्, धर्मज्ञत्वम्, कृतज्ञत्वम्, सत्यवाक्यत्वम्, दृढव्रतत्वम्, सच्चारित्र्यम्, सर्वभूतहितत्वम्, विद्वत्त्वम्, सामर्थ्यम्, प्रियदर्शनत्वम्, आत्मवत्त्वम्, जितक्रोधत्वम्, द्युतिमत्त्वम्, अनसूयत्वम्, रणे शत्रुभयङ्करत्वम् इति।

त्रिषु लोकेषु ज्ञातवृत्तान्तः नारदः तं प्रश्नं श्रुत्वा प्रहृष्टः अभवत्। सः प्रत्यवदत् — हे मुने, त्वया कीर्तिताः एते गुणाः बहवः सन्ति, दुर्लभाः च सन्ति; एकस्मिन् पुरुषे एतेषां सङ्गमः प्रायः न दृश्यते। तथापि एतैः सर्वैः गुणैः युक्तः एकः नरः विद्यते। तम् अहं बुद्ध्वा विचार्य च कथयामि, श्रूयताम् इति। ततः सः अकथयत् — इक्ष्वाकूणां वंशे उत्पन्नः रामः नाम पुरुषः जनैः श्रुतः प्रसिद्धः च अस्ति इति। अनेन उत्तरेण नारदः न केवलं नाम सूचयति, अपि तु कुलम् अपि सूचयति; यतः गुणानां मूलेषु कुलशिक्षा अपि अन्यतमा भवति। इक्ष्वाकुवंशः सत्यपरायणः वंशः; तस्मिन् एव वंशे सत्यव्रतः रामः जातः — एषा सङ्गतिः सार्थिका। अनेन प्रश्नोत्तरेण एव संक्षेपरामायणस्य आरम्भः भवति। नारदः न कल्पितं किमपि वदति; सः त्रिकालज्ञः सन् प्रत्यक्षवत् जानाति। अतः अस्य वचनं प्रमाणभूतम्।

नारदः रामस्य गुणान् एवं वर्णयति। सः नियतात्मा, महावीर्यः, द्युतिमान्, धृतिमान्, जितेन्द्रियः च अस्ति। सः बुद्धिमान्, नीतिमान्, वाग्मी, श्रीमान्, शत्रुनाशकः च। तस्य शरीरलक्षणानि अपि उत्तमानि सन्ति — विपुलौ अंसौ, आजानुलम्बिनौ महान्तौ बाहू, शङ्खसदृशी ग्रीवा, महती हनुः, विशालम् उरः, महत् धनुः, मांसेन गूढे जत्रुणी, सुन्दरं शिरः, शुभं ललाटम्, उत्तमः विक्रमः च। सः समः, समविभक्ताङ्गः, स्निग्धवर्णः, प्रतापवान्, पीनवक्षाः, विशालाक्षः, लक्ष्मीवान्, शुभलक्षणयुक्तः च। गुणेषु सः धर्मज्ञः, सत्यसन्धः, प्रजानां हिते सदा रतः, यशस्वी, ज्ञानसम्पन्नः, शुचिः, संयतः, समाधिमान् च। सः प्रजापतिसमः, धाता, रिपुनाशकः, जीवलोकस्य रक्षिता, धर्मस्य परिरक्षिता च। सः वेदान् वेदाङ्गानि च तत्त्वतः जानाति, धनुर्वेदे निष्णातः, सर्वशास्त्राणाम् अर्थं वेत्ति, स्मृतिमान् प्रतिभानवान् च अस्ति। सः सर्वलोकप्रियः, साधुः, अदीनात्मा, विचक्षणः, सर्वेषु समदृष्टिः, सद्भिः जनैः सदा उपगम्यः — यथा समुद्रः नदीभिः सदा उपगम्यते तथा। अत्र द्रष्टव्यम् — नारदः प्रथमं गुणान् वर्णयति, ततः रूपम्, पुनः च गुणान्। एतेन सूच्यते यत् रूपं गुणानाम् आश्रयमात्रम्, गुणाः एव प्रधानाः इति। एवं नारदेन वाल्मीकेः षोडशप्रश्नानाम् एकम् एव उत्तरं दत्तम् — रामः इति। विशेषतः अत्र त्रयः शब्दाः मननीयाः — सत्यसन्धः, धर्मस्य परिरक्षिता, जीवलोकस्य रक्षिता इति। सत्यम् अस्य स्वभावः, धर्मः अस्य मार्गः, लोकरक्षणं च अस्य प्रयोजनम्। एतेषु त्रिषु समग्रं रामचरितं सङ्गृहीतम्। यथा समुद्रः गम्भीरः चलनरहितः च भवति, तथा रामः अपि गाम्भीर्येण धैर्येण च युक्तः इति उपमया ज्ञाप्यते।

कदाचित् राजा दशरथः प्रजानां हितकाम्यया तं ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैः युक्तं प्रियं पुत्रं रामं यौवराज्ये अभिषेक्तुम् ऐच्छत्। अभिषेकस्य सम्भारान् दृष्ट्वा तस्य भार्या कैकेयी पूर्वं दत्तौ वरौ स्मारयित्वा द्वे वस्तुनी अयाचत — रामस्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वनवासः, भरतस्य च राज्याभिषेकः इति। सत्यवचने बद्धः धर्मपाशेन च नियन्त्रितः राजा दशरथः अनिच्छन् अपि प्रियं पुत्रं वनं प्रावाजयत्। रामः तु पितुः आज्ञां श्रुत्वा न शोकम् अकरोत्, न क्रोधम्, न च राज्यलोभेन विवादम्। पितुः वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियं कर्तुं च सः प्रतिज्ञाम् आस्थाय शान्तमनसा वनं जगाम। अत्र रामस्य पितृवाक्यपरिपालनम् एव परमः धर्मः इति दर्शितम्। एतेन एव प्रसङ्गेन वाल्मीकिना पृष्टाः धर्मज्ञत्वसत्यवाक्यत्वदृढव्रतत्वादयः गुणाः कथामुखे एव प्रत्यक्षं प्रदर्श्यन्ते। यत् वचनेन उक्तं तत् आचरणेन सिद्ध्यति — इति काव्यस्य रीतिः। कैकेय्याः अपि दोषः केवलं तस्याः न; मन्थरायाः वचनेन तस्याः बुद्धिः विकृता जाता। एवं कथायाः आरम्भे एव सुखस्य दुःखस्य च अनित्यता प्रदर्श्यते — एकस्मिन् दिने अभिषेकः निश्चितः, तस्मिन् एव दिने वनवासः आरब्धः।

तं वनं व्रजन्तं रामं प्रियः भ्राता लक्ष्मणः अनुजगाम। सः स्नेहेन विनयेन च सम्पन्नः सुमित्रायाः आनन्दवर्धनः आसीत्; भ्रातरं विना क्षणमपि स्थातुं न शक्नोति स्म। रामस्य भार्या सीता अपि जनकस्य कुले जाता, देवमायया निर्मिता इव सुन्दरी, सर्वलक्षणसम्पन्ना, नारीणां मध्ये उत्तमा, पत्यौ अनुव्रता च आसीत्; सा रामम् अन्वगच्छत् — यथा रोहिणी चन्द्रम् अनुगच्छति तथा। पौरैः जनैः पित्रा दशरथेन च अनुगतः रामः शृङ्गवेरपुरे गङ्गातीरं प्राप्य निषादाधिपतिना गुहेन सह समागतः। तत्र सः सारथिं सुमन्त्रं निवर्तयामास। ततः ते त्रयः वनेन वनं गच्छन्तः महानदीः तीर्त्वा भरद्वाजमुनेः शासनात् चित्रकूटपर्वतम् आगच्छन्। तत्र रमणीयम् आवसथं कृत्वा देवगन्धर्वसदृशाः ते त्रयः सुखं न्यवसन्। एवं वनवासः केवलं शोकरूपः न भूत्वा धर्मस्य प्रीतेः च आश्रयः अभवत्। गुहः निषादः सन् अपि रामेण मित्रत्वेन स्वीकृतः। एतेन रामस्य समदृष्टिः स्पष्टा भवति — सः जातिं न पश्यति, भक्तिम् एव पश्यति। एषा एव दृष्टिः अग्रे शबर्याः हनुमतः विभीषणस्य च स्वीकारे दृश्यते।

रामे चित्रकूटं गते पुत्रशोकेन आतुरः राजा दशरथः पुत्रं स्मरन् विलपन् च प्राणान् अत्यजत्, स्वर्गं च जगाम। तस्मिन् मृते वसिष्ठप्रमुखैः द्विजैः राज्याय नियुज्यमानः अपि महाबलः भरतः तत् राज्यं न ऐच्छत्। सः सैन्येन सह वनं गत्वा महात्मानं रामं प्रसादयितुं यतितवान् — हे आर्य, त्वम् एव धर्मज्ञः, त्वम् एव राजा भव इति। रामः तु पितुः सत्यं रक्षितुम् इच्छन् राज्यं न प्रत्यगृह्णात्। सः भरताय राज्यस्य चिह्नरूपे स्वपादुके प्रादात्। पुनः पुनः याचित्वा अपि असिद्धार्थः भरतः रामस्य पादुके शिरसा गृहीत्वा प्रत्यागच्छत्। सः अयोध्यां न प्रविष्टवान्, किन्तु नन्दिग्रामे वसन् रामस्य आगमनं प्रतीक्षमाणः तस्य एव नाम्ना राज्यं पर्यपालयत्। एवं भ्रात्रोः परस्परं स्नेहः त्यागः च लोके आदर्शः अभवत् — एकः राज्यं त्यजति, अपरः अपि तत् न स्वीकरोति। पादुके एव राज्यचिह्नम् इति भरतस्य निर्णयः राजनीतेः नूतनम् आदर्शं स्थापयति — सिंहासनं न स्वामी, स्वामिनः आज्ञा एव प्रमाणम्।

भरतस्य प्रयाणानन्तरं रामः पुनः पुनः आगच्छतां पौराणां सङ्गं त्यक्तुम् इच्छन् चित्रकूटात् अपगम्य दण्डकारण्यं प्रविवेश। तत्र सः विराधं नाम बलवन्तं राक्षसं जघान। अनन्तरं शरभङ्गं सुतीक्ष्णम् अगस्त्यम् अगस्त्यभ्रातरं च महर्षीन् ददर्श। अगस्त्यस्य वचनात् सः इन्द्रदत्तं महत् धनुः, अक्षयबाणयुक्तौ तूणीरौ, तीक्ष्णं खड्गं च प्राप्तवान्। तत्र वने निवसन्तं रामं दण्डकारण्यवासिनः ऋषयः उपगम्य राक्षसाणां वधाय प्रार्थयन्त। सः तेभ्यः अभयं दत्त्वा प्रतिज्ञाम् अकरोत् — यज्ञविघ्नकारिणः राक्षसान् अहं हनिष्यामि इति। अनेन वनवासः तपस्विनां रक्षणस्य साधनम् अभवत्; दुःखम् अपि परोपकारस्य अवसरः जातः। अगस्त्येन दत्तानि अस्त्राणि केवलं आयुधानि न; तानि ऋषीणां विश्वासस्य प्रतीकानि। तपसा युक्ता शक्तिः, शक्त्या युक्तं तपः — उभयोः सङ्गमः अत्र दृश्यते।

ततः सः पञ्चवट्यां गोदावर्याः तीरे न्यवसत्। तत्र कामरूपधारिणी शूर्पणखा नाम राक्षसी आगत्य रामं याचितवती। रामस्य अनुमत्या लक्ष्मणः तस्याः कर्णनासिके चिच्छेद। तस्याः वचनेन कुपिताः खरः त्रिशिराः दूषणः च सानुचराः युद्धाय आगच्छन्। रामः एकाकी एव जनस्थाननिवासिनां भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि, तथा खरं त्रिशिरसं दूषणं च जघान। एतेन युद्धेन रामस्य अद्भुतं महावीर्यत्वं लोके प्रसिद्धम् अभवत्; ऋषिभ्यः दत्तम् अभयवचनम् अपि सफलम् अभवत्। एकः पुरुषः चतुर्दशसहस्राणि जयति इति अतिशयोक्तिः न; अत्र धर्मबलस्य अधर्मबलं प्रति विजयः सूच्यते। अत्र एव रावणविरोधस्य बीजम् अपि निहितम्।

हतशेषाः राक्षसाः लङ्कां गत्वा रावणाय सर्वं न्यवेदयन्। क्रुद्धः रावणः मारीचं नाम राक्षसं सहायत्वेन अवृणोत्। मारीचः तं वारयन् अवदत् — हे रावण, महाबलेन रामेण सह विरोधः तव क्षेमाय न भविष्यति इति। तथापि कालेन चोदितः रावणः तस्य हितवचनं न अशृणोत्। मारीचः सुवर्णमृगस्य रूपं धृत्वा सीतायाः मनः आकृष्टवान्। तस्य पृष्ठतः रामे गते, सीतायाः वचनेन लक्ष्मणे च गते, शून्यम् आश्रमं प्राप्य रावणः तापसवेषेण सीताम् अपहृत्य आकाशमार्गेण अगच्छत्। मार्गे गृध्रराजः जटायुः तं दृष्ट्वा सीतां रक्षितुं युद्धम् अकरोत्; रावणः तं खड्गेन निहत्य सीतया सह लङ्काम् अगच्छत्। प्रत्यागतः रामः शून्यम् आश्रमं दृष्ट्वा, पतितं जटायुषं च ज्ञात्वा, भृशं शोकाकुलः सन् विललाप। सः तस्य गृध्रराजस्य और्ध्वदेहिकीं क्रियां कृत्वा ततः सीताम् अन्वेष्टुं प्रववृते। अत्र कविः दर्शयति — यः परार्थं प्राणान् त्यजति सः पुत्रवत् संस्कारम् अर्हति इति। रावणः बलेन युद्धं न कृतवान्, किन्तु छलेन सीताम् अहरत्। एतेन तस्य दौर्बल्यं प्रकटीभवति — यः धर्मेण जेतुं न शक्नोति सः एव मायाम् आश्रयते। जटायुः तु वृद्धः पक्षी सन् अपि परार्थं युद्धं कृतवान्; तस्य त्यागः रामेण पितृवत् सम्मानितः।

मार्गे सः कबन्धं नाम विकृतरूपं राक्षसं दृष्ट्वा तस्य बाहू छित्त्वा तं ददाह। दग्धः कबन्धः दिव्यरूपं प्राप्य स्वर्गं गच्छन् रामम् अवदत् — हे राघव, ऋष्यमूके सुग्रीवेण सह सख्यं कुरु, सः ते सीताया अन्वेषणे साहाय्यं करिष्यति इति। ततः रामः शबरीं नाम धर्मचारिणीं तापसीं ददर्श; तया पूजितः सत्कृतः च सः पम्पासरसः तीरे हनूमता समागतः। हनुमतः वचनात् सः ऋष्यमूकपर्वते सुग्रीवेण सह अग्निं साक्षिणं कृत्वा सख्यम् अकरोत्। सुग्रीवः वालिना कृतम् अपकारं, राज्यहरणं भार्याहरणं च, विस्तरेण रामाय न्यवेदयत्। रामः प्रतिज्ञाम् अकरोत् — अहं वालिनं हनिष्यामि इति। वानरः सुग्रीवः रामस्य बलं शङ्कमानः दुन्दुभेः नाम असुरस्य महत् कङ्कालं सप्त सालवृक्षान् च दर्शयामास। रामः पादाङ्गुष्ठेन तत् कङ्कालम् उत्क्षिप्य, एकेन एव बाणेन सप्त सालान् गिरिं रसातलं च भित्त्वा तस्मिन् विश्वासम् अजनयत्। ततः किष्किन्धां गत्वा युद्धे वालिनं हत्वा सः सुग्रीवं वानरराज्ये प्रत्यपादयत्। शबर्याः आतिथ्यं गृहीत्वा रामः भक्तेः महिमानं दर्शितवान्। वानरैः सह सख्यं कृत्वा च सः दर्शयति यत् महत् कार्यं सहायैः विना न सिध्यति इति। वालिवधः अपि न्यायस्य दण्डरूपः — यः भ्रातुः भार्याम् अहरत्, यः शरणागतं न अरक्षत्, सः दण्ड्यः एव।

राज्यं प्राप्तः सुग्रीवः सर्वान् वानरान् समाहूय जनकात्मजां द्रष्टुम् इच्छन् चतसृषु दिक्षु प्रस्थापयामास। दक्षिणां दिशं गतानां वानराणां समीपे सम्पातिः नाम गृध्रः लङ्कायां सीतायाः स्थितिं कथयामास। ततः महाबलः हनूमान् शतयोजनविस्तीर्णं लवणार्णवं लङ्घयित्वा रावणेन पालितां लङ्कां प्राप। तत्र अशोकवनिकायां रामम् एव ध्यायन्तीं शोकमग्नां सीतां ददर्श। सः तस्यै रामस्य अभिज्ञानम् अङ्गुलीयकं दत्त्वा सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत्, तां समाश्वास्य च वनिकायाः तोरणं बभञ्ज। ततः पञ्च सेनापतीन्, सप्त मन्त्रिपुत्रान्, रावणपुत्रम् अक्षं च हत्वा, बन्धनं प्राप्य अपि लङ्कां दग्ध्वा सः पुनः समुद्रं लङ्घयित्वा प्रत्यागच्छत्। रामं प्रणम्य सः अवदत् — दृष्टा सीता इति। एतेन एकेन वाक्येन शोकमग्नः रामः पुनः आश्वस्तः अभवत्। भक्तस्य कार्यकुशलता एव स्वामिनः दुःखस्य औषधम् इति अत्र दृश्यते। हनूमतः कार्ये त्रीणि लक्षणानि दृश्यन्ते — बलम्, बुद्धिः, स्वामिभक्तिः च। सागरं लङ्घितुं बलम् आवश्यकम्, सीतायाः विश्वासं जनयितुं बुद्धिः आवश्यका, अभिज्ञानं गृहीत्वा शीघ्रं प्रत्यागन्तुं भक्तिः आवश्यका। एतैः त्रिभिः सः दूतानाम् आदर्शः अभवत्।

ततः रामः सुग्रीवेण महत्या वानरसेनया च सह समुद्रतीरम् आगच्छत्। तत्र सः शरैः समुद्रं क्षोभयितुम् उद्यतः अभवत्; भीतः समुद्रः प्रत्यक्षः भूत्वा नलं नाम शिल्पिनं सेतोः कर्तारम् अदर्शयत्। नलेन कृतेन सेतुना सागरं तीर्त्वा रामः लङ्काम् उपागच्छत्। तत्र रावणेन तिरस्कृतः धर्मात्मा विभीषणः रामं शरणं गतः; रामः तस्मै लङ्कायाः राज्यं दातुं प्रतिज्ञातवान्। महति सङ्ग्रामे सः कुम्भकर्णम्, इन्द्रजितम्, प्रहस्तादीन् राक्षसवीरान् च हत्वा अन्ते सपुत्रबान्धवं रावणं जघान। हते रावणे देवाः ऋषयः च प्रहृष्टाः पुष्पवृष्टिं कृत्वा रामं प्रशशंसुः। एवं दुष्टानां निग्रहः शिष्टानां परिपालनं च एकस्मिन् एव कर्मणि सिद्धम्। विभीषणस्य शरणागतिः रामेण विना विचारं स्वीकृता। शरणागतरक्षणम् एव रामस्य परमव्रतम् — एतत् व्रतं युद्धकाण्डे प्रसिद्धम् अस्ति।

अनन्तरं रामः सीतां प्राप्तवान्। लोकापवादस्य भयात् सा जनानां समक्षं स्वशुद्धिं प्रमाणयितुं प्रदीप्तम् अग्निं प्रविष्टा। अग्निदेवः स्वयं तां सर्वथा निर्दोषाम् इति उक्त्वा रामाय समर्पितवान्। तदा देवाः पितरः च प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा रामस्य कर्म प्रशशंसुः; स्वर्गस्थः दशरथः अपि पुत्रं दृष्ट्वा प्रीतः अभवत्। ततः सः लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् अभिषिच्य कृतकृत्यः विज्वरः च प्रमुमोद। प्रीतमनाः रामः देवैः दत्तैः वरैः युद्धे मृतान् वानरान् पुनः जीवयित्वा सर्वैः सुहृद्भिः सह पुष्पकेण विमानेन अयोध्याम् आगच्छत्। मार्गे भरद्वाजाश्रमं गत्वा सः हनूमन्तं भरताय सन्देशं दातुं प्रैषयत्। नन्दिग्रामे भरतेन सह समागत्य जटाः विसृज्य सः सभ्रातृकः अयोध्यां प्रविष्टः। वसिष्ठादिभिः द्विजैः प्रजाभिः च सह राज्ये अभिषिक्तः सन् सः धर्मेण पृथिवीं पालयितुम् आरभत। अग्निपरीक्षा न सीतायाः अविश्वासात् कृता; लोकस्य समक्षं सत्यं प्रकटीकर्तुं कृता इति व्याख्यातारः वदन्ति।

रामस्य राज्ये सर्वाः प्रजाः हृष्टाः सन्तुष्टाः पुष्टाः धर्मपरायणाः च आसन्। तत्र काचित् अपि विधवा शोकेन न अरोदीत्; व्यालकृतं भयं न आसीत्; व्याधिजं भयम् अपि न आसीत्। लोकः निरामयः निरातङ्कः च अभवत्; चोराः न आसन्; कोऽपि जनः अनर्थं न प्राप्नोत्। वृद्धाः बालानाम् और्ध्वदेहिकानि कर्माणि न अकुर्वन्। सर्वे मुदिताः, सर्वे स्वे स्वे धर्मे स्थिताः, सर्वे परस्परं प्रीताः च आसन्। रामम् एव पश्यन्तः जनाः निरन्तरं सुखम् अन्वभवन्। वृक्षाः नित्यं पुष्पिताः फलिताः च आसन्; पर्जन्यः यथाकालं ववर्ष; वायुः सुखस्पर्शः प्रववौ। ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः च लोभं त्यक्त्वा स्वे स्वे कर्मणि सन्तुष्टाः स्थिताः। एवं धर्मेण पालयन् रामः दशवर्षसहस्राणि दशशतानि च राज्यं कृत्वा अन्ते ब्रह्मलोकं गमिष्यति। एतत् एव राज्यं लोके रामराज्यम् इति प्रसिद्धम्; अद्यापि सुशासनस्य उपमानरूपेण एतत् एव कथ्यते। राज्ञः गुणाः एव प्रजासु प्रतिबिम्बिताः भवन्ति — एषः अस्य वर्णनस्य आशयः। यदा राजा धर्मे स्थितः भवति तदा प्रकृतिः अपि अनुकूला भवति इति भारतीयराजनीतेः सिद्धान्तः अत्र काव्यरूपेण उक्तः।

अन्ते नारदः अस्य आख्यानस्य फलश्रुतिं कथयति। इदम् आख्यानं पवित्रं, पापनाशकं, पुण्यजनकं, वेदैः च सम्मितम् अस्ति। यः नरः एतत् रामायणं पठति सः सर्वैः पापैः विमुच्यते। एतत् धन्यं यशस्यम् आयुष्यवर्धकं च; यः श्रद्धया शृणोति पठति वा सः पुत्रपौत्रैः भृत्यैः बान्धवैः च समन्वितः इह सुखं भुङ्क्ते, प्रेत्य च स्वर्गे मोदते। पठन् ब्राह्मणः वाचि श्रैष्ठ्यं प्राप्नोति, क्षत्रियः भूमिपतित्वं लभते, वैश्यः पण्यफलं प्राप्नोति, शूद्रः अपि महत्त्वं प्राप्नोति। एवं शतश्लोकात्मकम् इदं संक्षेपरामायणं समग्रस्य चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकात्मकस्य काव्यस्य बीजम् अस्ति। बीजे यथा समग्रः वृक्षः निहितः भवति, तथा अस्मिन् एकस्मिन् सर्गे सप्तकाण्डात्मकं सम्पूर्णं रामायणं निहितम् अस्ति। अतः अस्य सर्गस्य पठनम् एव सम्पूर्णरामायणपठनस्य फलं ददाति इति परम्परा वदति। एतत् सर्गम् अधीत्य एव शिष्याः अग्रे विस्तृतं काव्यम् आरभन्ते। एवं प्रश्नेन आरब्धः अयं सर्गः फलश्रुत्या समाप्तिं गच्छति; मध्ये च रामस्य सम्पूर्णं चरितं सङ्गृहीतम् अस्ति।