शुनःशेपस्य रक्षा

पूर्वस्मिन् सर्गे ऋचीकात् मध्यमं पुत्रं शुनःशेपं क्रीत्वा राजा अम्बरीषः रथेन प्रतिनिवृत्तः। अयं सर्गः तस्य एव उपाख्यानस्य अवसानं वर्णयति। शतानन्दः रामं संबोधयन् वदति — हे नरश्रेष्ठ रघुनन्दन, महायशाः सः राजा शुनःशेपं गृहीत्वा मध्याह्ने पुष्करे विश्रान्तिम् अकरोत्। तस्मिन् विश्राम्यति सति महायशाः शुनःशेपः ज्येष्ठं पुष्करतीर्थम् आगत्य तत्र ऋषिभिः सार्धं तप्यन्तं मातुलं विश्वामित्रं ददर्श। सः तृष्णया श्रमेण च परमातुरः, विषण्णवदनः दीनः च आसीत्। अत्र द्रष्टव्यम् — बालकः न यूपसमीपे, अपितु तीर्थे एव शरणम् अलभत; तीर्थस्य माहात्म्यं मातुलसम्बन्धः च उभयम् अत्र सूचितम्। विश्वामित्रस्य भगिनी सत्यवती ऋचीकस्य पत्नी; अतः शुनःशेपस्य सः मातुलः। ‘व्यश्रमत्’ इति क्रियापदेन मध्याह्नविश्रामः सूच्यते; तेन एव बालकस्य मुनिदर्शनावसरः जातः इति कथानकस्य सन्धिः।

शुनःशेपः मुनेः अङ्के पपात, इदं च वाक्यम् उवाच — ‘मम माता नास्ति, पिता नास्ति; ज्ञातयः बान्धवाः च कुतः स्युः? हे सौम्य, हे मुनिपुंगव, धर्मेण मां त्रातुम् अर्हसि। त्वम् एव हि सर्वेषां त्राता, त्वम् एव च सर्वेषां भावनः — पोषकः पालकः च। यथा राजा अम्बरीषः कृतकार्यः स्यात्, तथा अहम् अपि दीर्घायुः अव्ययः च भवेयम्; अनुत्तमं तपः तप्त्वा च स्वर्गलोकम् उपाश्नीयाम्।’ अत्र मनोहरम् एतत् — बालकः न केवलं स्वप्राणरक्षाम् इच्छति, अपितु राज्ञः यज्ञस्य सिद्धिम् अपि वाञ्छति। एषा अस्य आर्जवस्य धर्मनिष्ठायाः च निदर्शनम्। ‘भावनः’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — न केवलं रक्षकः, अपितु सर्वेषां सत्तायाः पोषकः इत्यर्थः; एतेन बालकः मातुलं देवतावत् स्तौति।

‘हे धर्मात्मन्, भव्येन प्रसन्नेन चेतसा त्वम् एव अनाथस्य मम नाथः भव; यथा पिता पुत्रं रक्षति, तथा मां किल्बिषात् — पापजन्यात् अस्मात् संकटात् — त्रातुम् अर्हसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा महातपाः विश्वामित्रः तं बहुविधं सान्त्वयित्वा स्वपुत्रान् प्रति इदम् उवाच। अत्र मुनेः द्विविधा प्रतिक्रिया द्रष्टव्या — प्रथमं शरणागतस्य सान्त्वनम्, ततः च उपायचिन्ता। सान्त्वनं विना उपायः निष्फलः, उपायं विना सान्त्वनं वञ्चनम् इति। ‘भव्येन चेतसा’ इति पदद्वयेन प्रसन्नं कल्याणसंकल्पं च मनः विवक्षितम्। ‘किल्बिषम्’ इति च न बालकस्य स्वकृतं पापम्, अपितु यत् पापं तं यज्ञपशुत्वम् आनीतवत्, तत् एव।

विश्वामित्रः अवदत् — ‘हे पुत्राः, शुभार्थिनः पितरः यस्मिन् प्रयोजने पुत्रान् जनयन्ति, यत् च परलोकहितम् उद्दिश्य तेषाम् उत्पत्तिः इष्यते, तस्य प्रयोजनस्य कालः अयम् आगतः। अयं मुनिसुतः बालः मत्तः शरणम् इच्छति। अस्य जीवितमात्रेण — स्वजीवनं दत्त्वा — मम प्रियं कुरुत।’ पितुः इयम् आज्ञा अतिकठोरा प्रतिभाति; किन्तु शरणागतरक्षणं ब्राह्मणस्य परमः धर्मः, पुत्राः च तस्य धर्मस्य साधनम् इति मुनेः दृष्टिः। ‘जीवितमात्रेण’ इति पदेन अन्यत् किमपि न याचितम्, केवलं प्राणाः एव — इति मुनेः स्पष्टवादिता प्रकट्यते।

‘यूयं सर्वे सुकृतकर्माणः, सर्वे च धर्मपरायणाः स्थ। अतः नरेन्द्रस्य यज्ञे पशुभूताः भूत्वा अग्नेः तृप्तिं प्रयच्छत। एवं कृते सति शुनःशेपः नाथवान् भविष्यति, यज्ञः च अविघ्नतः समाप्स्यते, देवताः तर्पिताः भविष्यन्ति, मम वचः च कृतं भविष्यति।’ एकेन एव कर्मणा चत्वारि प्रयोजनानि सिध्यन्ति इति मुनेः युक्तिः। किन्तु सा युक्तिः तेषां स्वप्राणान् एव मूल्यत्वेन याचते; अतः परीक्षा दुःसहा। ‘अविघ्नतः’ इति अव्ययपदेन यज्ञस्य निर्विघ्नसमाप्तिः उच्यते; एषा एव सर्वस्य उपाख्यानस्य परिणतिः भविष्यति, किन्तु अन्येन एव उपायेन।

मुनेः तत् वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दप्रभृतयः तस्य सुताः साभिमानं सलीलं च इदम् अब्रुवन् — ‘हे विभो, कथं स्वसुतान् हित्वा अन्यस्य सुतं त्रायसे? भोजने श्वमांसम् इव इदं कर्म वयम् अकार्यम् इव पश्यामः।’ ‘सलीलम्’ इति पदेन तेषां परिहासः सूच्यते; पितुः आज्ञा तैः न केवलं प्रत्याख्याता, अपितु उपहसिता अपि। श्वमांसोपमा च तेषाम् एव शापस्य बीजं भवति। ‘कथमात्मसुतान् हित्वा’ इति प्रश्नः स्वाभाविकः, किन्तु तत्र स्नेहः न, स्वार्थः एव मूलम् — इति मुनिः पश्यति।

पुत्राणां तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवस्य नेत्रे क्रोधेन संरक्ते अभवताम्, सः च व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘इदं वचनं निःसाध्वसं निर्भयम्, धर्मात् अपि विगर्हितम्। मम वाक्यम् अतिक्रम्य यत् दारुणं रोमहर्षणं वचः युष्माभिः उक्तम्, तेन यूयं सर्वे वासिष्ठाः इव जातिषु श्वमांसभोजिनः भूत्वा पूर्णं वर्षसहस्रं पृथिव्याम् अनुवत्स्यथ।’ वसिष्ठपुत्राणां पूर्वं दत्तः शापः अत्र दृष्टान्ततया उपन्यस्तः; येन उपमानेन तैः पितुः आज्ञा उपहसिता, तेन एव उपमानेन शापः निर्दिष्टः इति काव्ये रमणीयम्। शापस्य त्रयः अंशाः — जातिपातः, श्वमांसभोजित्वम्, वर्षसहस्रं भूवासः च।

एवं पुत्रान् शापसमायुक्तान् कृत्वा मुनिवरः आर्तस्य शुनःशेपस्य निरामयां निर्विघ्नां रक्षां विधाय इदम् उवाच — ‘पवित्रपाशैः आबद्धः, रक्तमाल्यानुलेपनः सन्, वैष्णवं यूपम् आसाद्य वाग्भिः अग्निम् उदाहर — स्तुहि। हे मुनिपुत्रक, इमे द्वे दिव्ये गाथे गायेथाः; ततः अम्बरीषस्य अस्मिन् यज्ञे सिद्धिम् अवाप्स्यसि।’ एतत् एव सर्गस्य केन्द्रम् — शस्त्रेण न, बलेन न, मन्त्रेण एव रक्षा विहिता। यज्ञविधिः न लुप्यते, पशुः च न हन्यते — उभयोः समन्वयः स्तुत्या साध्यते। ‘निरामया रक्षा’ इति पदेन सा रक्षा सूच्यते या न व्यभिचरति; मुनिः प्रथमं तां विधाय पश्चात् गाथोपदेशं करोति।

शुनःशेपः ते द्वे गाथे सुसमाहितः गृहीत्वा त्वरया राजसिंहम् अम्बरीषम् उवाच — ‘हे महाबुद्धे राजसिंह, शीघ्रं गच्छावहे; हे राजेन्द्र, निवर्तयस्व, दीक्षां च समुदाहर।’ ऋषिपुत्रस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा हर्षसमन्वितः नृपतिः अतन्द्रितः अनलसः च शीघ्रं यज्ञवाटं जगाम। बालकस्य त्वरा अत्र विशेषेण द्रष्टव्या — मृत्युभयं त्यक्त्वा सः एव यज्ञं प्रति राजानं प्रेरयति, यतः मन्त्रबलेन तस्य निर्भयता जाता। ‘अतन्द्रितः’ इति राज्ञः विशेषणम्; पूर्वं सः पशुम् अन्वेषयन् अटति स्म, इदानीं तु सिद्धसाधनः त्वरया गच्छति।

सदस्यानाम् अनुमतेन राजा तं पवित्रकृतलक्षणं रक्ताम्बरं च पशुं कृत्वा यूपे समबन्धयत्। बद्धः सन् सः मुनिपुत्रकः अग्र्याभिः श्रेष्ठाभिः वाग्भिः यथावत् इन्द्रम् इन्द्रानुजं च — उपेन्द्रं विष्णुम् — उभौ सुरौ अभितुष्टाव। यूपः वैष्णवः, स्तुतिः च ऐन्द्री ऐन्द्रानुजी च; एवं विश्वामित्रोपदिष्टः विधिः यथावत् सम्पन्नः। ‘पवित्रकृतलक्षणम्’ इति यज्ञपशोः संस्कारः, ‘रक्ताम्बरम्’ इति च तस्य वेषः — विधिः सर्वथा न लुप्तः इति कविः दर्शयति।

ततः रहस्यस्तुत्या तोषितः प्रीतः सहस्राक्षः वासवः शुनःशेपाय दीर्घम् आयुः प्रादात्। सः च राजा, हे नरश्रेष्ठ, यज्ञं समाप्तवान्, सहस्राक्षप्रसादजं बहुगुणं फलं च लेभे। धर्मात्मा महातपाः विश्वामित्रः अपि पुष्करेषु भूयः दशवर्षशतानि तपः तेपे। एवम् अयं सर्गः शुनःशेपोपाख्यानं समापयति — पशुः न हतः, यज्ञः न विघ्नितः, दाता न वञ्चितः इति। अन्ते च विश्वामित्रस्य पुनः तपःप्रवृत्तिं दर्शयन् अग्रिमस्य सर्गस्य — ब्रह्मणा ऋषिपदप्रदानस्य मेनकया च तपोभङ्गस्य — भूमिकां रचयति। ‘दीर्घम् आयुः’ इति वरः बालकस्य प्रथमयाचनायाः (‘अहं दीर्घायुरव्ययः’) साक्षात् फलम्; एवं याचितं तत् एव लब्धम् इति काव्ये वृत्तपरिपूर्तिः।