मेनकया विश्वामित्रस्य तपोभङ्गः

पूर्वस्मिन् सर्गे शुनःशेपस्य मोक्षः अम्बरीषस्य च यज्ञसमाप्तिः वर्णिता; अत्र शतानन्दः विश्वामित्रस्य तपसः अग्रिमं सोपानं कथयति। वर्षसहस्रे पूर्णे सति सः व्रतस्नानम् अकरोत्। तदा सर्वे सुराः तस्य तपसः फलं कर्तुम् इच्छन्तः तं महामुनिम् अभ्यगच्छन्। महातेजाः ब्रह्मा सुरुचिरं वचः अब्रवीत् — ‘भद्रं ते; स्वार्जितैः शुभैः कर्मभिः त्वम् ऋषिः असि।’ एवम् उक्त्वा देवेशः पुनः त्रिदिवं जगाम। किन्तु विश्वामित्रः तावता न तुष्टः; सः भूयः महत् तपः तेपे। अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषिपदं तस्य लक्ष्यं न, ब्रह्मर्षित्वम् एव; अतः वरलाभः अत्र विरामः न भवति, अपितु नूतनस्य श्रमस्य आरम्भः। ‘ऋषिः त्वम् असि’ इति वचनं स्तुतिमात्रं न, अपि तु प्रथमा पदवी; तपस्विनां क्रमः हि ऋषिः, महर्षिः, ब्रह्मर्षिः इति। विश्वामित्रः क्षत्रियकुलोत्पन्नः सन् यत् वसिष्ठेन सह स्पर्धया आरब्धवान्, तस्य एतत् प्रथमं फलम्।

ततः महता कालेन परमाप्सराः मेनका पुष्करेषु स्नातुं समुपचक्रमे। महातेजाः कुशिकात्मजः तत्र तां रूपेण अप्रतिमां मेनकां ददर्श। कविः उपमाम् अत्र योजयति — जलदे विद्युत् यथा भाति, तथा सा पुष्करजले अभात्। इयम् उपमा द्विविधम् अर्थं सूचयति — तस्याः सौन्दर्यस्य दीप्तिम्, तस्याः च क्षणिकत्वम्; विद्युत् हि दृष्टमात्रा नश्यति। तपसः राशिः अपि तथैव क्षणेन क्षीणः भवितुम् अर्हति। ‘ततः कालेन महता’ इति पदेन कविः सूचयति यत् बहूनि वर्षाणि निर्विघ्नानि गतानि; विघ्नः तु अकस्मात् एव आगच्छति। न च मेनका तपोभङ्गार्थम् आगता इति कविः वदति — सा स्नातुम् एव आगता; दोषः तु द्रष्टुः चित्ते उत्पन्नः।

तां दृष्ट्वा मुनिः कन्दर्पदर्पवशगः अभवत्, ताम् इदम् अब्रवीत् — ‘अप्सरः, ते स्वागतम् अस्तु; इह मम आश्रमे वस। भद्रं ते; मदनेन विमोहितं माम् अनुगृह्णीष्व।’ एवम् उक्ता सा वरारोहा तत्र वासम् अकरोत्। मननीयम् अत्र — यः सहस्रं वर्षाणि तपसि स्थितः, सः एकेन दर्शनेन वशं गतः; न बाह्यः कश्चित् शत्रुः, अपि तु स्वकीयः कन्दर्पदर्पः एव विघ्नः जातः। ‘स्वागतं ते’ इति आतिथ्यवचनम्, ‘वस चेह’ इति निमन्त्रणम्, ‘अनुगृह्णीष्व’ इति याचनम् — त्रिभिः पदैः कविः मुनेः क्रमशः अवरोहणं दर्शयति। यः देवैः ऋषिपदेन सत्कृतः, सः एव इदानीम् अप्सरसं याचते।

एवं तपसः महान् विघ्नः विश्वामित्रम् उपागमत्। तस्यां तत्र वसन्त्यां पञ्च पञ्च च वर्षाणि — दश वर्षाणि — विश्वामित्रस्य सौम्ये आश्रमे सुखेन व्यतिचक्रमुः। ‘सुखेन’ इति पदं कविः सप्रयोजनं योजयति; सुखं हि तपसः प्रतिपक्षः, तस्य च गणना न भवति। तस्मिन् काले गते सति महामुनिः विश्वामित्रः स्वं वृत्तान्तं प्रत्यवेक्षितुं प्रवृत्तः। ‘पञ्च पञ्च च’ इति द्विरुक्तिः अपि सार्थका — गणनायाः विस्मरणम् एव अत्र सूच्यते। तपसि प्रत्येकं वर्षं गणितम् आसीत्; सुखे तु दशापि वर्षाणि एकवत् गतानि।

सः सव्रीडः इव संवृत्तः, चिन्ताशोकपरायणः च अभवत्। रघुनन्दन, मुनेः सामर्षा बुद्धिः समुत्पन्ना — ‘एतत् सर्वं सुराणां कर्म; महत् इदं तपोऽपहरणम्। अहोरात्रापदेशेन मम दश संवत्सराः गताः। काममोहाभिभूतस्य मम अयं विघ्नः प्रत्युपस्थितः।’ एवं चिन्तयन् सः मुनिवरः निःश्वसन् पश्चात्तापेन दुःखितः अभवत्। अत्र क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं रोषः देवेषु पतति, अनन्तरं तु ‘काममोहाभिभूतस्य’ इति वदन् सः दोषम् आत्मनि एव पश्यति; एतत् एव पश्चात्तापस्य यथार्थं लक्षणम्। ‘अहोरात्रापदेशेन’ इति पदं रमणीयम् — दश संवत्सराः एकाहोरात्रस्य व्याजेन अपहृताः इव। कालस्य एषा माया एव कामस्य बलम्; यावत् मोहः तिष्ठति, तावत् कालः न गण्यते।

अप्सराः भीता वेपन्ती प्राञ्जलिः स्थिता आसीत्; तां दृष्ट्वा कुशिकात्मजः मधुरैः एव वाक्यैः मेनकां विससर्ज। राम, ततः विश्वामित्रः उत्तरं पर्वतं जगाम। महायशाः सः नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा कामं जेतुकामः अभवत्। अत्र मुनेः औदार्यं प्रकाशते — न सः मेनकां शशाप, न च ताम् अवमन्यते; यः स्वदोषं जानाति, सः परं न दण्डयति। ‘उत्तरं पर्वतम्’ इति हिमवन्तम् आह; स्थानपरिवर्तनम् अपि साधनस्य अङ्गम्, यतः पूर्वस्थाने स्मृतिः एव विघ्नः भवेत्। ‘नैष्ठिकीं बुद्धिम्’ इति पदेन सङ्कल्पस्य दृढता सूच्यते।

कौशिकीतीरम् आसाद्य सः दुरासदं तपः तेपे। तस्य उत्तरे पर्वते वर्षसहस्राणि घोरं तप उपासतः देवतानां भयम् अभूत्। ततः सर्वे सर्षिगणाः सुराः समागम्य परस्परम् आमन्त्रयन्। भयस्य हेतुः स्पष्टः — यः कामं जित्वा पुनः तपसि स्थितः, तस्य तपः अप्रतिहतम्; अतः देवाः इदानीं विघ्नं न चिन्तयन्ति, अपि तु पदप्रदानेन तं तोषयितुं यतन्ते। कौशिकी हि तस्य भगिन्याः सत्यवत्याः नदीरूपम्; पूर्वसर्गेषु उक्तम्, अतः तत्तीरं तस्य प्रियं स्थानम्। ‘दुरासदम्’ इति तपसः विशेषणं तस्य तीव्रताम् एव कथयति।

‘अयं कुशिकात्मजः महर्षिशब्दं लभताम्; एतत् एव साधु’ इति ते निश्चिक्युः। देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः तपोधनं विश्वामित्रं प्रति मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महर्षे, वत्स, स्वागतं ते; उग्रेण तपसा अहं तोषितः।’ ‘महर्षे’ इति सम्बोधनेन एव पदं दत्तम् इव भवति; ब्रह्मा प्रथमं सम्बोधयति, पश्चात् वरं वदति। देवानां नीतिः अत्र द्रष्टव्या — ये पूर्वं मेनकां प्रेषितवन्तः इति मुनिना शङ्किताः, ते एव इदानीं स्वयम् तस्य पदवृद्धिं प्रार्थयन्ते; भयम् एव उभयत्र हेतुः।

‘कौशिक, तव महत्त्वम् ऋषिमुख्यत्वं च ददामि’ इति ब्रह्मा अवोचत्। ब्रह्मणः तु वचः श्रुत्वा तपोधनः विश्वामित्रः प्राञ्जलिः प्रणतः भूत्वा पितामहं प्रत्युवाच — ‘भगवन्, यदि मे स्वार्जितैः शुभैः कर्मभिः अतुलं ब्रह्मर्षिशब्दम् आह, ततः अहं विजितेन्द्रियः।’ तं ब्रह्मा अवदत् — ‘न तावत् त्वं जितेन्द्रियः।’ अत्र सर्गस्य सारः निहितः — ब्रह्मर्षित्वं न तपसः परिमाणेन, अपि तु इन्द्रियजयेन लभ्यम्; मेनकाप्रसङ्गः एव तस्य प्रमाणम्। विश्वामित्रस्य उत्तरम् अपि मननीयम् — सः न ब्रह्मर्षिपदं केवलं याचते, अपि तु ‘ततः अहं विजितेन्द्रियः’ इति तस्य लक्षणं स्वयम् एव निर्दिशति; ब्रह्मणः प्रत्याख्यानं तेन एव तस्य वचनेन सिध्यति।

‘यतस्व मुनिशार्दूल’ इति उक्त्वा ब्रह्मा त्रिदिवं गतः। देवेषु विप्रस्थितेषु महामुनिः विश्वामित्रः ऊर्ध्वबाहुः निरालम्बः वायुभक्षः सन् तपः अचरत्। घर्मे सः पञ्चतपाः अभवत्, वर्षासु आकाशसंश्रयः, शिशिरे च रात्र्यहानि सलिले शयानः। एवं तपोधनः वर्षसहस्रं घोरं तपः उपागमत्। त्रिषु ऋतुषु त्रिविधः क्लेशः स्वयम् एव आहूतः; यः पूर्वं सुखेन दश वर्षाणि अनयत्, सः इदानीं सुखस्य लेशम् अपि न इच्छति। ‘ऊर्ध्वबाहुः निरालम्बः वायुभक्षः’ इति त्रीणि विशेषणानि शरीरस्य त्रिविधं संयमं सूचयन्ति — क्रियायाः, आश्रयस्य, आहारस्य च निरोधम्।

तस्मिन् महामुनौ विश्वामित्रे एवं संतप्यमाने सति सुराणां वासवस्य च सुमहान् संतापः आसीत्। ततः शक्रः सर्वैः मरुद्गणैः सह रम्भाम् अप्सरसं प्रति आत्महितम्, कौशिकस्य तु अहितं वाक्यम् उवाच। एतेन सर्गः अग्रिमस्य रम्भोपाख्यानस्य भूमिकां रचयति — मेनकाप्रकरणे यत् प्रयुक्तम्, तत् एव पुनः आरभ्यते; किन्तु फलं भिन्नं भविष्यति, यतः मुनिः इदानीं जितेन्द्रियत्वाय एव यतते। ‘आत्महितम् अहितं कौशिकस्य च’ इति विरोधालङ्कारेण कविः इन्द्रस्य स्वार्थं स्पष्टीकरोति; देवराजस्य भयं हि लोकहितात् न, स्वपदरक्षणात् एव जायते।