पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः महोदयसहितान् वासिष्ठान् शापेन अभिभूतवान्। तान् तपोबलहतान् ज्ञात्वा महातेजाः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये अभ्यभाषत — ‘अयम् इक्ष्वाकुदायादः त्रिशङ्कुः इति विश्रुतः, धर्मिष्ठः वदान्यः च, मां चैव शरणं गतः। एषः अनेन एव स्वेन शरीरेण देवलोकं जेतुम् इच्छति। यथा अयं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति, तथा भवद्भिः मया सह यज्ञः प्रवर्त्यताम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः न आज्ञापयति, न च प्रथमं स्वस्य तपोबलं दर्शयति; शरणागतस्य कामं तस्य धर्मिष्ठत्वं दानशीलत्वं च पुरतः स्थापयति। ‘मां चैव शरणं गतः’ इति पदेन कविः सर्गस्य मूलसूत्रं निर्दिशति — शरणागतरक्षणम् एव विश्वामित्रस्य सर्वस्याः प्रवृत्तेः हेतुः, तत् एव च अग्रे देवैः सह महान्तं विरोधं जनयति। अपि च ऋषिमध्ये कथनेन सूच्यते यत् अयं यज्ञः न एकाकिनः कर्म, अपि तु सर्वेषां सम्मत्या एव साध्यम्।

विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा सर्वे एव महर्षयः सहसा समेताः सन्तः धर्मज्ञाः धर्मसंहितं वचनम् ऊचुः — ‘अयं कुशिकदायादः मुनिः परमकोपनः। यत् वचनं सः आह, तत् सम्यक् एव; एतत् कार्यम्, अत्र संशयः नास्ति। अग्निकल्पः हि भगवान् रोषतः शापं दास्यति। तस्मात् यज्ञः प्रवर्त्यताम्, येन विश्वामित्रस्य तेजसा इक्ष्वाकुदायादः सशरीरः यथा दिवि गच्छेत्।’ अत्र द्वौ हेतू दृश्येते — एकः भयम्, अपरः च धर्मनिश्चयः। ऋषयः प्रथमं मुनेः कोपं स्मरन्ति, अनन्तरं तु ‘यदाह वचनं सम्यक्’ इति तस्य वचनस्य धर्मानुगुणत्वम् एव अङ्गीकुर्वन्ति। एतेन वाल्मीकिः दर्शयति यत् प्रार्थना न केवलं भयेन स्वीकृता; तस्यां शरणागतरक्षणरूपः धर्मः विद्यते इति ते अपि जानन्ति। ‘सशरीरः यथा दिवि’ इति तु असाधारणा एव प्रार्थना, यतः देहेन सह स्वर्गगमनं शास्त्रे कुत्रापि न विहितम्।

‘ततः यज्ञः प्रवर्त्यताम्; सर्वे समधितिष्ठत’ इति एवम् उक्त्वा ते महर्षयः तदा ताः क्रियाः संजह्रुः। तस्मिन् क्रतौ महातेजाः विश्वामित्रः एव याजकः अभवत्; मन्त्रकोविदाः ऋत्विजः च आनुपूर्व्येण मन्त्रवन्तः स्वस्वकर्मणि स्थिताः। अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः क्षत्रियकुलोत्पन्नः अपि इदानीं याजकत्वेन स्थितः; तपसा प्राप्तम् अस्य ऋषित्वम् एव अत्र प्रमाणम्। पूर्वसर्गेषु यः राजा सन् वसिष्ठेन पराजितः आसीत्, सः एव अधुना महतः यज्ञस्य याजकः; एषा एव तस्य दीर्घतपसः सिद्धिः। वसिष्ठपुत्राणाम् असम्मतौ अपि यज्ञः न अवसीदति, यतः अन्ये मन्त्रकोविदाः ऋत्विजः उपस्थिताः। ‘आनुपूर्व्येण’ इति पदेन सूच्यते यत् क्रमः अपि क्वचित् न लङ्घितः।

ऋत्विजः यथाकल्पं यथाविधि सर्वाणि कर्माणि चक्रुः। ततः महता कालेन महातपाः विश्वामित्रः भागार्थं सर्वदेवताः आवाहनं चकार। किन्तु तदा तत्र भागार्थं ताः सर्वदेवताः न अभ्यागमन्। एतत् अतीव गम्भीरं स्थानम् — यज्ञे विधिः अखण्डितः, मन्त्राः अस्खलिताः, याजकः च महातपाः; तथापि देवताः न आगच्छन्ति। अतः स्पष्टं यत् वैगुण्यं न कर्मणि, अपि तु यजमाने — गुरुशापेन चण्डालतां प्राप्तस्य त्रिशङ्कोः यज्ञे भागं ग्रहीतुं ते न इच्छन्ति। अनेन एव विश्वामित्रस्य कोपस्य बीजम् उप्तं भवति। अपि च ‘महता कालेन’ इति पदेन दीर्घः प्रयत्नः सूच्यते; न सहसा मुनिः कुपितः, चिरं प्रतीक्ष्य एव।

ततः कोपसमाविष्टः महामुनिः विश्वामित्रः स्रुवम् उद्यम्य सक्रोधः त्रिशङ्कुम् इदम् अब्रवीत् — ‘नरेश्वर! मे स्वार्जितस्य तपसः वीर्यं पश्य। एषः अहं त्वां स्वशरीरेण ओजसा स्वर्गं नयामि। स्वशरीरेण दुष्प्रापं स्वर्गं गच्छ, नरेश्वर! यदि मया स्वार्जितं तपसः किञ्चित् अपि फलम् अस्ति, राजन्, तस्य तेजसा सशरीरः दिवं व्रज।’ अत्र यज्ञस्य स्थाने तपः एव साधनं भवति। देवानाम् अनुग्रहः न अपेक्ष्यते; चिरसंचितं तपःफलम् एव साक्षात् व्ययीक्रियते। ‘स्वार्जितम्’ इति पदं द्विः उक्तम् — तेन सूच्यते यत् इदं बलं न केनचित् दत्तम्, अपि तु स्वयम् उपार्जितम्; अतः तस्य व्यये मुनिः स्वतन्त्रः। स्रुवोद्यमनं च यज्ञस्य एव उपकरणेन कृतः सङ्कल्पः इति द्रष्टव्यम्।

तस्मिन् मुनौ एवम् उक्तवाक्ये सति, हे काकुत्स्थ, सः नरेश्वरः मुनीनां पश्यताम् एव तदा सशरीरः दिवं जगाम। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा पाकशासनः सर्वैः सुरगणैः सह इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘त्रिशङ्को! भूयः त्वं गच्छ; त्वं स्वर्गकृतालयः न असि।’ एवम् अत्र द्वयोः सामर्थ्ययोः संघर्षः आरभ्यते — तपसः बलं दिवं प्रापयति, देवराजस्य अधिकारः तु तत्र स्थितिं प्रतिषेधति। ‘मुनीनां पश्यताम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एतत् न गुप्तं कर्म; सर्वे ऋषयः साक्षिणः, अतः मुनेः प्रतिज्ञायाः भङ्गः अपि सर्वेषां पुरतः एव भवेत्। इन्द्रस्य वचनं च न द्वेषमूलकम्, अपि तु मर्यादामूलकम् — यस्य स्वर्गे आलयः न कृतः, सः तत्र न स्थातुम् अर्हति इति।

‘गुरुशापहतः मूढ! अवाक्शिराः सन् भूमिं पत’ इति महेन्द्रेण एवम् उक्तः त्रिशङ्कुः पुनः अपतत्। पतन् सः ‘त्राहि’ इति विक्रोशमानः तपोधनं विश्वामित्रम् आह्वयत्। क्रोशमानस्य तस्य तत् वचनं श्रुत्वा कौशिकः तीव्रं रोषम् आहारयत्, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति च अब्रवीत्। तेन वचनेन त्रिशङ्कुः अन्तरिक्षे एव अवतस्थे — न दिवं प्राप्तः, न च भूमौ पतितः। ऋषिमध्ये सः तेजस्वी अपरः प्रजापतिः इव प्रतिभाति स्म। अत्र ‘रोषम् आहारयत्’ इति प्रयोगः मननीयः — रोषः स्वयम् न आगतः, मुनिना आहूतः; तपस्विनः कोपः अपि सङ्कल्पाधीनः इति सूच्यते। शरणागतस्य आर्तनादः एव अस्य कोपस्य निमित्तम्, न तु स्वस्य अपमानः।

क्रोधमूर्च्छितः सः दक्षिणमार्गस्थान् अपरान् सप्तर्षीन् पुनः सृजन् अपरं नक्षत्रवंशम् असृजत्। दक्षिणां दिशम् आस्थाय ऋषिमध्ये महायशाः सः नक्षत्रवंशं सृष्ट्वा क्रोधेन कलुषीकृतः अचिन्तयत् — ‘अन्यम् इन्द्रं करिष्यामि, लोकः वा अनिन्द्रकः स्यात्।’ एवं सः क्रोधात् दैवतानि अपि स्रष्टुं समुपचक्रमे। अत्र वाल्मीकिः दक्षिणदिशः नक्षत्राणां च उत्पत्तिम् आख्यानेन निबध्नाति; तपसः सामर्थ्यं सृष्टिकर्तृत्वपर्यन्तं वर्धते इति दर्शयति। ‘अपरः प्रजापतिः इव’ इति पूर्वोक्तं विशेषणम् अत्र साक्षात् सार्थकं भवति। किन्तु ‘क्रोधमूर्च्छितः’, ‘कलुषीकृतः’ इति पदाभ्यां कविः तस्य दोषम् अपि सूचयति — शक्तिः महती, प्रवर्तिका तु मूर्च्छा एव।

ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः महात्मानं विश्वामित्रं सानुनयं वचः ऊचुः — ‘महाभाग! अयं राजा गुरुशापपरिक्षतः; तपोधन! सशरीरः दिवं यातुं सः न एव अर्हति।’ तेषां देवानां तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः कौशिकः सर्वदेवताः प्रति सुमहत् वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र देवाः न बलेन प्रतिरुन्धन्ति, न च प्रतिशापेन भीषयन्ति; अनुनयेन शास्त्रमर्यादाम् एव स्मारयन्ति। ‘महाभाग’, ‘तपोधन’ इति सम्बोधनाभ्यां ते मुनेः महत्त्वम् अङ्गीकुर्वन्ति, तथापि गुरुशापस्य फलम् अन्यथा कर्तुं न शक्यम् इति निवेदयन्ति। एतेन विरोधः युद्धमार्गं त्यक्त्वा संवादमार्गम् एव प्राप्नोति; विश्वामित्रः अपि प्रत्युत्तरे सुमहत् वाक्यं वदति, न तु शापम्।

‘भद्रं वः! अस्य भूपतेः त्रिशङ्कोः सशरीरस्य आरोहणं मया प्रतिज्ञातम्; तत् अनृतं कर्तुं न उत्सहे। अस्य त्रिशङ्कोः सशरीरस्य शाश्वतः स्वर्गः अस्तु; यानि च सर्वाणि मामकानि नक्षत्राणि, तानि ध्रुवाणि सन्तु। यावत् लोकाः धरिष्यन्ति, तावत् एतानि सर्वशः तिष्ठन्तु। हे सुराः! यत् मया कृतानि, तत् सर्वे यूयम् अनुज्ञातुम् अर्हथ।’ अत्र मुनेः अभिप्रेतं स्पष्टीभवति — न देवैः सह विरोधः, न इन्द्रपदस्य लोभः, अपि तु स्ववचनस्य सत्यत्वमात्रम्। ‘अनृतं कर्तुं न उत्सहे’ इति पदे तपस्विनः शीलं समग्रं प्रकाशते। किञ्च सः देवान् न आज्ञापयति; ‘अनुज्ञातुम् अर्हथ’ इति प्रार्थयते एव। एषा एव नम्रता समाधानस्य द्वारं भवति।

एवम् उक्ताः सर्वे सुराः मुनिपुंगवं प्रत्यूचुः — ‘एवं भवतु, ते भद्रम्; एतानि सर्वशः तिष्ठन्तु। हे मुनिश्रेष्ठ! गगने वैश्वानरपथात् बहिः तानि अनेकानि नक्षत्राणि भवन्तु; तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् अवाक्शिराः त्रिशङ्कुः च अमरसंनिभः तिष्ठतु।’ अत्र सूक्ष्मं समाधानं दृश्यते — त्रिशङ्कुः स्वर्गे न प्रविशति, किन्तु स्वर्गतुल्यां शाश्वतीं स्थितिं लभते; नक्षत्राणि च देवयानमार्गात् बहिः स्थाप्यन्ते, येन इन्द्रस्य अधिकारः न बाध्यते। अवाक्शिरस्त्वम् अपि गुरुशापस्य चिह्नम् एव अवशिष्टम्। एवं देवानाम् अधिकारः मुनेः प्रतिज्ञा च उभे अपि रक्षिते भवतः; एषा एव वाल्मीकेः शैली — विरोधः न एकपक्षस्य भङ्गेन, अपि तु उभयोः मर्यादारक्षणेन शाम्यति।

‘एतानि च ज्योतींषि कृतार्थं कीर्तिमन्तं स्वर्गलोकगतम् इव च तं नृपसत्तमम् अनुयास्यन्ति’ इति देवैः उक्तम्। एवं सर्वदेवैः ऋषिभिः च अभिष्टुतः धर्मात्मा महातेजाः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये देवताः प्रति ‘बाढम्’ इति एव प्रत्यवदत्। ततः यज्ञस्य अन्ते, हे नरोत्तम, महात्मानः देवाः तपोधनाः ऋषयः च सर्वे यथागतं जग्मुः। एकपदेन एव मुनेः महान् कोपः शान्तः — एतत् अपि तस्य महत्त्वम्। एवं त्रिशङ्कोः आख्यानं समाप्यते; दक्षिणगगने अवाक्शिराः त्रिशङ्कुः तिष्ठति इति लोकप्रसिद्धिः। अग्रिमे सर्गे विश्वामित्रः दक्षिणां दिशं विघ्नबहुलां मत्वा पश्चिमायां पुष्करेषु तपः आरभते, तत्र च अम्बरीषस्य यज्ञे शुनःशेपस्य कथा आरभ्यते।

గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు మహోదయునితో సహా వాసిష్ఠులను శాపంతో అణచివేశాడు. వారు తన తపోబలంతో హతులయ్యారని తెలుసుకొని మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు ఋషుల మధ్య ఇలా అన్నాడు: ‘ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన ఇతడు త్రిశంకుడు అని ప్రసిద్ధుడు, ధర్మిష్ఠుడు, దానశీలుడు, నన్నే శరణుజొచ్చాడు. ఇతడు తన ఈ శరీరంతోనే దేవలోకాన్ని జయించాలని కోరుతున్నాడు. ఇతడు తన శరీరంతో దేవలోకానికి వెళ్ళేలా మీరు నాతో కలిసి యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించండి.’ ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, మొదట తన తపోబలాన్ని ప్రదర్శించడం లేదు; శరణాగతుని కోరికనూ, అతని ధర్మిష్ఠత్వాన్నీ దానశీలత్వాన్నీ ఎదుట నిలుపుతున్నాడు. ‘మాం చైవ శరణం గతః’ (నన్నే శరణుజొచ్చాడు) అనే పదంతో కవి సర్గకు మూలసూత్రాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు: శరణాగతరక్షణమే విశ్వామిత్రుని ప్రవృత్తి అంతటికీ కారణం, అదే తరువాత దేవతలతో గొప్ప విరోధాన్ని పుట్టిస్తుంది. అంతేకాక ఋషుల మధ్య చెప్పడంతో ఈ యజ్ఞం ఒంటరిగా చేసే కర్మ కాదని, అందరి సమ్మతితోనే సాధించవలసినదని సూచింపబడుతుంది.

విశ్వామిత్రుని మాట విని మహర్షులందరూ వెంటనే కలిసి, ధర్మజ్ఞులై ధర్మంతో కూడిన మాట పలికారు: ‘కుశికవంశీయుడైన ఈ ముని మిక్కిలి కోపిష్ఠి. అతడు చెప్పిన మాట సరైనదే; ఇది చేయవలసినదే, ఇందులో సందేహం లేదు. అగ్నితుల్యుడైన భగవానుడు రోషంతో శాపమిస్తాడు. కాబట్టి విశ్వామిత్రుని తేజస్సుతో ఇక్ష్వాకువంశీయుడు శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళేలా యజ్ఞాన్ని ప్రారంభిద్దాం.’ ఇక్కడ రెండు కారణాలు కనిపిస్తాయి: ఒకటి భయం, మరొకటి ధర్మనిశ్చయం. ఋషులు మొదట ముని కోపాన్ని గుర్తుచేసుకుంటారు, తరువాత మాత్రం ‘యదాహ వచనం సమ్యక్’ (అతడు చెప్పిన మాట సరైనది) అని అతని మాట ధర్మానుగుణమైనదని అంగీకరిస్తారు. దీనితో ప్రార్థన కేవలం భయంతో స్వీకరింపబడలేదని, అందులో శరణాగతరక్షణ రూపమైన ధర్మం ఉందని వారికీ తెలుసునని వాల్మీకి చూపుతున్నాడు. ‘శరీరంతో స్వర్గానికి’ అనేది మాత్రం అసాధారణమైన ప్రార్థనే, ఎందుకంటే దేహంతో స్వర్గగమనం శాస్త్రంలో ఎక్కడా విధింపబడలేదు.

‘అయితే యజ్ఞం ప్రారంభింపబడుగాక; అందరూ మీ మీ స్థానాలను ఆక్రమించండి’ అని చెప్పి ఆ మహర్షులు అప్పుడు ఆ క్రియలను నిర్వహించారు. ఆ క్రతువులో మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడే యాజకుడయ్యాడు; మంత్రకోవిదులైన ఋత్విక్కులు కూడా వరుసక్రమంలో మంత్రయుక్తులై తమ తమ కర్మలలో నిలిచారు. ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు క్షత్రియకులంలో పుట్టినా ఇప్పుడు యాజకునిగా నిలిచాడు; తపస్సుతో పొందిన అతని ఋషిత్వమే ఇక్కడ ప్రమాణం. గత సర్గలలో రాజుగా ఉండి వసిష్ఠునిచేత పరాజితుడైనవాడే ఇప్పుడు మహాయజ్ఞానికి యాజకుడు; ఇదే అతని దీర్ఘ తపస్సు సిద్ధి. వసిష్ఠపుత్రులు అంగీకరించకపోయినా యజ్ఞం ఆగిపోదు, ఎందుకంటే ఇతర మంత్రకోవిదులైన ఋత్విక్కులు ఉన్నారు. ‘ఆనుపూర్వ్యేణ’ (వరుసక్రమంలో) అనే పదంతో క్రమం కూడా ఎక్కడా అతిక్రమింపబడలేదని సూచింపబడుతుంది.

ఋత్విక్కులు కల్పసూత్రాల ప్రకారం, విధిపూర్వకంగా అన్ని కర్మలూ చేశారు. తరువాత చాలాకాలానికి మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు హవిర్భాగం కోసం దేవతలందరినీ ఆవాహన చేశాడు. కానీ అప్పుడు ఆ దేవతలెవరూ భాగం కోసం అక్కడికి రాలేదు. ఇది అత్యంత గంభీరమైన సందర్భం: యజ్ఞంలో విధి అఖండంగా ఉంది, మంత్రాలు తడబడలేదు, యాజకుడు మహాతపస్వి; అయినా దేవతలు రావడం లేదు. కాబట్టి లోపం కర్మలో కాదు, యజమానిలో ఉందని స్పష్టం: గురుశాపంతో చండాలత్వం పొందిన త్రిశంకుని యజ్ఞంలో భాగం గ్రహించడానికి వారు ఇష్టపడడం లేదు. దీనితోనే విశ్వామిత్రుని కోపానికి బీజం వేయబడుతుంది. అంతేకాక ‘మహతా కాలేన’ (చాలాకాలానికి) అనే పదంతో దీర్ఘప్రయత్నం సూచింపబడుతుంది; ముని హఠాత్తుగా కోపించలేదు, చాలాసేపు ఎదురుచూసే.

అప్పుడు కోపంతో నిండిన మహాముని విశ్వామిత్రుడు స్రువాన్ని (హోమగరిటెను) ఎత్తి క్రోధంతో త్రిశంకునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నరేశ్వరా, నేను స్వయంగా సంపాదించిన తపస్సు వీర్యాన్ని చూడు. ఇదిగో, నేను నిన్ను నా తేజస్సుతో నీ శరీరంతోనే స్వర్గానికి తీసుకువెళుతున్నాను. నరేశ్వరా, శరీరంతో పొందడానికి కష్టమైన స్వర్గానికి నీ శరీరంతోనే వెళ్ళు. రాజా, నేను స్వయంగా సంపాదించిన తపస్సుకు ఏ కొంచెం ఫలమైనా ఉంటే, దాని తేజస్సుతో శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళు.’ ఇక్కడ యజ్ఞం స్థానంలో తపస్సే సాధనమవుతుంది. దేవతల అనుగ్రహం అవసరం లేదు; చిరకాలంగా కూడబెట్టిన తపఃఫలమే ప్రత్యక్షంగా ఖర్చు చేయబడుతోంది. ‘స్వార్జితమ్’ (స్వయంగా సంపాదించినది) అనే పదం రెండుసార్లు చెప్పబడింది: దానితో ఈ బలం ఎవరూ ఇచ్చినది కాదని, తానే సంపాదించినదని సూచింపబడుతుంది; కాబట్టి దానిని ఖర్చుచేయడంలో ముని స్వతంత్రుడు. స్రువాన్ని ఎత్తడం కూడా యజ్ఞోపకరణంతోనే చేసిన సంకల్పం అని గమనించాలి.

కాకుత్స్థా, ఆ ముని అలా పలుకగానే ఆ నరేశ్వరుడు మునులు చూస్తుండగానే అప్పుడు శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. త్రిశంకుడు స్వర్గలోకానికి వచ్చినది చూసి పాకశాసనుడు (ఇంద్రుడు) సమస్త దేవగణాలతో కలిసి ఈ మాట అన్నాడు: ‘త్రిశంకూ, మళ్ళీ వెళ్ళిపో; నీకు స్వర్గంలో నివాసం ఏర్పడలేదు.’ ఈ విధంగా ఇక్కడ రెండు సామర్థ్యాల సంఘర్షణ ప్రారంభమవుతుంది: తపోబలం స్వర్గానికి చేరుస్తుంది, దేవరాజు అధికారం మాత్రం అక్కడ నిలవడాన్ని నిషేధిస్తుంది. ‘మునీనాం పశ్యతామ్’ (మునులు చూస్తుండగా) అనే పదంతో ఇది రహస్యంగా చేసిన కర్మ కాదని కవి సూచిస్తున్నాడు; ఋషులందరూ సాక్షులు, కాబట్టి ముని ప్రతిజ్ఞ భంగమైనా అది అందరి ఎదుటనే జరుగుతుంది. ఇంద్రుని మాట కూడా ద్వేషమూలకం కాదు, మర్యాదామూలకం: స్వర్గంలో ఎవనికి నివాసం ఏర్పడలేదో వాడు అక్కడ ఉండడానికి అర్హుడు కాడని.

‘గురుశాపంతో హతుడైన మూఢా, తలక్రిందులుగా భూమిపై పడు’ అని మహేంద్రుడు అనగా త్రిశంకుడు మళ్ళీ పడిపోయాడు. పడుతూ అతడు ‘రక్షించు’ అని ఆక్రోశిస్తూ తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుని పిలిచాడు. ఆక్రోశిస్తున్న అతని ఆ మాట విని కౌశికుడు తీవ్రమైన రోషాన్ని తెచ్చుకొని ‘నిలు, నిలు’ అన్నాడు. ఆ మాటతో త్రిశంకుడు అంతరిక్షంలోనే నిలిచిపోయాడు: స్వర్గాన్ని చేరలేదు, భూమిపై పడలేదు. ఋషుల మధ్య అతడు తేజస్వి అయిన మరొక ప్రజాపతిలా ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ ‘రోషమ్ ఆహారయత్’ (రోషాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే ప్రయోగం మననీయం: రోషం తనంతట తాను రాలేదు, మునిచేత పిలువబడింది; తపస్వి కోపం కూడా సంకల్పానికి అధీనమైనదని సూచింపబడుతోంది. శరణాగతుని ఆర్తనాదమే ఈ కోపానికి నిమిత్తం, తనకు జరిగిన అవమానం కాదు.

క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన అతడు దక్షిణమార్గంలో ఉండే మరొక సప్తర్షులను మళ్ళీ సృష్టిస్తూ మరొక నక్షత్రవంశాన్ని సృష్టించాడు. దక్షిణదిశను ఆశ్రయించి, ఋషుల మధ్య మహాయశస్వి అయిన అతడు నక్షత్రవంశాన్ని సృష్టించి, క్రోధంతో కలుషితుడై ఇలా ఆలోచించాడు: ‘మరొక ఇంద్రుని సృష్టిస్తాను, లేదా లోకం ఇంద్రుడు లేనిదవుగాక.’ ఈ విధంగా అతడు క్రోధంతో దేవతలను కూడా సృష్టించడానికి పూనుకున్నాడు. ఇక్కడ వాల్మీకి దక్షిణదిశలోని నక్షత్రాల ఉత్పత్తిని ఆఖ్యానంతో ముడివేస్తున్నాడు; తపస్సు సామర్థ్యం సృష్టికర్తృత్వం వరకూ పెరుగుతుందని చూపుతున్నాడు. ‘మరొక ప్రజాపతిలా’ అనే ముందు చెప్పిన విశేషణం ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా సార్థకమవుతుంది. కానీ ‘క్రోధమూర్ఛితః’, ‘కలుషీకృతః’ అనే పదాలతో కవి అతని దోషాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు: శక్తి గొప్పది, కానీ దానిని నడిపించేది మూర్ఛయే.

అప్పుడు పరమ కలవరపాటుతో ఋషిసంఘాలతో కూడిన దేవాసురులు మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రునితో అనునయంగా ఇలా అన్నారు: ‘మహాభాగా, ఈ రాజు గురుశాపంతో దెబ్బతిన్నవాడు; తపోధనా, శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళడానికి అతడు ఏ మాత్రమూ అర్హుడు కాడు.’ ఆ దేవతల ఆ మాట విని మునిపుంగవుడైన కౌశికుడు దేవతలందరితో మిక్కిలి గొప్ప మాట పలికాడు. ఇక్కడ దేవతలు బలంతో అడ్డుకోవడం లేదు, ప్రతిశాపంతో భయపెట్టడం లేదు; అనునయంతో శాస్త్రమర్యాదను మాత్రమే గుర్తుచేస్తున్నారు. ‘మహాభాగ’, ‘తపోధన’ అనే సంబోధనలతో వారు ముని మహత్త్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు, అయినా గురుశాప ఫలాన్ని మార్చడం సాధ్యం కాదని నివేదిస్తున్నారు. దీనితో విరోధం యుద్ధమార్గాన్ని విడిచి సంవాదమార్గాన్నే పట్టుకుంటుంది; విశ్వామిత్రుడు కూడా బదులుగా మిక్కిలి గొప్ప మాటే పలుకుతాడు, శాపం కాదు.

‘మీకు శుభమగుగాక! ఈ భూపతి త్రిశంకుని శరీరంతో ఆరోహణాన్ని నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను; దానిని అసత్యం చేయడానికి నాకు మనసు రాదు. శరీరంతో ఉన్న ఈ త్రిశంకునికి స్వర్గం శాశ్వతమగుగాక; నావైన నక్షత్రాలన్నీ స్థిరమైనవి అగుగాక. లోకాలు ఉన్నంతవరకూ ఇవన్నీ అన్నివిధాలా నిలిచి ఉండుగాక. దేవతలారా, నేను చేసినదంతా మీరందరూ అనుమతించాలి.’ ఇక్కడ ముని ఉద్దేశం స్పష్టమవుతుంది: దేవతలతో విరోధం కాదు, ఇంద్రపదవిపై లోభం కాదు, కేవలం తన మాట సత్యం కావడమే. ‘అనృతం కర్తుం న ఉత్సహే’ (అసత్యం చేయడానికి మనసు రాదు) అనే మాటలో తపస్వి శీలమంతా ప్రకాశిస్తుంది. అంతేకాక అతడు దేవతలను ఆజ్ఞాపించడం లేదు; ‘అనుజ్ఞాతుమ్ అర్హథ’ (అనుమతించాలి) అని ప్రార్థిస్తున్నాడు మాత్రమే. ఈ నమ్రతే సమాధానానికి ద్వారమవుతుంది.

అలా అనగా దేవతలందరూ మునిపుంగవునితో అన్నారు: ‘అలాగే కానీ, మీకు శుభమగుగాక; ఇవన్నీ అన్నివిధాలా నిలిచి ఉండుగాక. మునిశ్రేష్ఠా, ఆకాశంలో వైశ్వానర పథానికి (సూర్యమార్గానికి) బయట ఆ అనేక నక్షత్రాలు ఉండుగాక; ఆ జ్యోతుల మధ్య ప్రజ్వలిస్తూ, తలక్రిందులుగా, అమరునిలా త్రిశంకుడు కూడా నిలిచి ఉండుగాక.’ ఇక్కడ సూక్ష్మమైన సమాధానం కనిపిస్తుంది: త్రిశంకుడు స్వర్గంలోకి ప్రవేశించడు, కానీ స్వర్గతుల్యమైన శాశ్వతస్థితిని పొందుతాడు; నక్షత్రాలు కూడా దేవయాన మార్గానికి బయట నెలకొల్పబడతాయి, దానివల్ల ఇంద్రుని అధికారానికి భంగం కలగదు. తలక్రిందులుగా ఉండడం కూడా గురుశాపపు చిహ్నంగా మిగిలింది. ఈ విధంగా దేవతల అధికారమూ ముని ప్రతిజ్ఞా రెండూ రక్షింపబడతాయి; ఇదే వాల్మీకి శైలి: విరోధం ఒక పక్షం భంగమవడంతో కాదు, ఇరుపక్షాల మర్యాదనూ రక్షించడంతో శాంతిస్తుంది.

‘ఈ జ్యోతులు కృతార్థుడైన, కీర్తిమంతుడైన, స్వర్గలోకానికి వెళ్ళినవానిలా ఉన్న ఆ నృపశ్రేష్ఠుని అనుసరిస్తాయి’ అని దేవతలు చెప్పారు. ఈ విధంగా దేవతలందరిచేతా ఋషులచేతా స్తుతింపబడిన ధర్మాత్ముడు, మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు ఋషుల మధ్య దేవతలతో ‘సరే’ అని మాత్రమే బదులిచ్చాడు. తరువాత యజ్ఞం ముగియగా, నరోత్తమా, మహాత్ములైన దేవతలూ తపోధనులైన ఋషులూ అందరూ వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. ఒక్క పదంతోనే ముని గొప్ప కోపం శాంతించింది: ఇది కూడా అతని మహత్త్వమే. ఈ విధంగా త్రిశంకుని ఆఖ్యానం ముగుస్తుంది; దక్షిణాకాశంలో త్రిశంకుడు తలక్రిందులుగా ఉన్నాడనేది లోకప్రసిద్ధి. తరువాతి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు దక్షిణదిశ విఘ్నాలతో నిండినదని భావించి పశ్చిమదిశలో పుష్కరాలలో తపస్సు ప్రారంభిస్తాడు, అక్కడ అంబరీషుని యజ్ఞంలో శునఃశేపుని కథ ప్రారంభమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் மகோதயனையும் வசிஷ்டரின் மைந்தர்களையும் சாபத்தால் வீழ்த்தினார். தவ வலிமையால் அவர்கள் அழிந்ததை அறிந்து, பேரொளி படைத்த விசுவாமித்திரர் ரிஷிகளின் நடுவே சொன்னார்: ‘இக்ஷ்வாகுவின் வழித்தோன்றலான இவன் திரிசங்கு என்று புகழ்பெற்றவன், அறநெறி மிக்கவன், வள்ளல், என்னையே அடைக்கலமாக அடைந்தவன். இவன் தன் இதே உடலோடு தேவலோகத்தை வெல்ல விரும்புகிறான். இவன் தன் உடலோடு தேவலோகம் செல்லும்படி நீங்கள் என்னுடன் சேர்ந்து வேள்வியை நடத்துங்கள்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: விசுவாமித்திரர் ஆணையிடவில்லை, முதலில் தம் தவ வலிமையைக் காட்டவுமில்லை; அடைக்கலம் புகுந்தவனின் விருப்பத்தையும், அவனது அறநெறியையும் கொடைத்தன்மையையும் முன்வைக்கிறார். ‘என்னையே அடைக்கலமாக அடைந்தவன்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சர்க்கத்தின் அடிப்படை இழையைக் குறிப்பிடுகிறார்: அடைக்கலம் புகுந்தவனைக் காப்பதே விசுவாமித்திரரின் எல்லா முயற்சிகளுக்கும் காரணம்; அதுவே பின்னர் தேவர்களுடன் பெரும் முரணையும் தோற்றுவிக்கிறது. மேலும் ரிஷிகளின் நடுவே சொல்லியதால், இந்த வேள்வி தனியொருவரின் செயல் அல்ல, அனைவரின் இசைவாலேயே சாதிக்கப்பட வேண்டியது என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

விசுவாமித்திரரின் சொல்லைக் கேட்டு, அறம் அறிந்த மகரிஷிகள் அனைவரும் உடனே ஒன்றுகூடி அறத்துக்கு இசைந்த சொல்லைச் சொன்னார்கள்: ‘குசிகரின் வழித்தோன்றலான இந்த முனிவர் மிகுந்த சினமுடையவர். அவர் சொன்ன சொல் சரியானதே; இது செய்யப்பட வேண்டியதே, இதில் ஐயமில்லை. நெருப்புக்கு நிகரான பகவான் சினத்தால் சாபம் அளிப்பார். ஆகவே, விசுவாமித்திரரின் ஒளியால் இக்ஷ்வாகுவின் வழித்தோன்றல் உடலோடு விண்ணுலகம் செல்லும்படி வேள்வி நடத்தப்படட்டும்.’ இங்கே இரு காரணங்கள் காணப்படுகின்றன: ஒன்று அச்சம், மற்றொன்று அறத்தைப் பற்றிய உறுதி. ரிஷிகள் முதலில் முனிவரின் சினத்தை நினைவுகூர்கின்றனர்; பின்னர் ‘அவர் சொன்ன சொல் சரியானதே’ என்று அவரது சொல் அறத்துக்கு இசைந்தது என்பதையே ஏற்கின்றனர். இதனால், வேண்டுகோள் அச்சத்தால் மட்டும் ஏற்கப்படவில்லை, அதில் அடைக்கலம் புகுந்தவனைக் காக்கும் அறம் உள்ளது என்பதையும் அவர்கள் அறிந்துள்ளனர் என்று வால்மீகி காட்டுகிறார். ‘உடலோடு விண்ணுலகம்’ என்பதோ அசாதாரணமான வேண்டுகோள், ஏனெனில் உடலோடு சொர்க்கம் செல்லுதல் சாஸ்திரத்தில் எங்கும் விதிக்கப்படவில்லை.

‘ஆகவே வேள்வி தொடங்கப்படட்டும்; அனைவரும் பொறுப்பேற்றுக்கொள்ளுங்கள்’ என்று சொல்லி, அந்த மகரிஷிகள் அப்போது அந்தச் சடங்குகளைச் செய்யத் தொடங்கினர். அந்த வேள்வியில் பேரொளி படைத்த விசுவாமித்திரரே வேள்வி செய்துவைப்பவர் ஆனார்; மந்திரங்களில் வல்ல ருத்விக்குகளும் வரிசைப்படி மந்திரங்களுடன் தத்தம் பணிகளில் நின்றனர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: க்ஷத்திரிய குலத்தில் பிறந்தவராயினும் விசுவாமித்திரர் இப்போது வேள்வி செய்துவைப்பவராக நிற்கிறார்; தவத்தால் அவர் பெற்ற ரிஷித்தன்மையே இங்கே சான்று. முந்தைய சர்க்கங்களில் அரசனாக இருந்து வசிஷ்டரால் தோற்கடிக்கப்பட்டவரே இப்போது ஒரு பெரும் வேள்வியை நடத்துபவர்; இதுவே அவரது நீண்ட தவத்தின் சித்தி. வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் இசையாதபோதும் வேள்வி தளரவில்லை, ஏனெனில் மந்திரங்களில் வல்ல பிற ருத்விக்குகள் இருந்தனர். ‘ஆனுபூர்வ்யேண’ (வரிசைப்படி) என்ற சொல்லால், வரிசை முறையும் எங்கும் மீறப்படவில்லை என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

ருத்விக்குகள் கல்ப சூத்திரப்படி, விதிமுறைப்படி எல்லாச் சடங்குகளையும் செய்தனர். பிறகு நீண்ட காலத்துக்குப் பின், பெருந்தவமுடைய விசுவாமித்திரர் அவிர்ப்பாகம் பெறுவதற்காக எல்லாத் தேவர்களையும் அழைத்தார். ஆனால் அப்போது அங்கே அவிர்ப்பாகம் பெற அந்தத் தேவர்கள் எவரும் வரவில்லை. இது மிக ஆழமான இடம்: வேள்வியில் விதிமுறை குறைவின்றி உள்ளது, மந்திரங்கள் பிழையின்றி உள்ளன, வேள்வி செய்துவைப்பவரும் பெருந்தவமுடையவர்; ஆயினும் தேவர்கள் வரவில்லை. ஆகவே குறை செயலில் இல்லை, வேள்வி செய்பவனிடமே என்பது தெளிவு: குருவின் சாபத்தால் சண்டாள நிலையை அடைந்த திரிசங்குவின் வேள்வியில் அவிர்ப்பாகம் பெற அவர்கள் விரும்பவில்லை. இதனாலேயே விசுவாமித்திரரின் சினத்துக்கான விதை விதைக்கப்படுகிறது. மேலும் ‘மஹதா காலேன’ (நீண்ட காலத்துக்குப் பின்) என்ற சொல்லால் நீண்ட முயற்சி குறிப்பிடப்படுகிறது; முனிவர் திடீரெனச் சினமடையவில்லை, நெடுநேரம் காத்திருந்த பின்னரே.

பிறகு சினம் கொண்ட மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் ஸ்ருவத்தை உயர்த்திக்கொண்டு சீற்றத்துடன் திரிசங்குவிடம் இவ்வாறு சொன்னார்: ‘மனிதர்களின் தலைவனே, நானே ஈட்டிய தவத்தின் ஆற்றலைப் பார். இதோ நான் உன்னை என் ஆற்றலால் உன் உடலோடு சொர்க்கத்துக்குக் கொண்டுசெல்கிறேன். மனிதர்களின் தலைவனே, உடலோடு அடைய அரிதான சொர்க்கத்துக்குச் செல்வாயாக. அரசே, நானே ஈட்டிய தவத்துக்குச் சிறிதேனும் பலன் இருக்குமானால், அதன் ஒளியால் உடலோடு விண்ணுலகம் செல்வாயாக.’ இங்கே வேள்விக்குப் பதிலாகத் தவமே கருவியாகிறது. தேவர்களின் அருள் எதிர்பார்க்கப்படவில்லை; நீண்ட காலம் சேர்த்த தவத்தின் பலனே நேரடியாகச் செலவிடப்படுகிறது. ‘ஸ்வார்ஜிதம்’ (தானே ஈட்டியது) என்ற சொல் இருமுறை சொல்லப்படுகிறது; இந்த வலிமை எவராலும் அளிக்கப்பட்டது அல்ல, தானே ஈட்டியது, ஆகவே அதைச் செலவிடுவதில் முனிவர் சுதந்திரமானவர் என்பது அதனால் குறிப்பிடப்படுகிறது. ஸ்ருவத்தை உயர்த்தியது வேள்விக் கருவியாலேயே செய்யப்பட்ட உறுதிமொழி என்பதையும் காண வேண்டும்.

அந்த முனிவர் இவ்வாறு சொன்னதும், காகுத்ஸ்தா, அந்த மனிதர் தலைவன் முனிவர்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அப்போது உடலோடு விண்ணுலகம் சென்றான். திரிசங்கு சொர்க்கலோகம் சென்றதைக் கண்டு, பாகனை அடக்கியவனான இந்திரன் தேவர் கூட்டங்கள் அனைவருடனும் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘திரிசங்கு, மீண்டும் செல்; சொர்க்கத்தில் உனக்கு இருப்பிடம் அமைக்கப்படவில்லை.’ இவ்வாறு இங்கே இரு ஆற்றல்களுக்கு இடையிலான மோதல் தொடங்குகிறது: தவத்தின் வலிமை விண்ணுலகுக்குக் கொண்டு சேர்க்கிறது, தேவராஜனின் அதிகாரமோ அங்கே தங்குவதைத் தடுக்கிறது. ‘முனிவர்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்ற சொல்லால், இது மறைவாகச் செய்த செயல் அல்ல என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்; ரிஷிகள் அனைவரும் சாட்சிகள்; ஆகவே முனிவரின் உறுதிமொழி முறிந்தாலும் அனைவர் முன்னிலையிலேயே முறியும். இந்திரனின் சொல்லும் பகையால் எழுந்தது அல்ல, வரம்பால் எழுந்தது: சொர்க்கத்தில் இருப்பிடம் அமைக்கப்படாதவன் அங்கே தங்கத் தகுதியற்றவன் என்று.

‘குருவின் சாபத்தால் வீழ்ந்த மூடனே, தலைகீழாகப் பூமியில் விழு’ என்று மகேந்திரன் இவ்வாறு சொன்னதும் திரிசங்கு மீண்டும் விழுந்தான். விழுந்துகொண்டே அவன் ‘காப்பாற்றும்’ என்று கதறித் தவச்செல்வரான விசுவாமித்திரரை அழைத்தான். கதறிக்கொண்டிருந்த அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, கௌசிகர் கடும் சினத்தை வரவழைத்துக்கொண்டு ‘நில், நில்’ என்றார். அந்தச் சொல்லால் திரிசங்கு இடைவெளியிலேயே நின்றான்: விண்ணுலகையும் அடையவில்லை, பூமியிலும் விழவில்லை. ரிஷிகளின் நடுவே அவன் ஒளிவீசும் இன்னொரு பிரஜாபதி போலத் தோன்றினான். இங்கே ‘ரோஷம் ஆஹாரயத்’ (சினத்தை வரவழைத்துக்கொண்டார்) என்ற வழக்கு சிந்திக்கத் தக்கது: சினம் தானாக வரவில்லை, முனிவரால் அழைக்கப்பட்டது; தவசியின் சினமும் அவரது உறுதிக்குக் கட்டுப்பட்டது என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. அடைக்கலம் புகுந்தவனின் துயரக் கதறலே இந்தச் சினத்துக்குக் காரணம், தமக்கு நேர்ந்த அவமானம் அல்ல.

சினத்தால் மயங்கிய அவர், தென்திசை வழியில் இருக்கும் வேறு ஏழு ரிஷிகளை (சப்தரிஷிகளை) மீண்டும் படைத்து, வேறொரு நட்சத்திர வரிசையையும் படைத்தார். தென்திசையில் நின்று, ரிஷிகளின் நடுவே, பெரும் புகழுடைய அவர் நட்சத்திர வரிசையைப் படைத்து, சினத்தால் கலங்கியவராக இவ்வாறு எண்ணினார்: ‘வேறோர் இந்திரனைப் படைப்பேன், அல்லது உலகம் இந்திரனின்றி இருக்கட்டும்.’ இவ்வாறு சினத்தால் அவர் தேவர்களையும் படைக்கத் தொடங்கினார். இங்கே வால்மீகி தென்திசையின் நட்சத்திரங்களின் தோற்றத்தை இந்த வரலாற்றுடன் பிணைக்கிறார்; தவத்தின் ஆற்றல் படைப்பாளி நிலை வரை வளர்கிறது என்று காட்டுகிறார். முன்பு சொல்லப்பட்ட ‘இன்னொரு பிரஜாபதி போல’ என்ற அடைமொழி இங்கே நேரடியாகப் பொருள்படுகிறது. ஆனால் ‘சினத்தால் மயங்கியவர்’, ‘கலங்கியவர்’ என்ற இரு சொற்களால் கவிஞர் அவரது குறையையும் குறிப்பிடுகிறார்: ஆற்றல் பெரியது, ஆனால் அதைத் தூண்டுவது மயக்கமே.

பிறகு மிகவும் பதற்றமடைந்த ரிஷிக் கூட்டங்களுடன் கூடிய தேவர்களும் அசுரர்களும் மகாத்மாவான விசுவாமித்திரரிடம் இணக்கமான சொல்லைச் சொன்னார்கள்: ‘பெரும் பேறு பெற்றவரே, இந்த அரசன் குருவின் சாபத்தால் சிதைக்கப்பட்டவன்; தவச்செல்வரே, உடலோடு விண்ணுலகம் செல்ல அவன் தகுதியற்றவனே.’ அந்தத் தேவர்களின் சொல்லைக் கேட்டு, முனிவர்களுள் சிறந்த கௌசிகர் எல்லாத் தேவர்களிடமும் மிகப் பெருமைமிக்க ஒரு சொல்லைச் சொன்னார். இங்கே தேவர்கள் வலிமையால் தடுக்கவில்லை, எதிர்ச் சாபத்தால் அச்சுறுத்தவுமில்லை; இணக்கத்துடன் சாஸ்திர வரம்பையே நினைவூட்டுகின்றனர். ‘பெரும் பேறு பெற்றவரே’, ‘தவச்செல்வரே’ என்ற விளிகளால் அவர்கள் முனிவரின் பெருமையை ஏற்கின்றனர்; ஆயினும் குருவின் சாபத்தின் பலனை மாற்ற இயலாது என்று தெரிவிக்கின்றனர். இதனால் முரண் போர் வழியைக் கைவிட்டு உரையாடல் வழியையே அடைகிறது; விசுவாமித்திரரும் மறுமொழியில் சாபம் அல்ல, பெருமைமிக்க சொல்லையே சொல்கிறார்.

‘உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும். இந்த அரசன் திரிசங்கு உடலோடு ஏறுவான் என்று நான் உறுதியளித்துள்ளேன்; அதைப் பொய்யாக்க நான் துணியமாட்டேன். உடலோடு கூடிய இந்தத் திரிசங்குவுக்கு நிலையான சொர்க்கம் இருக்கட்டும்; என்னுடைய நட்சத்திரங்கள் அனைத்தும் நிலைபெற்றவையாக இருக்கட்டும். உலகங்கள் நிலைத்திருக்கும் வரை இவை அனைத்தும் எல்லா வகையிலும் நிலைத்திருக்கட்டும். தேவர்களே, நான் செய்த இவை அனைத்துக்கும் நீங்கள் இசைவளிக்க வேண்டும்.’ இங்கே முனிவரின் நோக்கம் தெளிவாகிறது: தேவர்களுடன் பகையும் அல்ல, இந்திர பதவியின் மீதான ஆசையும் அல்ல, தம் சொல்லின் உண்மையைக் காப்பது மட்டுமே. ‘பொய்யாக்கத் துணியமாட்டேன்’ என்ற சொல்லில் தவசியின் முழு ஒழுக்கமும் வெளிப்படுகிறது. மேலும் அவர் தேவர்களுக்கு ஆணையிடவில்லை; ‘இசைவளிக்க வேண்டும்’ என்று வேண்டுகிறார். இந்தப் பணிவே தீர்வுக்கான வாயிலாகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் தேவர்கள் அனைவரும் முனிவர்களுள் சிறந்தவருக்கு மறுமொழி சொன்னார்கள்: ‘அப்படியே ஆகட்டும், உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இவை அனைத்தும் எல்லா வகையிலும் நிலைத்திருக்கட்டும். முனிவர்களுள் சிறந்தவரே, வானில் வைசுவானரப் பாதைக்கு (தேவர்கள் செல்லும் வழிக்கு) வெளியே அந்தப் பல நட்சத்திரங்களும் இருக்கட்டும்; அந்த ஒளிகளின் நடுவே ஒளிவீசிக்கொண்டு, தலைகீழாக, அமரர்களுக்கு நிகராகத் திரிசங்குவும் நிற்கட்டும்.’ இங்கே நுட்பமான ஒரு தீர்வு காணப்படுகிறது: திரிசங்கு சொர்க்கத்துக்குள் நுழையவில்லை, ஆனால் சொர்க்கத்துக்கு நிகரான நிலையான நிலையைப் பெறுகிறான்; நட்சத்திரங்களும் தேவயான வழிக்கு வெளியே வைக்கப்படுகின்றன; அதனால் இந்திரனின் அதிகாரம் பாதிக்கப்படுவதில்லை. தலைகீழாக இருப்பது குருவின் சாபத்தின் எஞ்சிய அடையாளமே. இவ்வாறு தேவர்களின் அதிகாரமும் முனிவரின் உறுதிமொழியும் இரண்டுமே காக்கப்படுகின்றன; இதுவே வால்மீகியின் நடை: ஒரு தரப்பை உடைப்பதால் அல்ல, இரு தரப்பின் வரம்பையும் காப்பதாலேயே முரண் அடங்குகிறது.

‘இந்த ஒளிகள், நோக்கம் நிறைவேறியவனும் புகழுடையவனும் சொர்க்கலோகத்தை அடைந்தவன் போன்றவனுமான அந்த அரசர்களுள் சிறந்தவனைப் பின்தொடர்ந்து நிற்கும்’ என்று தேவர்கள் சொன்னார்கள். இவ்வாறு தேவர்கள் அனைவராலும் ரிஷிகளாலும் துதிக்கப்பட்ட, அறநெறி உள்ளமும் பேரொளியும் உடைய விசுவாமித்திரர் ரிஷிகளின் நடுவே தேவர்களிடம் ‘சரி’ என்று மட்டுமே மறுமொழி சொன்னார். பிறகு வேள்வியின் முடிவில், மனிதருள் சிறந்தவனே, மகாத்மாக்களான தேவர்களும் தவச்செல்வர்களான ரிஷிகளும் அனைவரும் வந்தவாறே சென்றனர். ஒரே சொல்லால் முனிவரின் பெரும் சினம் அடங்கியது; இதுவும் அவரது பெருமையே. இவ்வாறு திரிசங்குவின் வரலாறு முடிகிறது; தென்வானில் திரிசங்கு தலைகீழாக நிற்கிறான் என்பது உலகில் புகழ்பெற்ற செய்தி. அடுத்த சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் தென்திசை இடையூறுகள் நிறைந்தது என்று கருதி மேற்குத் திசையில் புஷ்கரத்தில் தவம் தொடங்குகிறார்; அங்கே அம்பரீஷனின் வேள்வியில் சுனச்சேபனின் கதை தொடங்குகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಹೋದಯನೊಡನೆ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದನು. ಅವರು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹತರಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನಾದ ತ್ರಿಶಂಕು ಎಂದು ವಿಶ್ರುತನು, ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೂ ದಾನಶೀಲನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ತನ್ನ ಇದೇ ಶರೀರದಿಂದ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ತನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ನೀವು ನನ್ನೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ತನ್ನ ತಪೋಬಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಶರಣಾಗತನ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ಅವನ ಧರ್ಮಿಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಂ ಚೈವ ಶರಣಂ ಗತಃ’ (ನನ್ನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆಯೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೂ ಕಾರಣ, ಅದೇ ಮುಂದೆ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಮಹಾ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದುದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞ ಒಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ತಕ್ಷಣ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಅವರು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಕುಶಿಕವಂಶಜನಾದ ಈ ಮುನಿ ಪರಮ ಕೋಪಿಷ್ಠ. ಅವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಇದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಸಮಾನನಾದ ಪೂಜ್ಯನು ರೋಷದಿಂದ ಶಾಪ ಕೊಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸೋಣ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನು ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಒಂದು ಭಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯ. ಋಷಿಗಳು ಮೊದಲು ಮುನಿಯ ಕೋಪವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ‘ಅವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸರಿ’ ಎಂದು ಅವನ ಮಾತಿನ ಧರ್ಮಾನುಗುಣತೆಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಕೇವಲ ಭಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆಯೆಂಬ ಧರ್ಮವಿದೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ’ ಎಂಬುದಾದರೋ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇಹದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿಸಿಲ್ಲ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗಲಿ; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆಗ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೇ ಯಾಜಕನಾದನು; ಮಂತ್ರಕೋವಿದರಾದ ಋತ್ವಿಜರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂತ್ರಸಹಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಈಗ ಯಾಜಕನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಅವನ ಋಷಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಯಾಜಕ; ಇದೇ ಅವನ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧಿ. ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಅಸಮ್ಮತಿಯಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞ ಕುಂಠಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಮಂತ್ರಕೋವಿದ ಋತ್ವಿಜರು ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದಾರೆ. ‘ಆನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಋತ್ವಿಜರು ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳಂತೆ, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹವಿರ್ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಆವಾಹಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆಗ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಅತಿ ಗಂಭೀರವಾದ ಸ್ಥಳ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಅಖಂಡ, ಮಂತ್ರಗಳು ತಪ್ಪಿಲ್ಲ, ಯಾಜಕನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ; ಆದರೂ ದೇವತೆಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷ ಕರ್ಮದಲ್ಲಲ್ಲ, ಯಜಮಾನನಲ್ಲಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲನಾದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಭಾಗ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಮಹತಾ ಕಾಲೇನ’ (ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯತ್ನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮುನಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಕುಪಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಾದ ಮೇಲೆಯೇ.

ಆಗ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸ್ರುವವನ್ನು (ಹೋಮದ ಸೌಟನ್ನು) ಎತ್ತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನರೇಶ್ವರನೇ! ನಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ಇಗೋ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆ ನನ್ನ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಶರೀರದೊಡನೆ ಪಡೆಯಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ನರೇಶ್ವರನೇ! ರಾಜನೇ, ನಾನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಫಲವಿದ್ದರೆ ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸೇ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಬಹುಕಾಲ ಸಂಚಯಿಸಿದ ತಪಃಫಲವೇ ನೇರವಾಗಿ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಾರ್ಜಿತಮ್’ (ತಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದರಿಂದ ಈ ಬಲ ಯಾರೂ ಕೊಟ್ಟುದಲ್ಲ, ತಾನೇ ಗಳಿಸಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ವ್ಯಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಸ್ವತಂತ್ರ. ಸ್ರುವವನ್ನು ಎತ್ತಿದುದು ಯಜ್ಞದ ಉಪಕರಣದಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದ ಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಆ ಮುನಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಆ ನರೇಶ್ವರನು ಮುನಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆಗ ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ತ್ರಿಶಂಕು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತ್ರಿಶಂಕು! ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ನೆಲೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ, ದೇವರಾಜನ ಅಧಿಕಾರ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಮುನೀನಾಂ ಪಶ್ಯತಾಮ್’ (ಮುನಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದು ಗುಪ್ತ ಕರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗವಾದರೂ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತು ದ್ವೇಷಮೂಲವಲ್ಲ, ಮರ್ಯಾದಾಮೂಲ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ನೆಲೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಇರಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.

‘ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ಹತನಾದ ಮೂಢನೇ! ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳು’ — ಮಹೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತ್ರಿಶಂಕು ಮತ್ತೆ ಬಿದ್ದನು. ಬೀಳುತ್ತಾ ಅವನು ‘ಕಾಪಾಡು’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕರೆದನು. ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಶಿಕನು ತೀವ್ರ ರೋಷವನ್ನು ತಾಳಿದನು, ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು — ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಸೇರಲಿಲ್ಲ, ಭೂಮಿಗೂ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮುನಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ರೋಷಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ (ರೋಷವನ್ನು ತಾಳಿದನು, ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಮನನೀಯ — ರೋಷ ತಾನಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಮುನಿಯೇ ಕರೆದುಕೊಂಡನು; ತಪಸ್ವಿಯ ಕೋಪವೂ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರಣಾಗತನ ಆರ್ತನಾದವೇ ಈ ಕೋಪಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ, ತನಗಾದ ಅಪಮಾನವಲ್ಲ.

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಅವನು ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಪ್ತರ್ಷಿಮಂಡಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾ, ಇನ್ನೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು: ‘ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಲೋಕ ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದುದಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಆಖ್ಯಾನದೊಡನೆ ಹೆಣೆಯುತ್ತಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವದವರೆಗೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ’ (ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತವನು), ‘ಕಲುಷೀಕೃತಃ’ (ಕಲುಷಿತನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ದೋಷವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಕ್ತಿ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವುದು ಮೈಮರೆವು.

ಆಗ ಪರಮ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ಸುರಾಸುರರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅನುನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದರು: ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಈ ರಾಜನು ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡವನು; ತಪೋಧನನೇ! ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಇವನು ಅರ್ಹನೇ ಅಲ್ಲ.’ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವ ಕೌಶಿಕನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಶಾಪದಿಂದ ಹೆದರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅನುನಯದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಹಾಭಾಗ’, ‘ತಪೋಧನ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಅವರು ಮುನಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಗುರುಶಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಬದಲಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ವಿರೋಧ ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಂವಾದಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಶಾಪವನ್ನಲ್ಲ.

‘ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ! ಈ ಭೂಪತಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಸಶರೀರನಾಗಿ ಏರುವನೆಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಸಶರೀರನಾದ ಈ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ವರ್ಗವಿರಲಿ; ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ. ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಿ. ದೇವತೆಗಳೇ! ನಾನು ಮಾಡಿದುದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ವಿರೋಧವಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಪದದ ಆಸೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆ ಮಾತ್ರ. ‘ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಶೀಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ. ಈ ವಿನಯವೇ ಸಮಾಧಾನದ ಬಾಗಿಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಮುನಿಪುಂಗವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಿ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವಾನರಪಥದ (ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗದ) ಹೊರಗೆ ಆ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿರಲಿ; ಆ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತ್ರಿಶಂಕುವೂ ಅಮರರಂತೆ ನೆಲೆಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸಮಾಧಾನ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತ್ರಿಶಂಕು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನವಾದ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೂ ದೇವಯಾನಮಾರ್ಗದ ಹೊರಗೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಾಧೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿರುವುದು ಗುರುಶಾಪದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಕಾರವೂ ಮುನಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಎರಡೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶೈಲಿ — ವಿರೋಧವು ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಭಂಗದಿಂದಲ್ಲ, ಎರಡರ ಮರ್ಯಾದಾರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಜ್ಯೋತಿಗಳು ಕೃತಾರ್ಥನೂ ಕೀರ್ತಿವಂತನೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದವನಂತಿರುವವನೂ ಆದ ಆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುವು’ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ‘ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ನರೋತ್ತಮನೇ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಮಹಾಕೋಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು — ಇದೂ ಅವನ ಮಹತ್ವವೇ. ಹೀಗೆ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಆಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ದಕ್ಷಿಣ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಂಬರೀಷನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶುನಃಶೇಪನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ മഹോദയനോടുകൂടിയ വാസിഷ്ഠന്മാരെ ശാപംകൊണ്ടു കീഴ്പ്പെടുത്തി. തപോബലംകൊണ്ട് അവർ നശിച്ചുവെന്നറിഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ പറഞ്ഞു: ‘ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ഇദ്ദേഹം ത്രിശങ്കു എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്, ധർമിഷ്ഠനും ദാനശീലനുമാണ്, എന്നെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്വന്തം ഈ ശരീരംകൊണ്ടുതന്നെ ദേവലോകം ജയിക്കാൻ ഇദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇദ്ദേഹം സ്വശരീരത്തോടെ ദേവലോകത്തു പോകുന്ന വിധത്തിൽ നിങ്ങൾ എന്നോടൊപ്പം യാഗം നടത്തുവിൻ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ആദ്യം സ്വന്തം തപോബലം കാണിക്കുന്നുമില്ല; ശരണാഗതന്റെ ആഗ്രഹവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമിഷ്ഠതയും ദാനശീലവും മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. ‘മാം ചൈവ ശരണം ഗതഃ’ (എന്നെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സർഗത്തിന്റെ മൂലസൂത്രം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: ശരണാഗതരക്ഷണംതന്നെയാണ് വിശ്വാമിത്രന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും കാരണം; അതുതന്നെയാണ് പിന്നീട് ദേവന്മാരുമായി വലിയ വിരോധം ഉണ്ടാക്കുന്നതും. മാത്രമല്ല, ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഈ യാഗം ഒറ്റയ്ക്കുള്ള കർമമല്ല, എല്ലാവരുടെയും സമ്മതത്തോടെ മാത്രം സാധിക്കേണ്ടതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാ മഹർഷിമാരും പെട്ടെന്ന് ഒത്തുചേർന്ന്, ധർമജ്ഞരായ അവർ ധർമയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കുശികവംശജനായ ഈ മുനി അത്യന്തം കോപിഷ്ഠനാണ്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞ വാക്ക് ശരിതന്നെ; ഇതു ചെയ്യേണ്ടതാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല. അഗ്നിതുല്യനായ ഭഗവാൻ രോഷംകൊണ്ടു ശപിക്കുമല്ലോ. അതിനാൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശജൻ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകുന്ന വിധത്തിൽ യാഗം നടക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ കാണാം: ഒന്ന് ഭയം, മറ്റൊന്ന് ധർമനിശ്ചയം. ഋഷിമാർ ആദ്യം മുനിയുടെ കോപം ഓർക്കുന്നു, പിന്നീടാകട്ടെ ‘യദാഹ വചനം സമ്യക്’ (അദ്ദേഹം പറഞ്ഞ വാക്ക് ശരിതന്നെ) എന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിന്റെ ധർമാനുസാരിത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു. അപേക്ഷ ഭയംകൊണ്ടുമാത്രമല്ല സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടതെന്നും അതിൽ ശരണാഗതരക്ഷണമെന്ന ധർമമുണ്ടെന്ന് അവർക്കും അറിയാമെന്നും വാല്മീകി ഇതുകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു. ‘ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ’ എന്നത് അസാധാരണമായ ഒരു അപേക്ഷതന്നെ, കാരണം ദേഹത്തോടുകൂടിയ സ്വർഗഗമനം ശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരിടത്തും വിധിച്ചിട്ടില്ല.

‘അതിനാൽ യാഗം ആരംഭിക്കട്ടെ; എല്ലാവരും അവരവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഇരിക്കുവിൻ’ എന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹർഷിമാർ അപ്പോൾ ആ ക്രിയകൾ ആരംഭിച്ചു. ആ യാഗത്തിൽ മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻതന്നെ യാജകനായി; മന്ത്രനിപുണരായ ഋത്വിക്കുകൾ മന്ത്രങ്ങളോടെ ക്രമമായി അവരവരുടെ കർമങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനായിട്ടും വിശ്വാമിത്രൻ ഇപ്പോൾ യാജകനായി നിലകൊള്ളുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ ഋഷിത്വംതന്നെയാണ് ഇവിടെ പ്രമാണം. മുമ്പത്തെ സർഗങ്ങളിൽ രാജാവായിരിക്കെ വസിഷ്ഠനാൽ പരാജിതനായവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ഒരു മഹായാഗത്തിന്റെ യാജകനാണ്; ഇതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീർഘതപസ്സിന്റെ സിദ്ധി. വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരുടെ സമ്മതമില്ലെങ്കിലും യാഗം തളരുന്നില്ല, കാരണം മന്ത്രനിപുണരായ മറ്റ് ഋത്വിക്കുകൾ സന്നിഹിതരാണ്. ‘ആനുപൂർവ്യേണ’ (ക്രമമായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് ക്രമംപോലും എവിടെയും ലംഘിക്കപ്പെട്ടില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഋത്വിക്കുകൾ കല്പസൂത്രമനുസരിച്ചും വിധിപ്രകാരവും എല്ലാ കർമങ്ങളും ചെയ്തു. പിന്നീട് ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഹവിർഭാഗം സ്വീകരിക്കാനായി എല്ലാ ദേവതകളെയും ആവാഹിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ആ ദേവതകളൊന്നും ഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ അവിടെ വന്നില്ല. ഇത് അതീവ ഗൗരവമുള്ള ഒരു ഘട്ടമാണ്: യാഗത്തിൽ വിധി മുറിഞ്ഞിട്ടില്ല, മന്ത്രങ്ങൾ പിഴച്ചിട്ടില്ല, യാജകൻ മഹാതപസ്വിയുമാണ്; എന്നിട്ടും ദേവതകൾ വരുന്നില്ല. അതിനാൽ വൈകല്യം കർമത്തിലല്ല, യജമാനനിലാണെന്നു വ്യക്തം: ഗുരുശാപംകൊണ്ടു ചണ്ഡാലനായിത്തീർന്ന ത്രിശങ്കുവിന്റെ യാഗത്തിൽ ഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ കോപത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, ‘മഹതാ കാലേന’ (ഏറെക്കാലംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദീർഘമായ പ്രയത്നം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുനി പെട്ടെന്നു കോപിച്ചില്ല, ഏറെനേരം കാത്തിരുന്നശേഷമാണ്.

അപ്പോൾ കോപാവിഷ്ടനായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ സ്രുവം (ഹോമത്തിനുള്ള തവി) ഉയർത്തി ക്രോധത്തോടെ ത്രിശങ്കുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരേശ്വരാ, ഞാൻ സ്വയം നേടിയ തപസ്സിന്റെ വീര്യം കാണുക. ഇതാ ഞാൻ നിന്നെ സ്വശരീരത്തോടെ എന്റെ ഓജസ്സുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. സ്വശരീരംകൊണ്ടു പ്രാപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുക, നരേശ്വരാ! ഞാൻ സ്വയം നേടിയ തപസ്സിന് എന്തെങ്കിലും ഫലമുണ്ടെങ്കിൽ, രാജാവേ, അതിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുക.’ ഇവിടെ യാഗത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് തപസ്സുതന്നെ സാധനമാകുന്നു. ദേവന്മാരുടെ അനുഗ്രഹം ആവശ്യമില്ല; ദീർഘകാലം സംഭരിച്ച തപഃഫലംതന്നെ നേരിട്ടു ചെലവഴിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വാർജിതം’ (സ്വയം നേടിയത്) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഈ ബലം ആരും നൽകിയതല്ല, സ്വയം ഉപാർജിച്ചതാണ്, അതിനാൽ അതു ചെലവഴിക്കുന്നതിൽ മുനി സ്വതന്ത്രനാണ് എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്രുവം ഉയർത്തിയതും യാഗത്തിന്റെതന്നെ ഉപകരണംകൊണ്ടുള്ള സങ്കല്പമാണെന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം.

ആ മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കാകുത്സ്ഥാ, ആ നരേശ്വരൻ മുനിമാർ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അപ്പോൾ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ത്രിശങ്കു സ്വർഗലോകത്ത് എത്തിയതു കണ്ട് പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളോടുംകൂടി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ത്രിശങ്കോ, നീ മടങ്ങിപ്പോകുക; നിനക്കു സ്വർഗത്തിൽ വാസസ്ഥാനം ഒരുക്കിയിട്ടില്ല.’ ഇങ്ങനെ ഇവിടെ രണ്ടു സാമർഥ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ആരംഭിക്കുന്നു: തപസ്സിന്റെ ബലം സ്വർഗത്തിലെത്തിക്കുന്നു, ദേവരാജന്റെ അധികാരമാകട്ടെ അവിടെ തങ്ങുന്നതു വിലക്കുന്നു. ‘മുനീനാം പശ്യതാം’ (മുനിമാർ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇതു രഹസ്യമായ കർമമല്ലെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എല്ലാ ഋഷിമാരും സാക്ഷികളാണ്, അതിനാൽ മുനിയുടെ പ്രതിജ്ഞ തെറ്റിയാൽ അതും എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽത്തന്നെയായിരിക്കും. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്ക് ദ്വേഷത്തിൽനിന്നല്ല, മര്യാദയിൽനിന്നാണ്: സ്വർഗത്തിൽ വാസസ്ഥാനം ഒരുക്കിയിട്ടില്ലാത്തവന് അവിടെ നിൽക്കാൻ അർഹതയില്ല എന്ന്.

‘ഗുരുശാപമേറ്റ മൂഢാ, തലകീഴായി ഭൂമിയിലേക്കു വീഴുക’ എന്നു മഹേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ത്രിശങ്കു വീണ്ടും താഴേക്കു വീണു. വീഴുമ്പോൾ ‘രക്ഷിക്കണേ’ എന്ന് ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രനെ വിളിച്ചു. നിലവിളിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൗശികൻ തീവ്രമായ രോഷം ഉള്ളിലേക്കു വിളിച്ചുവരുത്തി, ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു. ആ വാക്കുകൊണ്ട് ത്രിശങ്കു അന്തരീക്ഷത്തിൽത്തന്നെ നിന്നു: സ്വർഗത്തിലെത്തിയതുമില്ല, ഭൂമിയിൽ വീണതുമില്ല. ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ തേജസ്വിയായ അദ്ദേഹം മറ്റൊരു പ്രജാപതിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ ‘രോഷം ആഹാരയത്’ (രോഷം വിളിച്ചുവരുത്തി) എന്ന പ്രയോഗം ചിന്തനീയമാണ്: രോഷം സ്വയം വന്നതല്ല, മുനി വിളിച്ചുവരുത്തിയതാണ്; തപസ്വിയുടെ കോപംപോലും സങ്കല്പത്തിനു വിധേയമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശരണാഗതന്റെ ആർത്തനാദമാണ് ഈ കോപത്തിനു നിമിത്തം, സ്വന്തം അപമാനമല്ല.

ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന അദ്ദേഹം ദക്ഷിണമാർഗത്തിൽ മറ്റൊരു സപ്തർഷികളെ വീണ്ടും സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് മറ്റൊരു നക്ഷത്രസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ചു. ദക്ഷിണദിക്കിൽ നിലയുറപ്പിച്ച് ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ ആ മഹായശസ്വി നക്ഷത്രസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം ക്രോധംകൊണ്ടു കലുഷിതനായി ചിന്തിച്ചു: ‘മറ്റൊരു ഇന്ദ്രനെ ഞാൻ സൃഷ്ടിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ലോകം ഇന്ദ്രനില്ലാത്തതാകട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ക്രോധംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദേവതകളെപ്പോലും സൃഷ്ടിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ വാല്മീകി ദക്ഷിണദിക്കിന്റെയും നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഉത്പത്തി ആഖ്യാനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യം സൃഷ്ടികർതൃത്വംവരെ വളരുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘മറ്റൊരു പ്രജാപതിയെപ്പോലെ’ എന്ന മുമ്പു പറഞ്ഞ വിശേഷണം ഇവിടെ നേരിട്ട് അർഥവത്താകുന്നു. എന്നാൽ ‘ക്രോധമൂർച്ഛിതൻ’ (ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്നവൻ), ‘കലുഷീകൃതൻ’ (കലുഷിതനാക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്നീ പദങ്ങൾകൊണ്ട് കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശക്തി മഹത്താണ്, പക്ഷേ അതിനെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത് മതിഭ്രമമാണ്.

അപ്പോൾ അത്യന്തം പരിഭ്രാന്തരായ ഋഷിസംഘങ്ങളും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോട് അനുനയത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാഭാഗാ, ഈ രാജാവ് ഗുരുശാപത്താൽ ക്ഷതമേറ്റവനാണ്; തപോധനാ, ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന് ഒട്ടും അർഹതയില്ല.’ ആ ദേവന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ കൗശികൻ എല്ലാ ദേവതകളോടും അതിമഹത്തായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ദേവന്മാർ ബലംകൊണ്ടു തടയുന്നില്ല, പ്രതിശാപംകൊണ്ടു ഭയപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല; അനുനയത്തോടെ ശാസ്ത്രമര്യാദതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘മഹാഭാഗാ’, ‘തപോധനാ’ എന്നീ സംബോധനകൾകൊണ്ട് അവർ മുനിയുടെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ഗുരുശാപത്തിന്റെ ഫലം മറിച്ചാക്കാനാവില്ലെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് വിരോധം യുദ്ധമാർഗം ഉപേക്ഷിച്ച് സംവാദമാർഗംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു; വിശ്വാമിത്രനും മറുപടിയിൽ ശാപമല്ല, അതിമഹത്തായ ഒരു വാക്കാണ് പറയുന്നത്.

‘നിങ്ങൾക്കു മംഗളം! ഈ രാജാവായ ത്രിശങ്കുവിന്റെ സശരീരാരോഹണം ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരിക്കുന്നു; അതു അസത്യമാക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല. ശരീരത്തോടുകൂടിയ ഈ ത്രിശങ്കുവിന് ശാശ്വതമായ സ്വർഗമുണ്ടാകട്ടെ; എന്റെ എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളും സ്ഥിരമായിരിക്കട്ടെ. ലോകങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ഇവയെല്ലാം നിലനിൽക്കട്ടെ. ദേവന്മാരേ, ഞാൻ ചെയ്തതെല്ലാം നിങ്ങൾ അനുവദിക്കണം.’ ഇവിടെ മുനിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാകുന്നു: ദേവന്മാരുമായുള്ള വിരോധമല്ല, ഇന്ദ്രപദത്തോടുള്ള ലോഭമല്ല, സ്വന്തം വാക്കിന്റെ സത്യത മാത്രം. ‘അനൃതം കർതും ന ഉത്സഹേ’ (അസത്യമാക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല) എന്ന പദത്തിൽ തപസ്വിയുടെ ശീലം മുഴുവൻ പ്രകാശിക്കുന്നു. മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹം ദേവന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല; ‘അനുജ്ഞാതും അർഹഥ’ (അനുവദിക്കണം) എന്ന് അപേക്ഷിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഈ വിനയംതന്നെയാണ് സമാധാനത്തിന്റെ വാതിലാകുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ, അങ്ങേക്കു മംഗളം; ഇവയെല്ലാം നിലനിൽക്കട്ടെ. മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ആകാശത്തിൽ വൈശ്വാനരപഥത്തിനു (ദേവയാനമാർഗത്തിനു) പുറത്ത് ആ അനേകം നക്ഷത്രങ്ങൾ ഉണ്ടാകട്ടെ; ആ ജ്യോതിസ്സുകൾക്കിടയിൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് തലകീഴായി ത്രിശങ്കുവും ദേവതുല്യനായി നിലകൊള്ളട്ടെ.’ ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സമാധാനം കാണാം: ത്രിശങ്കു സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ സ്വർഗതുല്യമായ ശാശ്വതസ്ഥിതി നേടുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങൾ ദേവയാനമാർഗത്തിനു പുറത്തു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ ഇന്ദ്രന്റെ അധികാരത്തിനു ബാധയില്ല. തലകീഴായ നിലയും ഗുരുശാപത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി ബാക്കിനിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരുടെ അധികാരവും മുനിയുടെ പ്രതിജ്ഞയും രണ്ടും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ ശൈലി: വിരോധം ഒരു പക്ഷത്തിന്റെ തകർച്ചകൊണ്ടല്ല, ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും മര്യാദ രക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ് ശമിക്കുന്നത്.

‘ഈ ജ്യോതിസ്സുകൾ, കൃതാർഥനും കീർത്തിമാനും സ്വർഗലോകം പ്രാപിച്ചവനെപ്പോലെയുള്ളവനുമായ ആ നൃപശ്രേഷ്ഠനെ അനുഗമിക്കും’ എന്നു ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദേവന്മാരാലും ഋഷിമാരാലും സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവും മഹാതേജസ്വിയുമായ വിശ്വാമിത്രൻ ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ ദേവതകളോട് ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം മറുപടി പറഞ്ഞു. പിന്നീട് യാഗം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, നരോത്തമാ, മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാരും തപോധനരായ ഋഷിമാരും എല്ലാവരും വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ടുതന്നെ മുനിയുടെ മഹാകോപം ശമിച്ചു: ഇതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വമാണ്. ഇങ്ങനെ ത്രിശങ്കുവിന്റെ ആഖ്യാനം സമാപിക്കുന്നു; തെക്കേ ആകാശത്തിൽ തലകീഴായി ത്രിശങ്കു നിലകൊള്ളുന്നു എന്നതു ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദക്ഷിണദിക്ക് വിഘ്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതെന്നു കരുതി വിശ്വാമിത്രൻ പടിഞ്ഞാറ് പുഷ്കരത്തിൽ തപസ്സ് ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ അംബരീഷന്റെ യാഗത്തിൽ ശുനഃശേപന്റെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.

In the previous sarga Viśvāmitra had struck down Vasiṣṭha's sons, and Mahodaya with them, with his curse. Knowing they had been laid low by the power of his austerity, the mighty Viśvāmitra spoke in the midst of the seers: "This is Triśaṅku, the renowned heir of Ikṣvāku, most righteous and generous, and he has come to me for refuge. He wishes to win the world of the gods in this very body of his. So that he may go there in his own body, let this sacrifice be performed by you together with me." Viśvāmitra does not command, nor does he first display his own power; he sets before them the wish of one who has sought refuge, together with his righteousness and generosity. The words "he has come to me for refuge" name the thread of the whole sarga: protecting one who has taken refuge is the reason for everything Viśvāmitra does, and it is this that brings on his great conflict with the gods. And by speaking before all the seers he shows that this sacrifice is no one man's act but must be carried out with everyone's consent.

Hearing Viśvāmitra, the great seers, who knew dharma, gathered at once and spoke in keeping with dharma: "This sage, the heir of Kuśika, is quick to great anger. What he has said is right; it must be done, there is no doubt of it. The blessed one is like fire, and in his anger he will curse us. So let the sacrifice go forward, so that by Viśvāmitra's power the heir of Ikṣvāku may go to heaven in his body." Two motives appear here, fear and conviction about dharma. The seers first remember the sage's anger, but then they accept that what he has said accords with dharma. So Vālmīki shows that the request was not accepted out of fear alone; they too recognise the dharma of protecting a refugee. Still, going to heaven in one's body is an extraordinary request, for nowhere does scripture provide for it.

"Let the sacrifice begin, then; let each of you take up his task." So saying, the great seers set about the rites. In that sacrifice the mighty Viśvāmitra himself acted as the offering priest, and the priests, learned in the mantras, took up their tasks in due order, reciting as required. Although born a kṣatriya, Viśvāmitra now stands as officiating priest, and the seerhood he has won by austerity is his warrant. The king once defeated by Vasiṣṭha now officiates at a great sacrifice; this is what his long austerity has achieved. The sacrifice does not falter for lack of Vasiṣṭha's sons, since other priests skilled in the mantras are present, and no step of the order was skipped.

The priests performed every act according to the ritual manual and the prescribed rule. Then, after a long time, Viśvāmitra of great austerity invoked all the gods to come for their portions. But not one of the gods came to take a share. This is a grave moment: the rite is flawless, the mantras are faultless, and the priest is a great ascetic, yet the gods do not come. Plainly the flaw lies not in the rite but in the sacrificer: the gods will not accept a share at the sacrifice of Triśaṅku, made a caṇḍāla by his teacher's curse. Here the seed of Viśvāmitra's anger is sown. "After a long time" shows that the sage did not lose his temper quickly; he waited long.

Then the great sage Viśvāmitra, filled with anger, raised the sacrificial ladle and said to Triśaṅku in his wrath: "Lord of men, see the power of the austerity I have won by my own effort. By my own strength I now send you to heaven in your body. Go, lord of men, to the heaven so hard to reach in one's own body. If I have gained even the smallest fruit from the austerity I have earned, then by its power, king, go to heaven in your body." Austerity now takes the place of the sacrifice as the means. The gods' favour is no longer sought; the fruit of long-hoarded austerity is spent directly. He twice says the austerity was won by his own effort: this power was no one's gift, so he is free to spend it. And the resolve is made by raising the ladle, the very instrument of the sacrifice.

When the sage had spoken, the king rose to heaven in his body before the very eyes of the seers. Seeing Triśaṅku arrived in heaven, Indra, chastiser of Pāka, surrounded by all the hosts of gods, said: "Triśaṅku, go back again; heaven is not a home made for you." Here the clash of two powers begins: the might of austerity carries Triśaṅku to heaven, while the authority of the king of the gods forbids him to stay. That it happened before the seers' eyes means this was no secret act; all of them were witnesses, and so any failure of the sage's promise would take place in front of them all. Indra's words spring not from hatred but from the order of things: one who has no dwelling made for him in heaven cannot stay there.

"Struck down by your teacher's curse, you fool, fall head first to the earth!" At great Indra's words Triśaṅku fell again, crying out "Save me!" to Viśvāmitra, the ascetic. Hearing his cries, Kauśika summoned up a fierce anger and called, "Stay! Stay!" At that word Triśaṅku halted in mid-air, neither reaching heaven nor falling to earth. And there among the seers Viśvāmitra shone like a second Prajāpati. The phrase "summoned up" is worth noting: the anger did not come of itself but was called up by the sage, suggesting that even an ascetic's anger is subject to his will. The cause of it was the cry of the man who had taken refuge with him, not any insult to himself.

Beside himself with anger, he created another set of seven seers placed in the southern course of the sky, and another line of constellations. Standing in the southern quarter among the seers, having created that line of stars, the renowned sage, darkened by rage, thought: "I shall make another Indra, or the world shall have no Indra at all." And in his anger he began to create gods as well. Here Vālmīki ties the origin of the southern sky and its stars to the story, showing that the power of austerity can rise even to the power of creation; the earlier comparison to a second Prajāpati now becomes literally true. But the words "beside himself" and "darkened" also point to his fault: the power is great, but what drives it is a kind of frenzy.

At this the hosts of seers, gods and demons were thrown into great alarm and spoke to the great-souled Viśvāmitra in conciliating words: "Fortunate one, this king has been ruined by his teacher's curse. Man of austerity, he is not fit to go to heaven in his body." Hearing the gods, Kauśika, best of sages, gave all the gods a weighty reply. The gods do not block him by force or threaten him with a counter-curse; they gently remind him of the bounds that scripture sets. By their respectful address they acknowledge the sage's greatness, but they tell him that the fruit of a teacher's curse cannot be undone. So the conflict leaves the path of war for the path of discussion, and Viśvāmitra too answers with a weighty speech, not a curse.

"Blessings on you all. I promised this King Triśaṅku that he would ascend in his body, and I cannot make that promise false. Let Triśaṅku have an everlasting heaven in his own body, and let all these constellations of mine stand fixed. Let them remain, all of them, as long as the worlds endure. Gods, you should all consent to what I have made." Here the sage's purpose becomes clear: not a quarrel with the gods, not a hunger for Indra's throne, but simply keeping his word true. "I cannot make that promise false" reveals the whole character of the ascetic. And he does not command the gods; he asks for their consent, and this humility opens the door to a settlement.

So addressed, all the gods answered the best of sages: "So be it, and blessings on you; let all these things stand. Let your many constellations be in the sky, outside the path of Vaiśvānara, best of sages, and let Triśaṅku too stay among those lights, blazing there head downwards, like an immortal." A subtle compromise is reached: Triśaṅku does not enter heaven, but he gains a lasting place equal to heaven, and the stars are set outside the gods' path so that Indra's authority is not infringed. His hanging head downwards remains as the mark of his teacher's curse. So both the gods' authority and the sage's promise are preserved, and this is Vālmīki's way: a conflict is settled not by breaking one side but by protecting the bounds of both.

"And these lights shall attend that best of kings, who has gained his end and his fame, as though he had reached heaven," said the gods. Then the righteous and mighty Viśvāmitra, praised by all the gods and seers, answered the gods in the midst of the seers with just two words: "So be it." At the end of the sacrifice, best of men, the great gods and the ascetic seers all went back as they had come. His great anger was quieted with a single word, and that too shows his greatness. So ends the story of Triśaṅku, who, as people say, hangs head downwards in the southern sky. In the next sarga Viśvāmitra, finding the south full of obstacles, begins his austerities in the west at Puṣkara, and there, at Ambarīṣa's sacrifice, the story of Śunaḥśepa begins.