पूर्वसर्गे त्रिशङ्कुः गुरुशापेन चाण्डालतां प्राप्तः विश्वामित्रम् एव शरणं गतवान्, ‘दैवम् एव परं मन्ये, पौरुषं तु निरर्थकम्’ इति च उक्तवान्। एवम् उक्तवाक्यं साक्षात् चण्डालतां गतं तं राजानं दृष्ट्वा कुशिकात्मजः कृपया आर्द्रमनाः मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वत्स इक्ष्वाको, स्वागतं ते; अहं त्वां सुधार्मिकं जानामि। हे नृपपुंगव, मा भैषीः; शरणं ते प्रदास्यामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — यं वसिष्ठपुत्राः रूपं दृष्ट्वा एव त्यक्तवन्तः, तं विश्वामित्रः ‘वत्स’ इति सम्बोधयति। शरणागतस्य बाह्यं रूपं न गण्यते, धर्मनिष्ठा एव गण्यते इति अस्य सर्गस्य मूलभूतः भावः। ‘स्वागतम्’ इति पदेन विश्वामित्रः तं न केवलं स्वीकरोति, अपि तु अतिथिवत् सत्करोति; ‘मा भैषीः’ इति च अभयदानम् — एतत् एव क्षत्रियधर्मस्य मुनिधर्मस्य च सङ्गमः।

ततः विश्वामित्रः प्रतिजानीते — ‘अहं स्वयम् एव यज्ञसाह्यकरान् पुण्यकर्मणः सर्वान् महर्षीन् आमन्त्रये; ततः त्वं निर्वृतः सन् यक्ष्यसि। गुरुशापकृतं यत् इदं रूपं त्वयि वर्तते, तेन एव रूपेण सह सशरीरः त्वं दिवं गमिष्यसि। हे नराधिप, तव स्वर्गः हस्तप्राप्तः इति अहं मन्ये, यतः त्वं शरण्यं कौशिकम् आगम्य शरणागतः।’ अत्र विश्वामित्रः न शापं निवारयति, न च रूपान्तरं करोति; अपि तु शापकृतम् एव रूपम् आदाय स्वर्गारोहणं साधयितुं प्रतिजानीते। एषा प्रतिज्ञा एव अग्रिमयोः सर्गयोः सर्वस्य कथाप्रवाहस्य बीजम्। यत् वसिष्ठः ‘न शक्यते’ इति निराचकार, तत् एव विश्वामित्रः ‘करिष्यामि’ इति प्रतिजानीते; अनयोः स्पर्धा अत्र पुनः प्रकाशते।

एवम् उक्त्वा महातेजाः विश्वामित्रः यज्ञसम्भारसङ्ग्रहणार्थं परमधार्मिकान् महाप्राज्ञान् स्वपुत्रान् व्यादिदेश। ततः सर्वान् शिष्यान् समाहूय इदं वाक्यम् उवाच — ‘मम आज्ञया वसिष्ठपुत्रैः सहितान् सर्वान् ऋषीन् आनयध्वम्।’ यज्ञः हि न एकाकिनः कर्म; ऋत्विजः सदस्याः च अवश्यम् अपेक्ष्यन्ते। अतः तपोबलसम्पन्नः अपि विश्वामित्रः प्रथमं मुनिसमाजस्य सम्मतिम् एव अन्विच्छति। विशेषतः वसिष्ठपुत्राः अपि आमन्त्रणीयाः इति तस्य आग्रहः — वैरं विस्मृत्य विधिम् एव अनुसरति इति तात्पर्यम्।

‘सशिष्यान् सुहृदः सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् च आनयध्वम्। यदि कश्चित् अन्यः मम वाक्यबलेन चोदितः सन् अनादरपूर्णं किमपि वचनं ब्रूयात्, तत् सर्वम् अखिलेन मह्यम् आख्येयम्’ इति। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा शिष्याः तदाज्ञया दिशः जग्मुः। अत्र विश्वामित्रः प्रतिकूलम् अपि वचनं श्रोतुम् इच्छति; एषः एव आग्रहः अग्रे शापस्य निमित्तं भवति — यत् न श्रुतं स्यात्, तत्र क्रोधस्य अवकाशः अपि न स्यात्। शिष्याः च गुरोः आज्ञया चतसृषु दिक्षु प्रस्थिताः — एवं कथा विस्तारं प्राप्नोति।

अथ सर्वेभ्यः देशेभ्यः ब्रह्मवादिनः ऋषयः आजग्मुः। ते शिष्याः च समागम्य ज्वलिततेजसं मुनिम् उपेत्य सर्वेषां ब्रह्मवादिनां वचनं न्यवेदयन् — ‘भवतः वचनं श्रुत्वा सर्वे द्विजातयः समायान्ति; सर्वदेशेषु ते आगच्छन्, केवलं महोदयं वर्जयित्वा। वसिष्ठस्य यत् पुत्रशतं तत् सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरं यत् वचनम् आह, तत् अपि श्रूयताम्।’ शिष्याः गुरोः आदेशम् अनुसृत्य निष्ठुरम् अपि वचनं न गोपायन्ति — पूर्वोक्तस्य आदेशस्य एतत् एव फलम्। महोदयस्य नाम अत्र पृथक् एव उल्लिखितम्, यतः सः वसिष्ठपुत्रेभ्यः अन्यः ऋषिः, किन्तु तेषाम् एव पक्षपाती।

‘हे मुनिपुंगव, यथा ते आहुः तथा सर्वं शृणु — यस्य याजकः क्षत्रियः, यः च विशेषतः चण्डालः, तस्य हविः सदसि सुरर्षयः कथं भोक्तारः भवेयुः? महात्मानः ब्राह्मणाः वा चाण्डालभोजनं भुक्त्वा विश्वामित्रेण पालिताः सन्तः कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति?’ इति एतत् वचननैष्ठुर्यं संरक्तलोचनाः ते ऊचुः। अत्र द्वौ दोषौ उद्भाव्येते — याजकस्य क्षत्रियत्वं यजमानस्य च चण्डालत्वम्। वस्तुतः तु वासिष्ठानां कोपस्य मूलं पुरातनं गुरुद्वयवैरम् एव, न तु शुद्धः शास्त्रविचारः; यतः त्रिशङ्कोः चण्डालत्वं तैः एव दत्तेन शापेन जातम्।

‘हे मुनिशार्दूल, महोदयेन सहिताः सर्वे वासिष्ठाः एवम् अवदन्’ इति शिष्यैः निवेदितम्। तेषां सर्वेषां तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः विश्वामित्रः क्रोधसंरक्तनयनः सरोषम् इदम् अब्रवीत् — ‘उग्रं तपः समास्थितम् अदुष्टं मां ये दूषयन्ति, ते दुरात्मानः भस्मीभूताः भविष्यन्ति, अत्र संशयः न अस्ति।’ अत्र ‘अदुष्टम्’ इति पदेन स्वस्य निर्दोषता, ‘उग्रं तपः समास्थितम्’ इति च तपसः प्रामाण्यं सूच्यते।

‘अद्य एव ते कालपाशेन नीताः वैवस्वतक्षयं गताः। सप्त जातिशतानि ते मृतपाः सम्भवन्तु — श्वमांसनियताहाराः निर्घृणाः मुष्टिकाः नाम चण्डालाः भवन्तु।’ अत्र विश्वामित्रः न अस्त्रं गृह्णाति, न सेनाम् आह्वयति; तपोबलात् उत्पन्नं वचनम् एव तस्य शस्त्रम्। यत् वचनेन दूषितः, तत् वचनेन एव प्रतिकरोति इति अपि द्रष्टव्यम्। ये च चाण्डालान्नं निन्दितवन्तः, ते एव श्वमांसभोजिनः भवन्तु इति शापस्य अनुरूपता विशेषेण मननीया।

‘विकृताः विरूपाः च सन्तः ते इमान् लोकान् अनुचरन्तु। यः दुर्बुद्धिः महोदयः माम् अदूष्यं दूषितवान्, सः अपि सर्वलोकेषु दूषितः सन् निषादत्वं गमिष्यति; प्राणातिपातनिरतः निरनुक्रोशतां गतः च भविष्यति।’ अत्र शापयोः भेदः द्रष्टव्यः — वासिष्ठाः मुष्टिकत्वं प्राप्नुवन्ति, महोदयः तु निषादत्वम्। उभयत्र अपि वाग्दोषस्य फलं जन्मान्तरेषु अनुवर्तते इति भावः। ‘माम् अदूष्यम्’ इति पुनरुक्त्या विश्वामित्रस्य पीडा प्रकटीभवति।

‘मम क्रोधात् सः दीर्घकालं दुर्गतिं वर्तयिष्यति’ इति एतावत् वचनम् उक्त्वा महातपाः महातेजाः महामुनिः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये विरराम। अनेन सर्गः समाप्यते। अग्रिमे सर्गे शेषाः महर्षयः भयेन सम्मत्या च यज्ञं प्रवर्तयन्ति, विश्वामित्रः च स्वयं याजकः भवति। ‘एतावत्’ इति पदेन कविः सूचयति — शापः पर्याप्तः, अधिकं वक्तव्यं न अवशिष्टम्; मौनम् एव क्रोधस्य अवसानम्।

గత సర్గలో గురుపుత్రుల శాపంతో చండాలత్వం పొందిన త్రిశంకుడు విశ్వామిత్రునే శరణుజొచ్చి, ‘దైవమే గొప్పదని భావిస్తున్నాను, పౌరుషం నిరర్థకం’ అని పలికాడు. అలా మాట్లాడిన, ప్రత్యక్షంగా చండాలత్వం పొందిన ఆ రాజును చూసి కుశికపుత్రుడు కృపతో ఆర్ద్రమైన మనస్సుతో మధురంగా ఇలా అన్నాడు: ‘నాయనా ఇక్ష్వాకూ, నీకు స్వాగతం; నీవు మిక్కిలి ధార్మికుడవని నాకు తెలుసు. నృపపుంగవా, భయపడకు; నీకు శరణిస్తాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి: రూపాన్ని చూడగానే వసిష్ఠపుత్రులు ఎవనిని విడిచిపెట్టారో, అతనిని విశ్వామిత్రుడు ‘వత్సా’ (నాయనా) అని సంబోధిస్తున్నాడు. శరణాగతుని బాహ్యరూపం లెక్కలోకి రాదు, ధర్మనిష్ఠే లెక్కలోకి వస్తుంది అనేదే ఈ సర్గకు మూలభావం. ‘స్వాగతమ్’ అనే పదంతో విశ్వామిత్రుడు అతనిని స్వీకరించడమే కాదు, అతిథిలా సత్కరిస్తున్నాడు; ‘మా భైషీః’ (భయపడకు) అనేది అభయదానం: ఇదే క్షత్రియధర్మానికీ మునిధర్మానికీ సంగమం.

తరువాత విశ్వామిత్రుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు: ‘యజ్ఞంలో సహాయం చేసే పుణ్యకర్ములైన మహర్షులందరినీ నేనే స్వయంగా ఆహ్వానిస్తాను; తరువాత నీవు నిశ్చింతగా యజ్ఞం చేస్తావు. గురుశాపం వల్ల నీకు వచ్చిన ఈ రూపంతోనే, శరీరంతో సహా నీవు స్వర్గానికి వెళతావు. నరాధిపా, శరణ్యుడైన కౌశికుని దగ్గరకు వచ్చి నీవు శరణుజొచ్చావు కాబట్టి, నీ స్వర్గం నీ చేతికి అందినట్లే అని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు శాపాన్ని తొలగించడం లేదు, రూపాన్ని మార్చడం లేదు; శాపం వల్ల వచ్చిన రూపాన్నే తీసుకొని స్వర్గారోహణాన్ని సాధిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఈ ప్రతిజ్ఞే తరువాతి రెండు సర్గలలోని కథాప్రవాహమంతటికీ బీజం. వసిష్ఠుడు ‘సాధ్యం కాదు’ అని తిరస్కరించినదానినే విశ్వామిత్రుడు ‘చేస్తాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు; వీరిద్దరి స్పర్ధ ఇక్కడ మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది.

ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు యజ్ఞసామగ్రిని సేకరించడానికి పరమధార్మికులు, మహాప్రాజ్ఞులు అయిన తన పుత్రులను ఆదేశించాడు. తరువాత శిష్యులందరినీ పిలిచి ఈ మాట అన్నాడు: ‘నా ఆజ్ఞగా వసిష్ఠపుత్రులతో సహా ఋషులందరినీ తీసుకురండి.’ యజ్ఞం ఒంటరిగా చేసే కర్మ కాదు; ఋత్విక్కులూ సదస్యులూ తప్పనిసరిగా కావాలి. కాబట్టి తపోబలసంపన్నుడైనా విశ్వామిత్రుడు మొదట మునిసమాజపు సమ్మతినే కోరుతున్నాడు. విశేషించి వసిష్ఠపుత్రులను కూడా ఆహ్వానించాలని అతని పట్టుదల: వైరాన్ని మరచి విధినే అనుసరిస్తున్నాడని తాత్పర్యం.

‘శిష్యులతో, మిత్రులతో, ఋత్విక్కులతో కూడిన, బహుశ్రుతులైన వారిని తీసుకురండి. నా మాట బలంతో ప్రేరేపింపబడిన మరెవరైనా అనాదరపూర్ణమైన మాట ఏదైనా పలికితే, అదంతా పూర్తిగా నాకు చెప్పండి.’ అతని ఆ మాట విని శిష్యులు అతని ఆజ్ఞతో దిక్కులకు వెళ్ళారు. ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు ప్రతికూలమైన మాటను కూడా వినాలనుకుంటున్నాడు; ఈ పట్టుదలే తరువాత శాపానికి నిమిత్తమవుతుంది: వినకపోయి ఉంటే క్రోధానికి అవకాశమే ఉండేది కాదు. శిష్యులు గురువు ఆజ్ఞతో నాలుగు దిక్కులకూ బయలుదేరారు; ఈ విధంగా కథ విస్తరిస్తుంది.

అప్పుడు అన్ని దేశాల నుండీ బ్రహ్మవాదులైన ఋషులు వచ్చారు. ఆ శిష్యులు కూడా తిరిగివచ్చి, జ్వలించే తేజస్సు గల మునిని చేరి, బ్రహ్మవాదులందరి మాటను నివేదించారు: ‘మీ మాట విని ద్విజులందరూ వస్తున్నారు; అన్ని దేశాలలోనూ వారు వచ్చారు, మహోదయుని మినహా. వసిష్ఠుని వందమంది పుత్రులూ క్రోధంతో కలవరపడిన అక్షరాలతో పలికిన మాటను కూడా వినండి.’ శిష్యులు గురువు ఆదేశాన్ని అనుసరించి నిష్ఠురమైన మాటను కూడా దాచడం లేదు; పూర్వం చెప్పిన ఆదేశానికి ఇదే ఫలం. మహోదయుని పేరు ఇక్కడ వేరుగా ప్రస్తావింపబడింది, ఎందుకంటే అతడు వసిష్ఠపుత్రులకంటే వేరైన ఋషి, కానీ వారి పక్షపాతి.

‘మునిపుంగవా, వారు ఎలా అన్నారో అదంతా విను: ఎవనికి యాజకుడు క్షత్రియుడో, విశేషించి ఎవడు చండాలుడో, అతని యజ్ఞసభలో హవిస్సును దేవర్షులు ఎలా భుజిస్తారు? లేదా మహాత్ములైన బ్రాహ్మణులు చండాలుని భోజనాన్ని భుజించి, విశ్వామిత్రునిచేత పాలింపబడి ఎలా స్వర్గానికి వెళతారు?’ ఈ నిష్ఠుర వచనాన్ని ఎర్రబడిన కన్నులతో వారు పలికారు. ఇక్కడ రెండు దోషాలు ఎత్తిచూపబడుతున్నాయి: యాజకుని క్షత్రియత్వం, యజమాని చండాలత్వం. వాస్తవానికి మాత్రం వాసిష్ఠుల కోపానికి మూలం ఇద్దరు గురువుల పురాతన వైరమే, శుద్ధమైన శాస్త్రవిచారం కాదు; ఎందుకంటే త్రిశంకుని చండాలత్వం వారిచ్చిన శాపం వల్లనే వచ్చింది.

‘మునిశార్దూలా, మహోదయునితో కలిసి వాసిష్ఠులందరూ ఇలా అన్నారు’ అని శిష్యులు నివేదించారు. వారందరి ఆ మాట విని మునిపుంగవుడైన విశ్వామిత్రుడు క్రోధంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో రోషంతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఉగ్రమైన తపస్సును ఆశ్రయించిన, దోషంలేని నన్ను ఎవరు దూషిస్తారో, ఆ దురాత్ములు భస్మమవుతారు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఇక్కడ ‘అదుష్టమ్’ (దోషం లేనివానిని) అనే పదంతో తన నిర్దోషత్వం, ‘ఉగ్రం తపః సమాస్థితమ్’ (ఉగ్ర తపస్సును ఆశ్రయించినవానిని) అనే పదంతో తపస్సు ప్రామాణ్యం సూచింపబడుతున్నాయి.

‘ఈరోజే వారు కాలపాశంతో తీసుకుపోబడి యమలోకానికి వెళ్ళారు. ఏడు వందల జన్మలు వారు శవాలను కాపలాకాసేవారిగా పుట్టుదురుగాక; కుక్కమాంసాన్నే నియమిత ఆహారంగా తినే, దయలేని ముష్టికులు అనే చండాలులు అగుదురుగాక.’ ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు అస్త్రాన్ని పట్టడం లేదు, సేనను పిలవడం లేదు; తపోబలం నుండి పుట్టిన వాక్కే అతని శస్త్రం. మాటతో దూషింపబడినవాడు మాటతోనే ప్రతీకారం చేస్తున్నాడు అనేది కూడా గమనించాలి. చండాలుని అన్నాన్ని నిందించినవారే కుక్కమాంసం తినేవారు అగుదురుగాక అనే శాపపు అనురూపతను విశేషంగా మననం చేయాలి.

‘వికృతులై, విరూపులై వారు ఈ లోకాలలో సంచరింతురుగాక. దూషింపరానివాడనైన నన్ను దుర్బుద్ధి అయిన మహోదయుడు దూషించాడు, అతడు కూడా సర్వలోకాలలో దూషితుడై నిషాదత్వాన్ని పొందుతాడు; ప్రాణహింసలో నిమగ్నుడై, దయలేనివాడవుతాడు.’ ఇక్కడ రెండు శాపాల భేదాన్ని గమనించాలి: వాసిష్ఠులు ముష్టికత్వాన్ని పొందుతారు, మహోదయుడు నిషాదత్వాన్ని. రెండుచోట్లా వాగ్దోషపు ఫలం జన్మాంతరాలలో వెంటాడుతుందని భావం. ‘మామ్ అదూష్యమ్’ (దూషింపరానివాడనైన నన్ను) అనే పునరుక్తితో విశ్వామిత్రుని బాధ బయటపడుతుంది.

‘నా క్రోధం వల్ల అతడు దీర్ఘకాలం దుర్గతిని అనుభవిస్తాడు’ అని ఇంతవరకు మాట చెప్పి మహాతపస్వి, మహాతేజస్వి అయిన మహాముని విశ్వామిత్రుడు ఋషుల మధ్య విరమించాడు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. తరువాతి సర్గలో మిగిలిన మహర్షులు భయంతో, సమ్మతితో యజ్ఞాన్ని ప్రారంభిస్తారు, విశ్వామిత్రుడు తానే యాజకుడవుతాడు. ‘ఏతావత్’ (ఇంతవరకు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు: శాపం చాలు, ఇంక చెప్పవలసినదేదీ మిగలలేదు; మౌనమే క్రోధానికి ముగింపు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் குருவின் சாபத்தால் சண்டாள நிலையை அடைந்த திரிசங்கு விசுவாமித்திரரிடமே அடைக்கலம் புகுந்து, ‘விதியையே மேலானது என்று கருதுகிறேன், முயற்சியோ பயனற்றது’ என்றும் சொன்னான். இவ்வாறு சொன்ன, நேரடியாகவே சண்டாள நிலையை அடைந்திருந்த அந்த அரசனைக் கண்டு, குசிகரின் வழித்தோன்றல் கருணையால் கனிந்த மனத்துடன் இனிய சொல்லைச் சொன்னார்: ‘குழந்தாய், இக்ஷ்வாகு குலத்தோனே, உனக்கு நல்வரவு; நீ சிறந்த அறநெறியாளன் என்று நான் அறிவேன். அரசர்களுள் சிறந்தவனே, அஞ்சாதே; உனக்கு அடைக்கலம் தருவேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: உருவத்தைக் கண்டதுமே வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் கைவிட்டவனை விசுவாமித்திரர் ‘குழந்தாய்’ என்று விளிக்கிறார். அடைக்கலம் புகுந்தவனின் வெளித்தோற்றம் கணக்கில் கொள்ளப்படுவதில்லை, அறநெறி உறுதியே கணக்கில் கொள்ளப்படுகிறது என்பதே இந்தச் சர்க்கத்தின் அடிப்படைக் கருத்து. ‘ஸ்வாகதம்’ (நல்வரவு) என்ற சொல்லால் விசுவாமித்திரர் அவனை ஏற்பது மட்டுமன்றி, விருந்தினரைப் போல உபசரிக்கிறார்; ‘அஞ்சாதே’ என்பது அபயம் அளித்தல்: க்ஷத்திரிய அறமும் முனிவர் அறமும் சந்திக்கும் இடம் இதுவே.

பிறகு விசுவாமித்திரர் உறுதியளிக்கிறார்: ‘வேள்விக்கு உதவும், புண்ணியச் செயல் புரியும் மகரிஷிகள் அனைவரையும் நானே அழைக்கிறேன்; பிறகு நீ மனநிறைவுடன் வேள்வி செய்வாய். குருவின் சாபத்தால் உண்டான இந்த உருவம் உன்னிடம் இருக்கிறதே, அதே உருவத்துடன் நீ உடலோடு விண்ணுலகம் செல்வாய். மனிதர்களின் தலைவனே, அடைக்கலம் அளிப்பவரான கௌசிகரை அடைந்து நீ அடைக்கலம் புகுந்ததால், உன் சொர்க்கம் கைக்கெட்டியது என்று நான் கருதுகிறேன்.’ இங்கே விசுவாமித்திரர் சாபத்தை நீக்கவில்லை, உருவத்தை மாற்றவுமில்லை; சாபத்தால் உண்டான உருவத்தையே கொண்டு சொர்க்கம் ஏறுவதைச் சாதிப்பதாக உறுதியளிக்கிறார். இந்த உறுதிமொழியே அடுத்த இரு சர்க்கங்களின் முழுக் கதையோட்டத்துக்கும் விதை. வசிஷ்டர் ‘இயலாது’ என்று மறுத்ததையே விசுவாமித்திரர் ‘செய்வேன்’ என்று உறுதியளிக்கிறார்; இவ்விருவரின் போட்டி இங்கே மீண்டும் வெளிப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பேரொளி படைத்த விசுவாமித்திரர் வேள்விப் பொருட்களைச் சேகரிப்பதற்காக மிகுந்த அறநெறியும் பேரறிவும் உடைய தம் மைந்தர்களைப் பணித்தார். பிறகு சீடர்கள் அனைவரையும் அழைத்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்: ‘என் ஆணைப்படி வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் உட்பட ரிஷிகள் அனைவரையும் அழைத்து வாருங்கள்.’ வேள்வி தனியொருவர் செய்யும் செயல் அல்ல; ருத்விக்குகளும் சபையோரும் கட்டாயம் தேவை. ஆகவே தவ வலிமை நிறைந்தவராயினும் விசுவாமித்திரர் முதலில் முனிவர் சமூகத்தின் இசைவையே நாடுகிறார். குறிப்பாக, வசிஷ்டரின் மைந்தர்களும் அழைக்கப்பட வேண்டும் என்பது அவரது வற்புறுத்தல்: பகையை மறந்து விதிமுறையையே பின்பற்றுகிறார் என்பது கருத்து.

‘சீடர்களுடனும் நண்பர்களுடனும் ருத்விக்குகளுடனும் கூடிய, மிகுந்த கல்வியறிவு உடையவர்களை அழைத்து வாருங்கள். என் சொல்லின் வலிமையால் தூண்டப்பட்டு வேறு எவரேனும் அவமதிப்பு நிறைந்த சொல் எதையேனும் சொன்னால், அதை முழுமையாக எனக்குத் தெரிவிக்க வேண்டும்.’ அவரது அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுச் சீடர்கள் அவர் ஆணைப்படி திசைகளுக்குச் சென்றனர். இங்கே விசுவாமித்திரர் பாதகமான சொல்லையும் கேட்க விரும்புகிறார்; இந்த வற்புறுத்தலே பின்னர் சாபத்துக்குக் காரணமாகிறது: கேட்கப்படாதிருந்தால் சினத்துக்கும் இடம் இருந்திருக்காது. சீடர்களும் குருவின் ஆணைப்படி நான்கு திசைகளிலும் புறப்பட்டனர்; இவ்வாறு கதை விரிவடைகிறது.

பிறகு எல்லா நாடுகளிலிருந்தும் பிரம்மத்தைப் பேசும் ரிஷிகள் வந்தனர். அந்தச் சீடர்களும் திரும்பி வந்து, ஒளி கொழுந்துவிட்டெரியும் முனிவரை அணுகி, பிரம்மத்தைப் பேசுவோர் அனைவரின் சொல்லையும் தெரிவித்தனர்: ‘உமது சொல்லைக் கேட்டு எல்லா இருபிறப்பாளர்களும் வந்துகொண்டிருக்கின்றனர்; மகோதயரைத் தவிர எல்லா நாடுகளிலிருந்தும் அவர்கள் வந்தனர். வசிஷ்டரின் நூறு மைந்தர்களும் சினத்தால் தடுமாறிய எழுத்துகளுடன் சொன்ன சொல்லையும் கேட்பீராக.’ குருவின் ஆணையைப் பின்பற்றிச் சீடர்கள் கடுஞ்சொல்லையும் மறைக்கவில்லை; முன்பு இட்ட ஆணையின் பயன் இதுவே. மகோதயரின் பெயர் இங்கே தனியாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது, ஏனெனில் அவர் வசிஷ்டரின் மைந்தர்களுக்கு அப்பாற்பட்ட வேறொரு ரிஷி, ஆனால் அவர்களுடைய தரப்பைச் சார்ந்தவர்.

‘முனிவர்களுள் சிறந்தவரே, அவர்கள் சொன்னபடியே எல்லாவற்றையும் கேளும்: எவனுக்கு வேள்வி செய்துவைப்பவன் க்ஷத்திரியனோ, எவன் சிறப்பாகச் சண்டாளனோ, அவனுடைய அவியை வேள்விச் சபையில் தேவர்களும் ரிஷிகளும் எவ்வாறு உண்பார்கள்? மகாத்மாக்களான பிராமணர்களோ சண்டாளனின் உணவை உண்டு, விசுவாமித்திரரால் காக்கப்பட்டு எவ்வாறு சொர்க்கம் செல்வார்கள்?’ இந்தக் கடுஞ்சொல்லைச் சிவந்த கண்களுடன் அவர்கள் சொன்னார்கள். இங்கே இரு குற்றங்கள் எழுப்பப்படுகின்றன: வேள்வி செய்துவைப்பவர் க்ஷத்திரியர் என்பதும், வேள்வி செய்பவன் சண்டாளன் என்பதும். உண்மையில் வசிஷ்டரின் மைந்தர்களுடைய சினத்தின் வேர் இரு குருமார்களுக்கு இடையிலான பழைய பகையே, தூய சாஸ்திர ஆய்வு அல்ல; ஏனெனில் திரிசங்குவின் சண்டாள நிலை அவர்களே அளித்த சாபத்தால் உண்டானது.

‘முனிவர்களுள் புலியே, மகோதயருடன் சேர்ந்து வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் அனைவரும் இவ்வாறு சொன்னார்கள்’ என்று சீடர்கள் தெரிவித்தனர். அவர்கள் அனைவரின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, முனிவர்களுள் சிறந்த விசுவாமித்திரர் சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன் சீற்றத்துடன் இவ்வாறு சொன்னார்: ‘கடுந்தவத்தில் நிலைத்துள்ள, குற்றமற்ற என்னை எவர்கள் இகழ்கிறார்களோ, அந்தத் தீய உள்ளத்தினர் சாம்பலாவார்கள், இதில் ஐயமில்லை.’ இங்கே ‘அதுஷ்டம்’ (குற்றமற்றவன்) என்ற சொல்லால் தம் குற்றமின்மையும், ‘கடுந்தவத்தில் நிலைத்துள்ள’ என்பதால் தவத்தின் சான்றும் குறிப்பிடப்படுகின்றன.

‘இன்றே அவர்கள் காலபாசத்தால் இழுக்கப்பட்டு யமனுலகை அடைந்தனர். எழுநூறு பிறவிகள் அவர்கள் பிணம் காப்பவர்களாகப் பிறக்கட்டும்; நாய் இறைச்சியையே உணவாகக் கொண்ட, இரக்கமற்ற முஷ்டிகர் என்னும் சண்டாளர்களாக ஆகட்டும்.’ இங்கே விசுவாமித்திரர் அஸ்திரத்தை எடுக்கவில்லை, படையையும் அழைக்கவில்லை; தவ வலிமையிலிருந்து பிறந்த சொல்லே அவரது ஆயுதம். எந்தச் சொல்லால் இகழப்பட்டாரோ அதே சொல்லாலேயே அவர் பழிதீர்க்கிறார் என்பதையும் காண வேண்டும். சண்டாளனின் உணவை இகழ்ந்தவர்களே நாய் இறைச்சி உண்பவர்களாகட்டும் என்பதில் சாபத்தின் பொருத்தம் சிறப்பாகச் சிந்திக்கத் தக்கது.

‘உருக்குலைந்தவர்களாகவும் அழகற்றவர்களாகவும் அவர்கள் இந்த உலகங்களில் அலையட்டும். இகழத் தகாத என்னை இகழ்ந்த தீய மதியனான மகோதயனும் எல்லா உலகங்களிலும் இகழப்பட்டவனாக நிஷாதனாவான்; உயிர்களைக் கொல்வதில் ஈடுபட்டவனாக, இரக்கமற்றவனாக ஆவான்.’ இங்கே இரு சாபங்களுக்கும் இடையிலான வேறுபாட்டைக் காண வேண்டும்: வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் முஷ்டிகர் நிலையை அடைகின்றனர், மகோதயனோ நிஷாத நிலையை. இரண்டிலும் சொல்லால் செய்த குற்றத்தின் பலன் பிறவிகள்தோறும் தொடர்கிறது என்பது கருத்து. ‘இகழத் தகாத என்னை’ என்று மீண்டும் சொல்வதால் விசுவாமித்திரரின் வேதனை வெளிப்படுகிறது.

‘என் சினத்தால் அவன் நீண்ட காலம் இழிநிலையில் வாழ்வான்’ என்று இவ்வளவு சொல்லிவிட்டு, பெருந்தவமும் பேரொளியும் உடைய மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் ரிஷிகளின் நடுவே பேச்சை நிறுத்தினார். இதனோடு சர்க்கம் முடிகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் எஞ்சிய மகரிஷிகள் அச்சத்தாலும் இசைவாலும் வேள்வியைத் தொடங்குகின்றனர்; விசுவாமித்திரரே வேள்வி செய்துவைப்பவராகிறார். ‘ஏதாவத்’ (இவ்வளவு) என்ற சொல்லால் கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்: சாபம் போதுமானது, மேலும் சொல்ல வேண்டியது எதுவும் எஞ்சவில்லை; மௌனமே சினத்தின் முடிவு.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುರುಪುತ್ರರ ಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕನು, ‘ದೈವವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪೌರುಷ ನಿರರ್ಥಕ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆರ್ದ್ರಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ವತ್ಸ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನೀನು ಸುಧಾರ್ಮಿಕನೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ನೃಪಪುಂಗವನೇ, ಹೆದರಬೇಡ; ನಿನಗೆ ಶರಣು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾರನ್ನು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ತೊರೆದರೋ ಅವನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ವತ್ಸ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶರಣಾಗತನ ಬಾಹ್ಯರೂಪವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವ. ‘ಸ್ವಾಗತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಮಾ ಭೈಷೀಃ’ (ಹೆದರಬೇಡ) ಎಂಬುದು ಅಭಯದಾನ — ಇದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮುನಿಧರ್ಮಗಳ ಸಂಗಮ.

ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ನಾನೇ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆಮೇಲೆ ನೀನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆ. ಗುರುಶಾಪದಿಂದಾದ ಯಾವ ರೂಪ ನಿನ್ನಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದೇ ರೂಪದೊಡನೆ ಸಶರೀರನಾಗಿ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ನರಾಧಿಪನೇ, ಶರಣು ಕೊಡಬಲ್ಲ ಕೌಶಿಕನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶರಣಾಗತನಾದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆಯೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರೂಪಾಂತರವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಶಾಪದಿಂದಾದ ರೂಪವನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕಥಾಪ್ರವಾಹದ ಬೀಜ. ವಸಿಷ್ಠನು ಯಾವುದನ್ನು ‘ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದನೋ ಅದನ್ನೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇವರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕರೂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಆದ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಯರನ್ನೂ ಕರೆದು ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆತನ್ನಿ.’ ಯಜ್ಞವು ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವಲ್ಲ; ಋತ್ವಿಜರೂ ಸದಸ್ಯರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪೋಬಲಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮೊದಲು ಮುನಿಸಮಾಜದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೇ ಅರಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರನ್ನೂ ಆಮಂತ್ರಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಒತ್ತಾಯ — ವೈರವನ್ನು ಮರೆತು ವಿಧಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ತಾತ್ಪರ್ಯ.

‘ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ, ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ, ಬಹುಶ್ರುತರಾದವರನ್ನು ಕರೆತನ್ನಿ. ನನ್ನ ಮಾತಿನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಅನಾದರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರೆ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿಷ್ಯರು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಒತ್ತಾಯವೇ ಮುಂದೆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶಿಷ್ಯರೂ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೊರಟರು — ಹೀಗೆ ಕಥೆ ವಿಸ್ತಾರ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಬಂದರು. ಆ ಶಿಷ್ಯರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮುನಿಯ ಬಳಿ ಸಾರಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು: ‘ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಮಹೋದಯನೊಬ್ಬನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ಬಂದರು. ವಸಿಷ್ಠನ ನೂರು ಮಕ್ಕಳೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕದಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಿ.’ ಶಿಷ್ಯರು ಗುರುವಿನ ಆದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಆದೇಶದ ಫಲವೇ ಇದು. ಮಹೋದಯನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಋಷಿ, ಆದರೆ ಅವರದೇ ಪಕ್ಷಪಾತಿ.

‘ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳು — ಯಾರಿಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನೋ, ಯಾರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾಂಡಾಲನೋ, ಅವನ ಯಜ್ಞಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವರು? ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಚಾಂಡಾಲನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪಾಲಿತರಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು?’ — ಈ ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೋಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾಜಕನ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವ ಮತ್ತು ಯಜಮಾನನ ಚಾಂಡಾಲತ್ವ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಕೋಪದ ಮೂಲ ಇಬ್ಬರು ಗುರುಗಳ ಹಳೆಯ ವೈರವೇ, ಶುದ್ಧ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಚಾರವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಚಾಂಡಾಲತ್ವ ಅವರೇ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪದಿಂದ ಆದುದು.

‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಮಹೋದಯನೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು’ ಎಂದು ಶಿಷ್ಯರು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ರೋಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ದೋಷರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ದೂಷಿಸುತ್ತಾರೋ ಆ ದುರಾತ್ಮರು ಭಸ್ಮವಾಗುವರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅದುಷ್ಟಮ್’ (ದೋಷರಹಿತನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ, ‘ಉಗ್ರಂ ತಪಃ ಸಮಾಸ್ಥಿತಮ್’ (ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಇಂದೇ ಅವರು ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಯಮನ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಏಳುನೂರು ಜನ್ಮಗಳ ಕಾಲ ಅವರು ಶವಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರಾಗಿ ಹುಟ್ಟಲಿ — ನಾಯಿಮಾಂಸವನ್ನೇ ನಿಯತ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ, ನಿರ್ದಯರಾದ ಮುಷ್ಟಿಕರೆಂಬ ಚಾಂಡಾಲರಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾತೇ ಅವನ ಶಸ್ತ್ರ. ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ದೂಷಿತನಾದನೋ ಅದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಚಾಂಡಾಲನ ಅನ್ನವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದವರೇ ನಾಯಿಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವವರಾಗಲಿ ಎಂಬ ಶಾಪದ ಅನುರೂಪತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ.

‘ವಿಕೃತರೂ ವಿರೂಪರೂ ಆಗಿ ಅವರು ಈ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯಲಿ. ದೂಷಿಸಲಾಗದ ನನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಿದ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಮಹೋದಯನೂ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ದೂಷಿತನಾಗಿ ನಿಷಾದನಾಗುವನು; ಪ್ರಾಣಿಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ ದಯಾಹೀನನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶಾಪಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರು ಮುಷ್ಟಿಕರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಮಹೋದಯನು ನಿಷಾದನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಮಾತಿನ ದೋಷದ ಫಲ ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಮಾಮ್ ಅದೂಷ್ಯಮ್’ (ದೂಷಿಸಲಾಗದ ನನ್ನನ್ನು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ನೋವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳುವನು’ — ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಯದಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಾನೇ ಯಾಜಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಏತಾವತ್’ (ಇಷ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪ ಸಾಕಷ್ಟಾಯಿತು, ಹೇಳಲು ಇನ್ನೇನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ; ಮೌನವೇ ಕ್ರೋಧದ ಅವಸಾನ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗുരുശാപംകൊണ്ട് ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ച ത്രിശങ്കു വിശ്വാമിത്രനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ‘ദൈവംതന്നെ പരമമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു, പൗരുഷം നിരർഥകമാണ്’ എന്നും പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ, പ്രത്യക്ഷത്തിൽ ചണ്ഡാലനായിത്തീർന്ന ആ രാജാവിനെ കണ്ട് കുശികപുത്രൻ കരുണകൊണ്ട് അലിഞ്ഞ മനസ്സോടെ മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, ഇക്ഷ്വാകുവംശജാ, നിനക്കു സ്വാഗതം; നീ നല്ല ധാർമികനാണെന്നു ഞാൻ അറിയുന്നു. നൃപശ്രേഷ്ഠാ, ഭയപ്പെടേണ്ട; ഞാൻ നിനക്കു ശരണം നൽകും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രൂപം കണ്ടമാത്രയിൽ വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ചവനെ വിശ്വാമിത്രൻ ‘വത്സ’ (മകനേ) എന്നു വിളിക്കുന്നു. ശരണാഗതന്റെ ബാഹ്യരൂപമല്ല, ധർമനിഷ്ഠയാണ് കണക്കിലെടുക്കേണ്ടത് എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലഭാവം. ‘സ്വാഗതം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രൻ അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിക്കുക മാത്രമല്ല, അതിഥിയെപ്പോലെ സത്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ‘മാ ഭൈഷീഃ’ (ഭയപ്പെടേണ്ട) എന്നത് അഭയദാനമാണ്: ഇതുതന്നെയാണ് ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെയും മുനിധർമത്തിന്റെയും സംഗമം.

പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ‘യാഗത്തിനു സഹായിക്കുന്ന പുണ്യകർമികളായ എല്ലാ മഹർഷിമാരെയും ഞാൻതന്നെ ക്ഷണിക്കാം; പിന്നെ നീ നിശ്ചിന്തനായി യാഗം ചെയ്യും. ഗുരുശാപത്താലുണ്ടായ ഈ രൂപം നിന്നിലുണ്ടല്ലോ, ആ രൂപത്തോടുകൂടിത്തന്നെ നീ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകും. നരാധിപാ, നിന്റെ സ്വർഗം കൈയിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞുവെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു, കാരണം ശരണം നൽകുന്ന കൗശികനെ സമീപിച്ച് നീ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ ശാപം നീക്കുന്നില്ല, രൂപം മാറ്റുന്നുമില്ല; ശാപത്താലുണ്ടായ രൂപത്തോടെതന്നെ സ്വർഗാരോഹണം സാധിപ്പിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ കഥാപ്രവാഹത്തിനു മുഴുവൻ വിത്ത്. വസിഷ്ഠൻ ‘സാധ്യമല്ല’ എന്നു നിരസിച്ചതുതന്നെ വിശ്വാമിത്രൻ ‘ചെയ്യും’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; ഇരുവരുടെയും മത്സരം ഇവിടെ വീണ്ടും തെളിയുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ യാഗസാമഗ്രികൾ ശേഖരിക്കാനായി പരമധാർമികരും മഹാപ്രാജ്ഞരുമായ തന്റെ പുത്രന്മാരെ നിയോഗിച്ചു. പിന്നീട് എല്ലാ ശിഷ്യന്മാരെയും വിളിച്ചുവരുത്തി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരോടുകൂടി എല്ലാ ഋഷിമാരെയും കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ യാഗം ഒറ്റയ്ക്കു ചെയ്യാവുന്ന കർമമല്ലല്ലോ; ഋത്വിക്കുകളും സദസ്യരും അവശ്യം വേണം. അതിനാൽ തപോബലസമ്പന്നനായിട്ടും വിശ്വാമിത്രൻ ആദ്യം മുനിസമാജത്തിന്റെ സമ്മതംതന്നെ തേടുന്നു. വിശേഷിച്ച് വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരെയും ക്ഷണിക്കണമെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർബന്ധം: വൈരം മറന്ന് വിധിതന്നെ പിന്തുടരുന്നു എന്നാണ് താത്പര്യം.

‘ശിഷ്യന്മാരോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും ഋത്വിക്കുകളോടുംകൂടിയ, ബഹുശ്രുതരായ എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരുവിൻ. എന്റെ വാക്കിന്റെ ബലത്താൽ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട ആരെങ്കിലും അനാദരം നിറഞ്ഞ എന്തെങ്കിലും വാക്കു പറഞ്ഞാൽ അതെല്ലാം ഒന്നും വിടാതെ എന്നോടു പറയണം.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശിഷ്യന്മാർ ആ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ദിക്കുകളിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ പ്രതികൂലമായ വാക്കും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ നിർബന്ധംതന്നെയാണ് പിന്നീട് ശാപത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്: കേൾക്കാതിരുന്നെങ്കിൽ ക്രോധത്തിന് അവസരംതന്നെ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. ശിഷ്യന്മാർ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും പുറപ്പെട്ടു: ഇങ്ങനെ കഥ വിസ്തൃതമാകുന്നു.

പിന്നീട് എല്ലാ ദേശങ്ങളിൽനിന്നും ബ്രഹ്മവാദികളായ ഋഷിമാർ എത്തി. ആ ശിഷ്യന്മാരും മടങ്ങിയെത്തി ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള മുനിയെ സമീപിച്ച് എല്ലാ ബ്രഹ്മവാദികളുടെയും വാക്ക് അറിയിച്ചു: ‘അങ്ങയുടെ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാ ദ്വിജന്മാരും വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ദേശങ്ങളിൽനിന്നും അവർ വന്നു, മഹോദയൻ ഒഴികെ. വസിഷ്ഠന്റെ നൂറു പുത്രന്മാരും ക്രോധംകൊണ്ട് ഇടറിയ അക്ഷരങ്ങളോടെ പറഞ്ഞ വാക്കും കേട്ടാലും.’ ശിഷ്യന്മാർ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് നിഷ്ഠുരമായ വാക്കുപോലും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; മുമ്പു പറഞ്ഞ ആജ്ഞയുടെ ഫലം ഇതുതന്നെ. മഹോദയന്റെ പേര് ഇവിടെ വേറിട്ടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനായ ഒരു ഋഷിയാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ പക്ഷക്കാരനുമാണ്.

‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അവർ പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം കേൾക്കുക: യാഗം ചെയ്യിക്കുന്നവൻ ക്ഷത്രിയനും യജമാനൻ വിശേഷിച്ച് ചണ്ഡാലനുമായിരിക്കുമ്പോൾ, ആ സദസ്സിൽ അവന്റെ ഹവിസ്സ് ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും എങ്ങനെ ഭുജിക്കും? മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണർ ചണ്ഡാലന്റെ ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, വിശ്വാമിത്രനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട്, എങ്ങനെ സ്വർഗത്തിൽ പോകും?’ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ അവർ ഈ നിഷ്ഠുരവചനം പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രണ്ടു ദോഷങ്ങൾ ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു: യാജകന്റെ ക്ഷത്രിയത്വവും യജമാനന്റെ ചണ്ഡാലത്വവും. എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ വാസിഷ്ഠന്മാരുടെ കോപത്തിന്റെ മൂലം രണ്ടു ഗുരുക്കന്മാർ തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരംതന്നെയാണ്, ശുദ്ധമായ ശാസ്ത്രവിചാരമല്ല; കാരണം ത്രിശങ്കുവിന്റെ ചണ്ഡാലത്വം അവർതന്നെ നൽകിയ ശാപംകൊണ്ടുണ്ടായതാണ്.

‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, മഹോദയനോടുകൂടി എല്ലാ വാസിഷ്ഠന്മാരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു’ എന്നു ശിഷ്യന്മാർ അറിയിച്ചു. അവരെല്ലാവരുടെയും ആ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രൻ ക്രോധംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ രോഷത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഉഗ്രമായ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന, ദോഷമില്ലാത്ത എന്നെ ദുഷിക്കുന്ന ആ ദുരാത്മാക്കൾ ഭസ്മമായിത്തീരും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ഇവിടെ ‘അദുഷ്ടം’ (ദോഷമില്ലാത്തവനെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തന്റെ നിർദോഷതയും ‘ഉഗ്രം തപഃ സമാസ്ഥിതം’ (ഉഗ്രമായ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെ) എന്നതുകൊണ്ട് തപസ്സിന്റെ പ്രാമാണ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഇന്നുതന്നെ അവർ കാലപാശത്താൽ നയിക്കപ്പെട്ട് യമന്റെ ആലയത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. എഴുനൂറു ജന്മങ്ങൾ അവർ ശവം കാക്കുന്നവരായി ജനിക്കട്ടെ: നായ്മാംസം മാത്രം ആഹാരമാക്കിയവരും ദയയില്ലാത്തവരുമായ മുഷ്ടികർ എന്ന ചണ്ഡാലന്മാരായിത്തീരട്ടെ.’ ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ അസ്ത്രമെടുക്കുന്നില്ല, സൈന്യത്തെ വിളിക്കുന്നില്ല; തപോബലത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വാക്കുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശസ്ത്രം. വാക്കുകൊണ്ടു ദുഷിക്കപ്പെട്ടതിന് വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ചണ്ഡാലന്റെ അന്നത്തെ നിന്ദിച്ചവർതന്നെ നായ്മാംസം ഭുജിക്കുന്നവരാകട്ടെ എന്ന ശാപത്തിന്റെ അനുരൂപത വിശേഷിച്ചു ചിന്തനീയമാണ്.

‘വികൃതരും വിരൂപരുമായി അവർ ഈ ലോകങ്ങളിൽ അലയട്ടെ. ദുഷിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലാത്ത എന്നെ ദുഷിച്ച ദുർബുദ്ധിയായ മഹോദയനും എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും നിന്ദിതനായി നിഷാദത്വം പ്രാപിക്കും; പ്രാണിഹിംസയിൽ മുഴുകിയവനും ദയയില്ലാത്തവനുമായിത്തീരും.’ ഇവിടെ രണ്ടു ശാപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഭേദം ശ്രദ്ധിക്കുക: വാസിഷ്ഠന്മാർ മുഷ്ടികരാകുന്നു, മഹോദയനാകട്ടെ നിഷാദനും. ഇരുവിടത്തും വാക്ദോഷത്തിന്റെ ഫലം ജന്മാന്തരങ്ങളിലേക്കു തുടരുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ‘മാം അദൂഷ്യം’ (ദുഷിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലാത്ത എന്നെ) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ വേദന പ്രകടമാകുന്നു.

‘എന്റെ ക്രോധംകൊണ്ട് അവൻ ദീർഘകാലം ദുർഗതി അനുഭവിക്കും’ എന്ന് ഇത്രയും പറഞ്ഞ് മഹാതപസ്വിയും മഹാതേജസ്വിയുമായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ മൗനം പാലിച്ചു. ഇതോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബാക്കിയുള്ള മഹർഷിമാർ ഭയംകൊണ്ടും സമ്മതംകൊണ്ടും യാഗം ആരംഭിക്കുന്നു, വിശ്വാമിത്രൻ സ്വയം യാജകനാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഏതാവത്’ (ഇത്രയും) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശാപം മതിയായി, കൂടുതൽ പറയാനൊന്നും ബാക്കിയില്ല; മൗനംതന്നെയാണ് ക്രോധത്തിന്റെ അവസാനം.

In the previous sarga Triśaṅku, turned into a caṇḍāla by his teacher's curse, had come to Viśvāmitra for refuge, saying that fate alone was supreme and human effort useless. Seeing the king before him, plainly an outcaste now, the son of Kuśika was moved to pity and spoke gently: "Welcome, child of Ikṣvāku. I know you to be a truly righteous man. Have no fear, best of kings; I will give you refuge." The very man whom Vasiṣṭha's sons had cast off on sight, Viśvāmitra calls "child." The core idea of this sarga is that what counts in one who seeks refuge is not his outward appearance but his devotion to dharma. With his welcome Viśvāmitra not only accepts the king but honours him as a guest, and with "have no fear" he grants him safety; here the dharma of a kṣatriya and the dharma of a sage meet.

Then Viśvāmitra made a promise: "I myself will invite all the great seers of holy deeds to assist at the sacrifice, and then you shall sacrifice with an untroubled mind. In this very form that your teacher's curse has laid on you, in this body, you shall go to heaven. I consider heaven already in your hand, lord of men, since you have come to Kauśika, who gives refuge, and taken refuge with him." Viśvāmitra neither lifts the curse nor changes the king's shape; he promises to send him to heaven in the very form the curse has given him. This promise is the seed of the whole story of the next two sargas. What Vasiṣṭha rejected as impossible, Viśvāmitra vows to accomplish, and the rivalry between the two flares up again.

Having said this, the radiant Viśvāmitra told his wise and most righteous sons to gather the materials for the sacrifice. Then he called all his pupils and said, "At my command, bring all the seers here, and the sons of Vasiṣṭha with them." A sacrifice is not the work of one man; priests and members of the assembly are essential. So Viśvāmitra, for all the power of his austerity, first seeks the assent of the community of sages. And he insists on inviting Vasiṣṭha's sons too, setting aside enmity to follow the proper rule.

"Bring them with their pupils, their friends and their priests, men of great learning. And if anyone, when my message is delivered, should say anything disrespectful, report the whole of it to me, leaving nothing out." Hearing him, the pupils set out at his command in every direction. Viśvāmitra wants to hear even hostile words, and that very insistence will lead to a curse: had he not heard them, his anger would have had no occasion. So the pupils went out to the four quarters, and the story widens.

Then seers learned in the Veda came from every land. The pupils returned to the sage, whose splendour blazed like fire, and reported what all those learned men had said: "Hearing your message, all the twice-born are coming; they have set out from every land, except Mahodaya. But hear what Vasiṣṭha's hundred sons said, in words that stumbled with anger." Following their teacher's order, the pupils do not hide even harsh words; this is the result of his earlier instruction. Mahodaya is named separately because he is a seer distinct from Vasiṣṭha's sons, though on their side.

"Bull among sages, hear exactly what they said: 'How can the gods and seers in the assembly partake of the offering of a man whose priest is a kṣatriya, and who above all is a caṇḍāla? And how can great-souled brahmins, having eaten a caṇḍāla's food, go to heaven, even under Viśvāmitra's protection?'" Such were the harsh words they spoke, their eyes red with anger. Two faults are alleged: that the officiating priest is a kṣatriya and that the sacrificer is a caṇḍāla. In truth, though, the root of their anger was the old enmity between the two teachers, not a pure question of scripture, for Triśaṅku had become a caṇḍāla through the curse they themselves had laid on him.

"So spoke all of Vasiṣṭha's sons, tiger among sages, and Mahodaya with them," the pupils reported. Hearing what they had all said, Viśvāmitra, his eyes red with rage, spoke in anger: "Those wicked men who revile me, who am blameless and devoted to fierce austerity, will be burnt to ashes; there is no doubt of it." By calling himself blameless he asserts his innocence, and by pointing to his fierce austerity he asserts its authority.

"This very day the noose of Death will lead them to the house of Yama, son of Vivasvat. For seven hundred births let them be tenders of corpses, pitiless caṇḍālas called Muṣṭikas who live on the flesh of dogs." Viśvāmitra takes up no weapon and summons no army; his only weapon is a word born of the power of austerity. He was wronged by words, and by words he repays the wrong. Note too how the curse fits the offence: those who scorned a caṇḍāla's food are themselves to become eaters of dog's flesh.

"Let them wander through these worlds deformed and misshapen. And that fool Mahodaya, who has reviled me though I am beyond reproach, shall be reviled in all the worlds and become a Niṣāda, bent on taking life and without pity." The two curses differ: Vasiṣṭha's sons become Muṣṭikas, Mahodaya a Niṣāda. In both cases the fruit of a fault of speech follows into later births. Viśvāmitra's repeated insistence that he is beyond reproach shows how deeply he was hurt.

"Through my anger he will live out that wretched course for a long time." Having said just this much, the great sage Viśvāmitra, mighty in austerity and splendour, fell silent in the midst of the seers. So the sarga ends. In the next sarga the remaining seers, out of fear and also by consent, set the sacrifice in motion, and Viśvāmitra himself acts as priest. "Just this much" suggests the curse was enough; nothing more needed saying, and his anger ended in silence.