पूर्वसर्गे जनकस्य दूताः अयोध्यायां दशरथाय विदेहराजस्य सन्देशम् अवेदयन्; राजा च मन्त्रिभिः सह श्वोयात्रां निश्चितवान्। ततः सा रात्रिः व्यतीता। उपाध्यायैः बान्धवैः च सहितः हृष्टः राजा दशरथः सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य सर्वे धनाध्यक्षाः पुष्कलं धनम् आदाय नानारत्नसमन्विताः सुविहिताः च अग्रे व्रजन्तु। चतुरंगबलम् अपि सर्वशः शीघ्रं निर्यातु। मम आज्ञायाः समकालम् एव अनुत्तमं यानं युग्यं च सज्जं भवतु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — राजा रिक्तहस्तः न गच्छति, अपि तु वधूपक्षाय उचितं वैभवं पुरस्कृत्य गच्छति; एषा एव कुलमर्यादा। ‘मम आज्ञायाः समकालम्’ इति पदेन राज्ञः औत्सुक्यं सूच्यते — आज्ञायाः उच्चारणस्य समये एव कार्यं सिद्धं भवेत् इति तस्य अभिप्रायः। अत्र च कोशः सेना वाहनानि च — त्रीणि एव राजयात्रायाः अङ्गानि क्रमेण आदिष्टानि।

पुनः सः आह — ‘वसिष्ठः वामदेवः जाबालिः कश्यपः दीर्घायुः मार्कण्डेयः ऋषिः कात्यायनः च — एते द्विजाः अग्रे प्रयान्तु; मम स्यन्दनं च योजयस्व। यथा कालात्ययः न भवेत् तथा शीघ्रं क्रियताम्; जनकस्य दूताः हि माम् त्वरयन्ति।’ अत्र ऋषीणाम् अग्रगमनम् एव विशेषः — राजा स्वयं पश्चात्, ब्रह्मर्षयः तु पुरतः। धर्मकार्ये ब्राह्मणाः एव अग्रेसराः इति एतेन सूच्यते। ‘कालात्ययः न स्यात्’ इति पदेन च शुभकार्ये त्वरा एव गुणः इति उक्तम्। एते षड् ऋषयः इक्ष्वाकुकुलस्य पुरोहिताः मन्त्रिणः च; तेषां नामग्रहणेन कविः दशरथस्य यात्रायाः धर्म्यत्वं स्थापयति।

नरेन्द्रस्य वचनात् चतुरंगिणी सेना ऋषिभिः सार्धं व्रजन्तं राजानं पृष्ठतः अन्वयात्। चतुरहं मार्गं गत्वा ते विदेहदेशम् अभ्युपेयुः। श्रीमान् राजा जनकः तेषाम् आगमनं श्रुत्वा पूजाम् अकल्पयत्। ‘चतुरहम्’ इति पदेन अयोध्यामिथिलयोः अन्तरं सूचितम् — तावान् एव मार्गः चतुर्भिः दिवसैः अतिक्रान्तः। जनकः न केवलं प्रतीक्षते, अपि तु आगमनवार्तां श्रुत्वा एव सत्कारसम्भारं सज्जीकरोति; एषा एव आतिथ्यधर्मस्य रीतिः। अत्र च कथा अयोध्यातः मिथिलां सङ्क्रामति — अत ऊर्ध्वं सर्वं मिथिलायाम् एव प्रवर्तते।

ततः वृद्धं दशरथं नृपम् आसाद्य मुदितः जनकः परमं प्रहर्षं ययौ। श्रेष्ठः सः मुदान्वितं नरश्रेष्ठं प्रति वचनम् उवाच — ‘नरश्रेष्ठ, ते स्वागतम्; दिष्ट्या त्वं राघव अत्र प्राप्तः असि। उभयोः पुत्रयोः वीर्येण निर्जितां प्रीतिं त्वं लप्स्यसे। दिष्ट्या महातेजाः भगवान् वसिष्ठः ऋषिः सर्वैः द्विजश्रेष्ठैः सह प्राप्तः, देवैः सह शतक्रतुः इव। दिष्ट्या मम विघ्नाः निर्जिताः, दिष्ट्या च मम कुलं पूजितम्।’ अत्र ‘दिष्ट्या’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेण जनकस्य हर्षातिशयः प्रकाश्यते — चतुर्षु स्थानेषु तत् पदं पठ्यते। ‘वीर्यनिर्जिताम्’ इति पदेन धनुर्भङ्गः स्मार्यते — सीतायाः विवाहः न याचनया, अपि तु पराक्रमेण लब्धः। वसिष्ठस्य आगमनं च जनकस्य महते सन्तोषाय, यतः द्विजश्रेष्ठानां सान्निध्यम् एव यज्ञस्य विवाहस्य च शोभा। वृद्धस्य राज्ञः अभिमुखं स्वयम् एव गत्वा जनकः आतिथेयस्य विनयं प्रकटयति।

‘महाबलैः वीर्यश्रेष्ठैः राघवैः सह सम्बन्धात् इदं सर्वं जातम्। अतः हे नरेन्द्र, श्वः प्रभाते यज्ञस्य अन्ते ऋषिसत्तमैः सह विवाहं संवर्तयितुम् अर्हसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये स्थितः वाक्यविदां श्रेष्ठः नराधिपः महीपतिं प्रत्युवाच — ‘प्रतिग्रहः दातृवशः इति मया पुरा श्रुतम्। हे धर्मज्ञ, यथा त्वं वक्ष्यसि तथा एव वयं करिष्यामहे।’ एतेन वचनेन दशरथः वरपक्षस्य गर्वं त्यजति; दातुः एव इच्छा प्रमाणम् इति धर्मम् अनुसरति। ‘प्रतिग्रहो दातृवशः’ इति वचनं शास्त्रवाक्यम् इव प्रयुक्तम् — यः गृह्णाति सः न विधिं वदति, दाता एव कालं क्रमं च निर्दिशति। अतः अस्य सर्गस्य केन्द्रे द्वयोः राज्ञोः विनयस्पर्धा एव दृश्यते। ‘श्वः प्रभाते’ इति कालनिर्देशेन च अग्रिमानां सर्गाणां कथाक्रमः निश्चितः भवति।

सत्यवादिनः तत् धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयम् आगतः। ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे महता हर्षेण युक्ताः तां रात्रिं सुखम् अवसन्। अथ महातेजाः रामः लक्ष्मणेन समं ययौ; विश्वामित्रं पुरस्कृत्य च पितुः पादौ उपास्पृशत्। राजा अपि राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः जनकेन अभिपूजितः परमप्रीतः उवास। महातेजाः तत्त्ववित् जनकः अपि यज्ञस्य सुतयोः च क्रियाः धर्मेण कृत्वा तां रात्रिम् उवास। अत्र दीर्घवियोगानन्तरं पितुः पुत्रयोः च समागमः वर्ण्यते — रामः विश्वामित्रम् एव पुरतः कृत्वा पितरं नमति, गुरोः आदरः पितुः अपि पूर्वम् इति दर्शयन्। एवं विवाहपूर्वा रात्रिः सर्वेषां हर्षेण अतीता; अग्रिमे सर्गे जनकः कुशध्वजम् आह्वयति, वसिष्ठः च इक्ष्वाकुवंशं वर्णयति। ‘तत्त्ववित्’ इति विशेषणेन जनकस्य ज्ञाननिष्ठा सूचिता, या अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः प्रकाशते।

క్రిందటి సర్గలో జనకుడి దూతలు అయోధ్యలో దశరథుడికి విదేహరాజు సందేశాన్ని విన్నవించారు; రాజు మంత్రులతో కలిసి మరునాడే ప్రయాణమని నిశ్చయించాడు. అంతలో ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి ఉన్న దశరథ మహారాజు సంతోషంతో సుమంత్రుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ రోజు ధనాధ్యక్షులందరూ అపారమైన ధనాన్ని, నానావిధ రత్నాలను తీసుకొని, చక్కగా సిద్ధమై ముందుగా బయలుదేరుదురు గాక. చతురంగ బలం కూడా అంతా త్వరగా బయలుదేరుగాక. నా ఆజ్ఞతో పాటే అత్యుత్తమమైన వాహనాలు, రథాలు సిద్ధమగుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి: రాజు వట్టి చేతులతో వెళ్ళడు, వధువు పక్షానికి తగిన వైభవాన్ని ముందుంచుకొని వెళతాడు; కులమర్యాద ఇదే. ‘నా ఆజ్ఞతో పాటే’ అనే మాట రాజు ఉత్సుకతను సూచిస్తుంది: ఆజ్ఞ ఉచ్చరించిన క్షణంలోనే పని పూర్తి కావాలని అతడి అభిప్రాయం. ఇక్కడ కోశం, సేన, వాహనాలు అనే రాజయాత్రకు చెందిన మూడు అంగాలూ క్రమంగా ఆజ్ఞాపించబడ్డాయి.

మళ్ళీ అతడు ఇలా అన్నాడు: ‘వసిష్ఠుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కశ్యపుడు, దీర్ఘాయువైన మార్కండేయ ఋషి, కాత్యాయనుడు — ఈ బ్రాహ్మణులు ముందుగా సాగుదురు గాక; నా రథాన్ని కూడా సిద్ధం చేయి. కాలాతిక్రమం జరగకుండా త్వరగా చేయండి; జనకుడి దూతలు నన్ను తొందరపెడుతున్నారు.’ ఇక్కడ ఋషులు ముందుగా వెళ్ళడమే విశేషం: రాజు తాను వెనుక, బ్రహ్మర్షులు ముందు. ధర్మకార్యంలో బ్రాహ్మణులే అగ్రగాములని దీనివల్ల సూచించబడుతుంది. ‘కాలాతిక్రమం జరగకూడదు’ అనే మాటతో శుభకార్యంలో త్వరయే గుణమని చెప్పబడింది. ఈ ఆరుగురు ఋషులూ ఇక్ష్వాకు వంశానికి పురోహితులు, మంత్రులు; వారి పేర్లు చెప్పడం ద్వారా కవి దశరథుడి యాత్ర ధర్మబద్ధమైనదని స్థాపిస్తున్నాడు.

నరేంద్రుడి ఆజ్ఞ మేరకు చతురంగ సేన ఋషులతో కలిసి సాగుతున్న రాజును వెనుక నుండి అనుసరించింది. నాలుగు రోజులు ప్రయాణించి వారు విదేహ దేశానికి చేరుకున్నారు. శ్రీమంతుడైన జనక మహారాజు వారి రాక విని సత్కారానికి ఏర్పాట్లు చేశాడు. ‘చతురహమ్’ (నాలుగు రోజులు) అనే పదం అయోధ్యకూ మిథిలకూ మధ్య దూరాన్ని సూచిస్తుంది: అంత దారి నాలుగు రోజులలో దాటబడింది. జనకుడు కేవలం ఎదురుచూడడు, రాక గురించి వినగానే సత్కార సామగ్రిని సిద్ధం చేస్తాడు; ఆతిథ్య ధర్మపు రీతి ఇదే. ఇక్కడ కథ అయోధ్య నుండి మిథిలకు మారుతుంది; ఇక పైన అంతా మిథిలలోనే జరుగుతుంది.

అప్పుడు వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజును కలుసుకొని జనకుడు ఆనందంతో పరమ హర్షాన్ని పొందాడు. శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఆనందంలో ఉన్న ఆ నరశ్రేష్ఠుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘నరశ్రేష్ఠా, మీకు స్వాగతం; రాఘవా, మీరు ఇక్కడికి రావడం నా అదృష్టం. మీ ఇద్దరు కుమారుల పరాక్రమంతో గెలుచుకున్న సంతోషాన్ని మీరు పొందుతారు. దేవతలతో కూడిన శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) వలె, మహాతేజస్వి అయిన భగవాన్ వసిష్ఠ ఋషి బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులందరితో కలిసి రావడం నా అదృష్టం. నా విఘ్నాలు తొలగిపోవడం అదృష్టం, నా వంశం గౌరవించబడటం అదృష్టం.’ ఇక్కడ ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదాన్ని పదే పదే వాడడం వల్ల జనకుడి అమితమైన సంతోషం వ్యక్తమవుతుంది; ఆ పదం నాలుగు చోట్ల వస్తుంది. ‘వీర్యనిర్జితామ్’ (పరాక్రమంతో గెలుచుకున్న) అనే పదం ధనుర్భంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది: సీత వివాహం యాచనతో కాదు, పరాక్రమంతో లభించింది. వసిష్ఠుడి రాక జనకుడికి గొప్ప సంతోషం, ఎందుకంటే బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుల సాన్నిధ్యమే యజ్ఞానికీ వివాహానికీ శోభ. వృద్ధుడైన రాజుకు ఎదురుగా తానే వెళ్ళి జనకుడు ఆతిథేయుడి వినయాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు.

‘మహాబలులు, పరాక్రమంలో శ్రేష్ఠులు అయిన రాఘవులతో సంబంధం వల్ల ఇదంతా జరిగింది. కాబట్టి నరేంద్రా, రేపు ఉదయం యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత ఋషిశ్రేష్ఠులతో కలిసి వివాహాన్ని జరిపించాలి.’ అతడి ఆ మాట విని, ఋషుల మధ్య ఉన్న, మాటల నేర్పరులలో శ్రేష్ఠుడైన నరాధిపుడు ఆ భూపతికి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘దానం తీసుకోవడం ఇచ్చేవాడి ఇష్టానికి అధీనమైనది అని నేను పూర్వం విన్నాను. ధర్మజ్ఞా, మీరు ఎలా చెబితే మేము అలాగే చేస్తాం.’ ఈ మాటతో దశరథుడు వరుడి పక్షపు గర్వాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు; ఇచ్చేవాడి ఇష్టమే ప్రమాణం అనే ధర్మాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు. ‘ప్రతిగ్రహో దాతృవశః’ (స్వీకారం దాత అధీనం) అనే మాట శాస్త్రవాక్యంలా ప్రయోగించబడింది: తీసుకునేవాడు విధిని నిర్ణయించడు, ఇచ్చేవాడే సమయాన్నీ క్రమాన్నీ నిర్దేశిస్తాడు. అందుచేత ఈ సర్గ కేంద్రంలో ఇద్దరు రాజుల మధ్య వినయంలో పోటీయే కనిపిస్తుంది. ‘రేపు ఉదయం’ అనే కాలనిర్దేశంతో రాబోయే సర్గల కథాక్రమం నిశ్చయమవుతుంది.

సత్యవాది అయిన దశరథుడి ధర్మబద్ధమైన, కీర్తికరమైన ఆ మాట విని విదేహాధిపతి ఎంతో విస్మయం చెందాడు. అప్పుడు మునిగణాలన్నీ పరస్పర సమాగమంతో గొప్ప సంతోషం పొంది ఆ రాత్రి సుఖంగా గడిపాయి. అంతలో మహాతేజస్వి అయిన రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి వచ్చి, విశ్వామిత్రుడిని ముందుంచుకొని తండ్రి పాదాలను తాకాడు. రాజు కూడా రాఘవులైన తన ఇద్దరు కుమారులను చూసి ఎంతో సంతోషించి, జనకుడి సత్కారాలు పొంది, పరమ ప్రీతితో బస చేశాడు. మహాతేజస్వి, తత్త్వజ్ఞుడు అయిన జనకుడు కూడా యజ్ఞానికి, తన కుమార్తెలకు సంబంధించిన క్రియలను ధర్మబద్ధంగా నిర్వర్తించి ఆ రాత్రి గడిపాడు. ఇక్కడ దీర్ఘ వియోగం తరువాత తండ్రీ కుమారుల కలయిక వర్ణించబడింది: రాముడు విశ్వామిత్రుడిని ముందుంచుకొనే తండ్రికి నమస్కరిస్తాడు, గురువుకు ఇచ్చే ఆదరం తండ్రికంటే ముందు అని చూపిస్తూ. ఇలా వివాహానికి ముందటి రాత్రి అందరికీ ఆనందంగా గడిచింది; రాబోయే సర్గలో జనకుడు కుశధ్వజుణ్ణి పిలిపిస్తాడు, వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకు వంశాన్ని వర్ణిస్తాడు. ‘తత్త్వవిత్’ (తత్త్వం తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం జనకుడి జ్ఞాననిష్ఠను సూచిస్తుంది; అది రాబోయే సర్గలలో మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜனகரின் தூதர்கள் அயோத்தியில் தசரதனிடம் விதேக மன்னரின் செய்தியைத் தெரிவித்தனர்; மன்னனும் அமைச்சர்களுடன் கலந்து மறுநாள் பயணத்தை முடிவு செய்தான். பின்னர் அந்த இரவு கழிந்தது. உபாத்தியாயர்களுடனும் உறவினர்களுடனும் கூடிய மகிழ்ச்சியுற்ற மன்னர் தசரதன் சுமந்திரனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘இன்று கருவூல அதிகாரிகள் அனைவரும் ஏராளமான செல்வத்தையும் பலவகை ரத்தினங்களையும் எடுத்துக்கொண்டு, நன்கு ஏற்பாடு செய்து முன்னே செல்லட்டும். நால்வகைப் படையும் முழுமையாக உடனே புறப்படட்டும். என் ஆணையோடு ஒரே நேரத்தில் சிறந்த வாகனங்களும் பூட்டிய வண்டிகளும் தயாராகட்டும்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: மன்னன் வெறுங்கையோடு செல்லவில்லை; மணமகள் வீட்டாருக்குத் தகுந்த செல்வத்தை முன்னிட்டுக்கொண்டு செல்கிறான்; இதுவே குல மரபு. ‘என் ஆணையோடு ஒரே நேரத்தில்’ என்ற சொல் மன்னனின் ஆவலைக் குறிக்கிறது: ஆணை உச்சரிக்கப்படும் கணத்திலேயே காரியம் முடிந்திருக்க வேண்டும் என்பது அவன் எண்ணம். இங்கே கருவூலம், படை, வாகனங்கள் ஆகிய ராஜயாத்திரையின் மூன்று அங்கங்களும் வரிசைப்படி ஆணையிடப்படுகின்றன.

மீண்டும் அவன் கூறினான்: ‘வசிஷ்டர், வாமதேவர், ஜாபாலி, காசியபர், நீண்ட ஆயுள் கொண்ட மார்க்கண்டேயர், காத்யாயன ரிஷி ஆகிய இந்த அந்தணர்கள் முன்னே செல்லட்டும்; என் தேரையும் பூட்டுவாயாக. காலம் கடக்காதபடி விரைவாகச் செய்யுங்கள்; ஜனகரின் தூதர்கள் என்னை அவசரப்படுத்துகின்றனர்.’ ரிஷிகள் முன்னே செல்வதே இங்கே சிறப்பு: மன்னன் தானே பின்னால், பிரம்மரிஷிகளோ முன்னால். தர்மகாரியத்தில் அந்தணர்களே முன்செல்வோர் என்பது இதனால் குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘காலம் கடக்கக் கூடாது’ என்ற சொல்லால் சுபகாரியத்தில் விரைவே நற்பண்பு என்று சொல்லப்படுகிறது. இந்த ஆறு ரிஷிகளும் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் புரோகிதர்களும் அமைச்சர்களும் ஆவர்; அவர்களைப் பெயர் சொல்லிக் குறிப்பிடுவதால் கவி தசரதனின் பயணம் தர்மத்திற்கு உகந்தது என்பதை நிலைநாட்டுகிறார்.

மன்னனின் ஆணைப்படி நால்வகைப் படை ரிஷிகளோடு செல்லும் மன்னனைப் பின்தொடர்ந்தது. நான்கு நாள் வழி நடந்து அவர்கள் விதேக நாட்டை அடைந்தனர். திருமிகு மன்னர் ஜனகர் அவர்களின் வருகையைக் கேட்டு வரவேற்பு பூஜைக்கு ஏற்பாடு செய்தார். ‘நான்கு நாள்’ என்ற சொல்லால் அயோத்திக்கும் மிதிலைக்கும் இடையிலான தொலைவு குறிப்பிடப்படுகிறது: அவ்வளவு வழி நான்கு நாட்களில் கடக்கப்பட்டது. ஜனகர் வெறுமனே காத்திருக்கவில்லை; வருகைச் செய்தியைக் கேட்டதுமே உபசாரப் பொருள்களைத் தயார் செய்கிறார்; இதுவே விருந்தோம்பல் தர்மத்தின் முறை. இங்கே கதை அயோத்தியிலிருந்து மிதிலைக்கு இடம்பெயர்கிறது; இனி எல்லாம் மிதிலையிலேயே நிகழ்கிறது.

பின்னர் முதிய மன்னர் தசரதனை எதிர்கொண்டு அடைந்த ஜனகர் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தார். சிறந்தவரான அவர் மகிழ்ச்சி நிறைந்த அந்த மனிதருள் சிறந்தவனிடம் கூறினார்: ‘மனிதருள் சிறந்தவரே, உமக்கு நல்வரவு; ராகவரே, நல்லூழால் நீர் இங்கே வந்து சேர்ந்தீர். உம் இரு புதல்வர்களின் வீரத்தால் வெல்லப்பட்ட மகிழ்ச்சியை நீர் அடைவீர். தேவர்களோடு வந்த இந்திரனைப் போல, பெரும் தேஜஸ் கொண்ட பகவான் வசிஷ்ட ரிஷி அந்தணர்களில் சிறந்தோர் அனைவருடனும் வந்திருப்பது நல்லூழே. நல்லூழால் என் இடையூறுகள் வெல்லப்பட்டன; நல்லூழால் என் குலம் கௌரவிக்கப்பட்டது.’ இங்கே ‘திஷ்ட்யா’ (நல்லூழால்) என்ற சொல்லை மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்துவதால் ஜனகரின் மிகுந்த மகிழ்ச்சி வெளிப்படுகிறது; அந்தச் சொல் நான்கு இடங்களில் வருகிறது. ‘வீர்யநிர்ஜிதாம்’ (வீரத்தால் வெல்லப்பட்ட) என்ற சொல் வில் முறிப்பை நினைவூட்டுகிறது: சீதையின் திருமணம் வேண்டுதலால் அல்ல, வீரத்தாலேயே பெறப்பட்டது. வசிஷ்டரின் வருகை ஜனகருக்குப் பெரும் நிறைவைத் தருகிறது; ஏனெனில் அந்தணர்களில் சிறந்தோரின் அண்மையே யாகத்திற்கும் திருமணத்திற்கும் அழகு. முதிய மன்னரை எதிர்கொண்டு தாமே சென்றதன் மூலம் ஜனகர் விருந்தோம்புபவரின் பணிவை வெளிப்படுத்துகிறார்.

‘பெரும் வலிமையும் சிறந்த வீரமும் கொண்ட ராகவர்களோடு ஏற்பட்ட உறவால்தான் இவை அனைத்தும் நிகழ்ந்தன. ஆகவே மன்னா, நாளைக் காலையில் யாகம் முடிந்ததும், ரிஷிசிரேஷ்டர்களோடு கூடித் திருமணத்தை நடத்தி வைக்க வேண்டும்.’ அவருடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட, ரிஷிகளின் நடுவில் இருந்த, சொல்லறிந்தோரில் சிறந்த மன்னன் அந்த அரசருக்கு மறுமொழி கூறினான்: ‘கொடை பெறுவது கொடுப்பவரின் விருப்பத்திற்கு உட்பட்டது என்று நான் முன்பே கேள்விப்பட்டிருக்கிறேன். தர்மம் அறிந்தவரே, நீர் சொல்வது போலவே நாங்கள் செய்வோம்.’ இந்தச் சொல்லால் தசரதன் மணமகன் வீட்டாரின் செருக்கைக் கைவிடுகிறான்; கொடுப்பவரின் விருப்பமே அளவுகோல் என்ற தர்மத்தைப் பின்பற்றுகிறான். ‘ப்ரதிக்ரஹோ தாத்ருவச:’ (கொடை பெறுதல் கொடுப்பவர் வசம்) என்ற சொல் சாஸ்திர வாக்கியம் போலப் பயன்படுத்தப்படுகிறது: பெறுபவர் விதிமுறையைச் சொல்வதில்லை; கொடுப்பவரே காலத்தையும் முறையையும் குறிக்கிறார். ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையத்தில் இரு மன்னர்களிடையே நிகழும் பணிவுப் போட்டியே காணப்படுகிறது. ‘நாளைக் காலையில்’ என்ற கால அறிவிப்பால் அடுத்த சர்க்கங்களின் கதைவரிசையும் உறுதியாகிறது.

சத்தியம் பேசும் தசரதனின் தர்மம் நிறைந்த, புகழ் சேர்க்கும் அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட விதேக அதிபதி பெரும் வியப்பு அடைந்தார். பின்னர் முனிவர் கூட்டங்கள் அனைத்தும் ஒருவரையொருவர் சந்தித்த பெருமகிழ்ச்சியோடு அந்த இரவை இன்பமாகக் கழித்தன. அப்போது பெரும் தேஜஸ் கொண்ட ராமன் லக்ஷ்மணனுடன் சென்று, விசுவாமித்திரரை முன்னிட்டுக்கொண்டு தந்தையின் பாதங்களைத் தொட்டு வணங்கினான். மன்னனும் ராகவர்களான தன் புதல்வர் இருவரையும் கண்டு பெருமகிழ்ச்சி அடைந்து, ஜனகரால் போற்றி உபசரிக்கப்பட்டு, மிகுந்த நிறைவோடு அங்கே தங்கினான். பெரும் தேஜஸ் கொண்ட, உண்மைப்பொருள் அறிந்த ஜனகரும் யாகத்திற்கும் தம் மகள்கள் இருவருக்கும் உரிய சடங்குகளைத் தர்மப்படி செய்து அந்த இரவைக் கழித்தார். இங்கே நீண்ட பிரிவுக்குப் பின் தந்தையும் புதல்வர்களும் சந்திப்பது வருணிக்கப்படுகிறது: ராமன் விசுவாமித்திரரையே முன்னிட்டுக்கொண்டு தந்தையை வணங்குகிறான்; குருவுக்கான மரியாதை தந்தைக்கும் முன்னது என்று காட்டுகிறான். இவ்வாறு திருமணத்திற்கு முந்தைய இரவு அனைவருக்கும் மகிழ்ச்சியாகக் கழிந்தது. அடுத்த சர்க்கத்தில் ஜனகர் குசத்வஜனை அழைக்கிறார்; வசிஷ்டர் இக்ஷ்வாகு வம்சத்தை வருணிக்கிறார். ‘தத்வவித்’ (உண்மைப்பொருள் அறிந்தவர்) என்ற அடைமொழியால் ஜனகரின் ஞானநிஷ்டை குறிப்பிடப்படுகிறது; அது அடுத்த சர்க்கங்களில் மீண்டும் ஒளிர்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ದೂತರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನಿಗೆ ವಿದೇಹರಾಜನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು; ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮರುದಿನವೇ ಹೊರಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಹರ್ಷಿತನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ‘ಇಂದು ಎಲ್ಲ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಹೇರಳವಾದ ಧನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳೊಡನೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ. ಚತುರಂಗಬಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಹೊರಡಲಿ. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ವಾಹನಗಳೂ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ರಾಜನು ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಧುವಿನ ಕಡೆಯವರಿಗೆ ತಕ್ಕ ವೈಭವವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆ. ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಉತ್ಸುಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ - ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಹೊತ್ತಿಗೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಇಲ್ಲಿ ಕೋಶ, ಸೇನೆ, ವಾಹನಗಳು - ರಾಜಯಾತ್ರೆಯ ಈ ಮೂರು ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಶ್ಯಪ, ದೀರ್ಘಾಯುವಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನ - ಈ ದ್ವಿಜರು ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿ; ನನ್ನ ರಥವನ್ನೂ ಹೂಡು. ಕಾಲವ್ಯಯವಾಗದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಮಾಡು; ಜನಕನ ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದೇ ವಿಶೇಷ - ರಾಜನು ತಾನು ಹಿಂದೆ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮುಂದೆ. ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಅಗ್ರೇಸರರು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತ. ‘ಕಾಲವ್ಯಯವಾಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶುಭಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯೇ ಗುಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಆರು ಋಷಿಗಳು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಪುರೋಹಿತರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದವರು; ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿ ದಶರಥನ ಯಾತ್ರೆಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ನರೇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಚತುರಂಗಸೇನೆ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ಅವರು ವಿದೇಹದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜ ಜನಕನು ಅವರ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ‘ಚತುರಹಮ್’ - ‘ನಾಲ್ಕು ದಿನ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಮಿಥಿಲೆಗಳ ನಡುವಿನ ದೂರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ - ಅಷ್ಟು ದಾರಿಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸಲಾಯಿತು. ಜನಕನು ಕೇವಲ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗಮನದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಸತ್ಕಾರಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮದ ರೀತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ - ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡು ಮುದಿತನಾದ ಜನಕನು ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಸಂತೋಷಭರಿತನಾದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ರಾಘವ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ. ನಿನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೀನು ಪಡೆಯುವೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಯು ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಬಂದದ್ದು ಭಾಗ್ಯ. ನನ್ನ ವಿಘ್ನಗಳು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಭಾಗ್ಯ, ನನ್ನ ಕುಲ ಪೂಜಿತವಾದದ್ದು ಭಾಗ್ಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ - ‘ಭಾಗ್ಯದಿಂದ’ - ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಜನಕನ ಹರ್ಷಾತಿಶಯ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ - ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ ಆ ಪದ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ವೀರ್ಯನಿರ್ಜಿತಾಮ್’ - ‘ವೀರ್ಯದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧನುರ್ಭಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ - ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೊರೆತದ್ದು. ವಸಿಷ್ಠನ ಆಗಮನ ಜನಕನಿಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ವಿವಾಹಕ್ಕೂ ಶೋಭೆ. ವೃದ್ಧ ರಾಜನನ್ನು ತಾನೇ ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೋಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಜನಕನು ಆತಿಥೇಯನ ವಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ವೀರ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ರಾಘವರೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಾದುದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಆಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನರೇಂದ್ರನೇ, ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನರಾಧಿಪನು ಆ ಮಹೀಪತಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು: ‘ಸ್ವೀಕಾರವು ಕೊಡುವವನ ಅಧೀನ ಎಂದು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾವು ಮಾಡುವೆವು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ದಶರಥನು ವರನ ಕಡೆಯವರ ಗರ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೊಡುವವನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರತಿಗ್ರಹೋ ದಾತೃವಶಃ’ - ‘ಸ್ವೀಕಾರವು ದಾತನ ಅಧೀನ’ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಾಕ್ಯದಂತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನು ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊಡುವವನೇ ಕಾಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರ ನಡುವಿನ ವಿನಯದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಕಥಾಕ್ರಮ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಅವನ ಆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವೂ ಯಶಸ್ಕರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿದೇಹಾಧಿಪತಿಯು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಣಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಂದನು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು. ರಾಜನೂ ರಾಘವರಾದ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಜನಕನಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ, ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ತಂಗಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನರಿತವನೂ ಆದ ಜನಕನೂ ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಂತೆ ಮಾಡಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗದ ಅನಂತರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಸಮಾಗಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ - ರಾಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುರುವಿನ ಆದರ ತಂದೆಯದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹದ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ - ‘ತತ್ತ್ವವನ್ನರಿತವನು’ - ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಜನಕನ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനകന്റെ ദൂതന്മാർ അയോധ്യയിൽ വിദേഹരാജന്റെ സന്ദേശം ദശരഥനെ അറിയിച്ചു; രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം പിറ്റേന്നു യാത്ര പുറപ്പെടാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞു. ഉപാധ്യായന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം സന്തുഷ്ടനായ ദശരഥരാജാവ് സുമന്ത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് എല്ലാ ധനാധ്യക്ഷന്മാരും ധാരാളം ധനവും പലതരം രത്നങ്ങളുമായി, നന്നായി സജ്ജരായി, മുന്നിൽ പോകട്ടെ. ചതുരംഗസൈന്യവും എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും വേഗം പുറപ്പെടട്ടെ. എന്റെ ആജ്ഞ ഉച്ചരിക്കുന്ന അതേ നിമിഷംതന്നെ അത്യുത്തമമായ വാഹനങ്ങളും വണ്ടിമൃഗങ്ങളും സജ്ജമാകട്ടെ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് വെറുംകൈയോടെ പോകുന്നില്ല; വധുവിന്റെ പക്ഷത്തിനു യോജിച്ച വൈഭവം മുന്നിൽനിർത്തിയാണ് പോകുന്നത്. ഇതാണ് കുലമര്യാദ. ‘എന്റെ ആജ്ഞയോടൊപ്പംതന്നെ’ എന്ന പദം രാജാവിന്റെ ഔത്സുക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ആജ്ഞ ഉച്ചരിക്കുന്ന സമയത്തുതന്നെ കാര്യം സാധിക്കണം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഇവിടെ ഭണ്ഡാരം, സൈന്യം, വാഹനങ്ങൾ എന്നീ രാജയാത്രയുടെ മൂന്ന് അംഗങ്ങളും ക്രമമായി ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

വീണ്ടും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കശ്യപൻ, ദീർഘായുസ്സായ മാർക്കണ്ഡേയമഹർഷി, കാത്യായനൻ എന്നീ ബ്രാഹ്മണർ മുന്നിൽ പോകട്ടെ; എന്റെ രഥം പൂട്ടുക. കാലതാമസം ഉണ്ടാകാത്തവിധം വേഗം ചെയ്യുക; ജനകന്റെ ദൂതന്മാർ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്.’ ഇവിടെ ഋഷിമാർ മുന്നിൽ പോകുന്നതുതന്നെയാണ് പ്രത്യേകത: രാജാവ് സ്വയം പിന്നിൽ, ബ്രഹ്മർഷിമാർ മുന്നിൽ. ധർമകാര്യത്തിൽ ബ്രാഹ്മണർതന്നെയാണ് മുന്നിൽ നടക്കുന്നവർ എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ശുഭകാര്യത്തിൽ തിടുക്കം ഒരു ഗുണംതന്നെയാണെന്നും പറയുന്നു. ഈ ഋഷിമാർ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ പുരോഹിതന്മാരും മന്ത്രിമാരുമാണ്; അവരുടെ പേരുകൾ എടുത്തുപറയുന്നതിലൂടെ കവി ദശരഥന്റെ യാത്രയുടെ ധർമ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു.

നരേന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ചതുരംഗസൈന്യം ഋഷിമാരോടൊപ്പം യാത്രചെയ്യുന്ന രാജാവിനെ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു. നാലു ദിവസം വഴിനടന്ന് അവർ വിദേഹദേശത്തെത്തി. ശ്രീമാനായ ജനകരാജാവ് അവരുടെ ആഗമനം കേട്ട് സ്വീകരണപൂജ ഒരുക്കി. ‘ചതുരഹം’ (നാലു ദിവസം) എന്ന പദം അയോധ്യയ്ക്കും മിഥിലയ്ക്കും ഇടയിലുള്ള ദൂരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അത്രയും വഴി നാലു ദിവസംകൊണ്ടു താണ്ടി. ജനകൻ വെറുതെ കാത്തിരിക്കുന്നില്ല; ആഗമനവാർത്ത കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ സത്കാരസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുന്നു. ഇതാണ് ആതിഥ്യധർമത്തിന്റെ രീതി. ഇവിടെ കഥ അയോധ്യയിൽനിന്നു മിഥിലയിലേക്കു കടക്കുന്നു; ഇനിയങ്ങോട്ട് എല്ലാം മിഥിലയിൽത്തന്നെയാണ് നടക്കുന്നത്.

പിന്നെ വൃദ്ധനായ ദശരഥരാജാവിന്റെ സമീപം ചെന്ന് ആഹ്ലാദിതനായ ജനകൻ പരമമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം സന്തോഷഭരിതനായ ആ നരശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം. രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് ഇവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു. രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെയും വീര്യത്താൽ നേടിയെടുത്ത സന്തോഷം അങ്ങേക്കു ലഭിക്കും. ഭാഗ്യവശാൽ മഹാതേജസ്വിയായ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠമഹർഷി എല്ലാ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോടുമൊപ്പം, ദേവന്മാരോടൊപ്പം ശതക്രതുവെന്നപോലെ, വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ വിഘ്നങ്ങൾ ജയിക്കപ്പെട്ടു; ഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ കുലം പൂജിക്കപ്പെട്ടു.’ ഇവിടെ ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നതിലൂടെ ജനകന്റെ ഹർഷാതിരേകം പ്രകാശിക്കുന്നു; നാലിടത്ത് ആ പദം കാണാം. ‘വീര്യനിർജിതാം’ (വീര്യത്താൽ നേടിയെടുത്ത) എന്ന പദം ധനുർഭംഗത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: സീതയുടെ വിവാഹം യാചനയാലല്ല, പരാക്രമത്താലാണ് ലഭിച്ചത്. വസിഷ്ഠന്റെ ആഗമനം ജനകന് വലിയ സന്തോഷം നൽകുന്നു; കാരണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സാന്നിധ്യംതന്നെയാണ് യജ്ഞത്തിന്റെയും വിവാഹത്തിന്റെയും ശോഭ. വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്കു സ്വയം ചെന്ന് ജനകൻ ആതിഥേയന്റെ വിനയം പ്രകടമാക്കുന്നു.

‘മഹാബലരും വീര്യശ്രേഷ്ഠരുമായ രാഘവന്മാരുമായുള്ള ബന്ധത്താലാണ് ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചത്. അതിനാൽ നരേന്ദ്രാ, നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ യജ്ഞം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം വിവാഹം നടത്താൻ അങ്ങു തയ്യാറാകണം.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഋഷിമാരുടെ നടുവിലിരുന്ന, വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നരാധിപൻ ആ ഭൂപതിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നതു ദാതാവിന്റെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ചാണ് എന്നു ഞാൻ പണ്ടേ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ധർമജ്ഞാ, അങ്ങു പറയുന്നതുപോലെതന്നെ ഞങ്ങൾ ചെയ്യാം.’ ഈ വാക്കുകളാൽ ദശരഥൻ വരന്റെ പക്ഷത്തിനുള്ള ഗർവ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ദാതാവിന്റെ ഇച്ഛതന്നെയാണ് പ്രമാണം എന്ന ധർമം പിന്തുടരുന്നു. ‘പ്രതിഗ്രഹോ ദാതൃവശഃ’ (സ്വീകരണം ദാതാവിന്റെ അധീനത്തിൽ) എന്ന വാക്യം ഒരു ശാസ്ത്രവാക്യംപോലെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: സ്വീകരിക്കുന്നവൻ വിധി പറയുന്നില്ല; ദാതാവുതന്നെയാണ് സമയവും ക്രമവും നിർദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ രണ്ടു രാജാക്കന്മാർ തമ്മിലുള്ള വിനയമത്സരമാണ് കാണുന്നത്. ‘നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ’ എന്ന കാലനിർദേശത്താൽ അടുത്ത സർഗങ്ങളുടെ കഥാക്രമവും നിശ്ചിതമാകുന്നു.

സത്യവാദിയായ ദശരഥന്റെ ധർമനിഷ്ഠവും യശസ്കരവുമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിദേഹാധിപതി അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. പിന്നെ എല്ലാ മുനിഗണങ്ങളും പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടിയതിന്റെ വലിയ ഹർഷത്തോടെ ആ രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ചു. അനന്തരം മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ചെന്ന്, വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽനിർത്തി, പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ചു. രാജാവും പുത്രന്മാരായ രണ്ടു രാഘവന്മാരെയും കണ്ട് അത്യന്തം ഹർഷിതനായി, ജനകനാൽ സത്കരിക്കപ്പെട്ട്, പരമപ്രീതനായി അവിടെ താമസിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും തത്ത്വജ്ഞനുമായ ജനകനും യജ്ഞത്തിന്റെയും പുത്രിമാരുടെയും കർമങ്ങൾ ധർമാനുസൃതം നിർവഹിച്ച് ആ രാത്രി കഴിച്ചു. ഇവിടെ ദീർഘമായ വേർപാടിനുശേഷമുള്ള പിതാവിന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സമാഗമം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാമൻ വിശ്വാമിത്രനെത്തന്നെ മുന്നിൽനിർത്തി പിതാവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ഗുരുവിനോടുള്ള ആദരം പിതാവിനോടുള്ളതിനുംമുമ്പേ എന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിവാഹത്തിനു മുമ്പുള്ള രാത്രി എല്ലാവർക്കും ഹർഷത്തോടെ കടന്നുപോയി. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ജനകൻ കുശധ്വജനെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നു; വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശം വർണിക്കുന്നു. ‘തത്ത്വവിത്’ (തത്ത്വമറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ജനകന്റെ ജ്ഞാനനിഷ്ഠയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും പ്രകാശിക്കും.

In the previous sarga Janaka's envoys had delivered their king's message to Daśaratha in Ayodhyā, and the king and his ministers had decided to set out the next day. When the night had passed, King Daśaratha, in high spirits and with his teachers and kinsmen around him, said to Sumantra: "Today let all the treasurers go on ahead, well provided and carrying ample wealth and jewels of every kind. Let the fourfold army march out at once in full strength, and the moment I give the word, let the finest carriages and draught animals be ready." The king does not go empty-handed; he goes with splendour fitting for the bride's family, as the dignity of his house requires. "The moment I give the word" shows his eagerness: he wants the thing done even as the order is spoken. Treasury, army and vehicles, the three parts of a royal progress, are ordered in turn.

He went on: "Let Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli, Kaśyapa, the long-lived seer Mārkaṇḍeya and Kātyāyana, these brahmins, go in front; and harness my chariot. Let it be done quickly so that no time is lost, for the envoys are urging me to hurry." What is distinctive here is that the seers go first: the king follows behind and the brahmarṣis lead, showing that in a sacred undertaking brahmins go in front. "No time must be lost" teaches that haste is a virtue in an auspicious task. These seers were the priests and counsellors of the Ikṣvāku house, and by naming them the poet establishes that Daśaratha's journey was in keeping with dharma.

At the king's word the fourfold army followed behind him as he set out with the seers. After four days on the road they reached the land of the Videhas, and the illustrious King Janaka, hearing of their arrival, prepared to receive them. The four days suggest the distance between Ayodhyā and Mithilā. Janaka does not merely wait; as soon as he hears they are coming he gets everything ready for their welcome, which is the way of hospitality. From here the story passes from Ayodhyā to Mithilā, and everything that follows takes place in Mithilā.

Then Janaka came to the aged King Daśaratha and was filled with the greatest joy. That excellent man said to the joyful best of men: "Welcome, best of men! How fortunate that you have come, Rāghava. You will have the joy of both your sons, a joy won by their valour. How fortunate that the mighty lord Vasiṣṭha, the seer, has come with all these best of brahmins, like Indra with the gods. How fortunate that my obstacles are overcome, and how fortunate that my family is honoured." The repeated "how fortunate," spoken four times, shows how overflowing Janaka's joy was. "Won by their valour" recalls the breaking of the bow: Sītā's marriage was won not by asking but by prowess. Vasiṣṭha's coming delighted Janaka especially, since the presence of the best brahmins is the glory of both sacrifice and wedding. By going out himself to meet the aged king, Janaka shows a host's humility.

"All this has come about through this alliance with the Rāghavas, supreme in valour and of great strength. So tomorrow at daybreak, lord of men, when the sacrifice is over, you should celebrate the wedding in the company of the greatest seers." Hearing him, the king, best of speakers, standing among the seers, replied to the lord of the earth: "I have heard long ago that the receiver depends on the giver. We will do just as you say, knower of dharma." With these words Daśaratha sets aside any pride on the bridegroom's side and follows the rule that the giver's wish is decisive. He uses the saying as if it were a precept of scripture: the one who receives does not lay down the procedure; the giver sets the time and the order. At the heart of this sarga, then, is a contest in courtesy between the two kings. And the mention of "tomorrow at daybreak" fixes the course of the sargas to come.

Hearing these righteous and honourable words of the truthful king, the lord of Videha was filled with wonder. Then all the companies of sages, meeting one another with great joy, passed that night happily. Rāma of great splendour went with Lakṣmaṇa, keeping Viśvāmitra in front of them, and touched his father's feet. The king, overjoyed to see his two Rāghava sons and greatly pleased by Janaka's hospitality, took his rest. And the splendid Janaka, who knew the truth of things, performed according to dharma the rites of the sacrifice and those for his two daughters, and so passed the night. Here father and sons meet after a long separation; Rāma bows to his father with Viśvāmitra in front of him, showing that honour to the teacher comes even before honour to the father. So the night before the wedding passed in joy for all. In the next sarga Janaka summons Kuśadhvaja and Vasiṣṭha recounts the line of the Ikṣvākus. Calling Janaka one who knew the truth of things points to his devotion to wisdom, which will appear again in the sargas ahead.