पूर्वसर्गे वसिष्ठः इक्ष्वाकूणां वंशम् आदितः निरवशेषतः कीर्तयित्वा रामलक्ष्मणयोः अर्थे जनकस्य द्वे सुते वृतवान्। एवं ब्रुवाणं तं जनकः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच — ‘भद्रं ते; अस्माकम् अपि कुलं परिकीर्तितं श्रोतुम् अर्हसि। हे मुनिश्रेष्ठ, कन्याप्रदाने कुलजातेन पुरुषेण स्वकुलं निरवशेषतः वक्तव्यम्; तत् हे महामते निबोध।’ अत्र सूच्यते — विवाहः न द्वयोः एव जनयोः सम्बन्धः, अपि तु द्वयोः वंशयोः मेलनम्; अतः वरपक्षेण इव कन्यापक्षेण अपि स्वं कुलं पूर्णतया कथनीयम्। किञ्च जनकः कृताञ्जलिः एव वदति — राजा अपि मुनीनां पुरतः विनयम् एव आश्रयते। एतेन अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य प्रतिरूपः भवति, यत्र वसिष्ठः वरपक्षस्य वंशम् अकथयत्।

जनकः स्वकुलं कथयितुम् आरभते — ‘पुरा निमिः नाम राजा आसीत्, यः स्वेन एव कर्मणा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, परमधर्मात्मा, सर्वसत्त्ववतां वरः च आसीत्। तस्य पुत्रः मिथिः नाम; मिथेः पुत्रः जनकः। सः एव अस्मिन् कुले प्रथमः जनकः राजा; तस्य नाम्ना एव अस्मिन् वंशे प्रत्येकः राजा जनकः इति कथ्यते। जनकात् उदावसुः जातः, उदावसोः धर्मात्मा नन्दिवर्धनः, नन्दिवर्धनस्य च शूरः सुकेतुः नाम पुत्रः अभवत्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — वंशस्य आदौ न कश्चित् दिग्विजयी सम्राट्, अपि तु ‘परमधर्मात्मा’ इति विशेषणेन युक्तः निमिः एव स्थापितः। किञ्च ‘जनकः’ इति अत्र न व्यक्तिनाम, अपि तु मिथिलाधिपतीनां पदवाचकं नाम, यत् प्रथमस्य जनकस्य स्मरणार्थं परम्परया धार्यते।

‘सुकेतोः अपि धर्मात्मा महाबलः देवरातः जातः। तस्य राजर्षेः देवरातस्य पुत्रः बृहद्रथः इति स्मृतः। बृहद्रथस्य शूरः प्रतापवान् महावीरः अभवत्; महावीरस्य च धृतिमान् सत्यविक्रमः सुधृतिः जातः। सुधृतेः अपि सुधार्मिकः धर्मात्मा धृष्टकेतुः; तस्य राजर्षेः धृष्टकेतोः पुत्रः हर्यश्वः इति विश्रुतः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — प्रतिपुरुषं ‘धर्मात्मा’, ‘राजर्षिः’ इति च विशेषणं पठ्यते; मैथिलवंशस्य महत्त्वं राज्यविस्तारेण न, अपि तु तपसा धर्मेण च मीयते। राजा अपि ऋषिपदं प्राप्नोति इति मिथिलायाः विशेषः, यः अग्रे अस्मिन् एव वंशे जनकस्य ब्रह्मविद्यानिष्ठया प्रसिद्धिं गमिष्यति। देवरातस्य नाम अपि स्मरणीयम् — देवैः दत्तः इति तस्य अर्थः।

‘हर्यश्वस्य पुत्रः मरुः, मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः, प्रतीन्धकस्य च धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः। कीर्तिरथस्य पुत्रः देवमीढः इति स्मृतः; देवमीढस्य विबुधः, विबुधस्य च महीध्रकः। महीध्रकस्य सुतः महाबलः राजा कीर्तिरातः; तस्य राजर्षेः कीर्तिरातस्य महारोमा व्यजायत। महारोम्णः धर्मात्मा स्वर्णरोमा जातः, स्वर्णरोम्णः च राजर्षेः ह्रस्वरोमा व्यजायत।’ एतावता जनकः निमेः आरभ्य स्वपितुः पर्यन्तं क्रमेण सर्वान् पुरुषान् अगणयत्। नामपरम्परा एव अत्र कथा; न युद्धानि, न विजयाः, न च कश्चित् विच्छेदः। सा एव अविच्छिन्ना परम्परा कुलस्य शुद्धिं दर्शयति, यत् कन्याप्रदाने अवश्यं वक्तव्यम् इति सः पूर्वम् एव उक्तवान्। वसिष्ठः अपि पूर्वसर्गे इक्ष्वाकूणां वंशम् एवम् एव अखण्डम् अकथयत्; अतः उभयोः कुलयोः समानता स्वयम् एव प्रकाशते।

‘तस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः राज्ञः ह्रस्वरोम्णः पुत्रद्वयं जातम् — ज्येष्ठः अहम् एव, अनुजः च मम वीरः भ्राता कुशध्वजः। मम पिता मां ज्येष्ठं राज्ये अभिषिच्य, कुशध्वजं च मयि समावेश्य, सर्वं भारं मयि निधाय वनं गतः। वृद्धे पितरि स्वर्याते अहं धर्मेण धुरम् अवहम्, देवसंकाशं भ्रातरं कुशध्वजं च स्नेहात् पश्यन् राज्यम् अरक्षम्।’ अत्र त्रीणि द्रष्टव्यानि — पिता वृद्धः सन् राज्यं त्यक्त्वा वानप्रस्थं गतः, एषा इक्ष्वाकूणाम् इव मैथिलानाम् अपि रीतिः; ज्येष्ठः एव अभिषिक्तः, अनुजः च तस्य रक्षणे न्यस्तः; भ्रातृस्नेहः राजधर्मेण सह न विरुध्यते, अपि तु तम् एव पोषयति। एतेन जनकस्य वचनं दशरथस्य पुत्रेषु अपि प्रतिध्वनितं भवति।

‘कस्यचित् कालस्य अनन्तरं सांकाश्यात् पुरात् सुधन्वा नाम वीर्यवान् राजा आगत्य मिथिलाम् अवारुणत्। सः मम समीपं दूतं प्रेषयामास — “अनुत्तमं शैवं धनुः पद्माक्षी सीता कन्या च मह्यं दीयताम्।” हे महर्षे, तस्य अप्रदानात् मया सह तस्य युद्धम् आसीत्; रणे अभिमुखः सः राजा सुधन्वा मया हतः। तं नराधिपं सुधन्वानं निहत्य, हे मुनिश्रेष्ठ, अहं सांकाश्ये शूरं भ्रातरं कुशध्वजम् अभ्यषिञ्चम्।’ एषा कथा द्वे वस्तुनी स्पष्टीकरोति। प्रथमं — धनुः सीता च मिथिलायां नित्यसम्बद्धे, तयोः याचनम् अपि एकत्र एव कृतम्; सीता पूर्वम् अपि वीर्यशुल्का एव आसीत्, अतः रामेण धनुर्भङ्गेन तस्याः प्राप्तिः न आकस्मिकी। द्वितीयं — कुशध्वजः सांकाश्ये राजा; तस्य कन्ये एव अग्रिमे सर्गे भरतशत्रुघ्नयोः कृते वृते भविष्यतः।

‘हे महामुने, एषः कुशध्वजः मम कनीयान् भ्राता, अहं च ज्येष्ठः। हे मुनिपुंगव, परमप्रीतः अहं ते द्वे वध्वौ ददामि। भद्रं ते — सीतां रामाय, ऊर्मिलां च लक्ष्मणाय ददामि। वीर्यशुल्कां सुरसुतोपमां मम सुतां सीतां, द्वितीयां च ऊर्मिलाम् — इति त्रिः वदामि, अत्र संशयः न अस्ति; परमप्रीतः ते वध्वौ ददामि।’ अत्र ‘त्रिर्वदामि’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — शास्त्रे त्रिरुक्तं वचनं संकल्पस्य दार्ढ्यं सूचयति, अतः विंशस्य श्लोकस्य उत्तरार्धं द्वाविंशे पुनः पठ्यते; तत् न पुनरुक्तिदोषः, अपि तु प्रतिज्ञायाः विधिः। किञ्च जनकः कन्ये न रामलक्ष्मणाभ्यां साक्षात्, अपि तु मुनये ददाति — गुरुहस्तेन एव सम्बन्धः स्थिरीभवति इति आर्षः आचारः।

ततः जनकः दशरथम् उद्दिश्य अवदत् — ‘हे राजन्, रामलक्ष्मणयोः गोदानं कारयस्व; भद्रं ते, पितृकार्यं च कुरु; ततः वैवाहिकं कर्म आरभस्व। हे महाबाहो प्रभो, अद्य हि मघा नक्षत्रम्; तृतीयदिवसे उत्तरायां फल्गुन्यां तस्मिन् मुहूर्ते वैवाहिकं कुरु। रामलक्ष्मणयोः अर्थे सुखोदयं दानं कार्यम्।’ गोदानं नाम विवाहात् पूर्वं कर्तव्यः संस्कारः, पितृकार्यं च नान्दीमुखश्राद्धम्; उभे अपि विवाहस्य अङ्गे, ताभ्यां विना विवाहः न आरभ्यते। उत्तराफल्गुनी च भगदैवत्यं नक्षत्रम्, विवाहाय प्रशस्तम्। एवं विवाहस्य मुहूर्तः निश्चितः; अग्रिमे च सर्गे विश्वामित्रः भरतशत्रुघ्नयोः अर्थे कुशध्वजस्य कन्ये वृणोति, दशरथः च पुत्राणां कृते गोदानं नान्दीश्राद्धं च करोति।

క్రిందటి సర్గలో వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల వంశాన్ని మొదటినుండి సంపూర్ణంగా కీర్తించి, రామలక్ష్మణుల కోసం జనకుడి ఇద్దరు కుమార్తెలను వరించాడు. ఇలా పలికిన అతడికి జనకుడు చేతులు జోడించి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘మీకు శుభం; మా వంశ కీర్తనను కూడా మీరు వినాలి. మునిశ్రేష్ఠా, కన్యాదాన సమయంలో సత్కులంలో పుట్టిన పురుషుడు తన వంశాన్ని సంపూర్ణంగా చెప్పాలి; మహామతీ, అది వినండి.’ ఇక్కడ సూచించబడేది: వివాహం కేవలం ఇద్దరు వ్యక్తుల సంబంధం కాదు, రెండు వంశాల కలయిక; కాబట్టి వరుడి పక్షంలాగే కన్య పక్షం కూడా తన వంశాన్ని పూర్తిగా చెప్పాలి. అంతేకాక జనకుడు చేతులు జోడించే మాట్లాడతాడు; రాజు కూడా మునుల ఎదుట వినయాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు. దీనితో ఈ సర్గ, వసిష్ఠుడు వరుడి పక్షపు వంశాన్ని చెప్పిన క్రిందటి సర్గకు ప్రతిబింబం అవుతుంది.

జనకుడు తన వంశాన్ని చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు: ‘పూర్వం నిమి అనే రాజు ఉండేవాడు; అతడు తన సొంత కర్మలచేతనే ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు, పరమ ధర్మాత్ముడు, బలశాలులందరిలో శ్రేష్ఠుడు. అతడి కుమారుడు మిథి; మిథి కుమారుడు జనకుడు. ఈ వంశంలో మొదటి జనకరాజు అతడే; అతడి పేరుమీదనే ఈ వంశంలో ప్రతి రాజునూ జనకుడని పిలుస్తారు. జనకుడి నుండి ఉదావసువు పుట్టాడు, ఉదావసువుకు ధర్మాత్ముడైన నందివర్ధనుడు, నందివర్ధనుడికి శూరుడైన సుకేతువు అనే కుమారుడు కలిగాడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: వంశం ఆదిలో ఏ దిగ్విజయుడైన సామ్రాట్టూ కాదు, ‘పరమ ధర్మాత్ముడు’ అనే విశేషణం గల నిమియే స్థాపించబడ్డాడు. అంతేకాక ఇక్కడ ‘జనకుడు’ అనేది వ్యక్తినామం కాదు, మిథిలాధిపతుల పదవిని సూచించే పేరు; మొదటి జనకుడి స్మరణార్థం అది పరంపరగా ధరించబడుతుంది.

‘సుకేతువుకు ధర్మాత్ముడు, మహాబలుడు అయిన దేవరాతుడు పుట్టాడు. ఆ రాజర్షి దేవరాతుడి కుమారుడు బృహద్రథుడు అని ప్రసిద్ధి. బృహద్రథుడికి శూరుడు, ప్రతాపవంతుడు అయిన మహావీరుడు కలిగాడు; మహావీరుడికి ధైర్యవంతుడు, సత్యపరాక్రముడు అయిన సుధృతి పుట్టాడు. సుధృతికి మిక్కిలి ధర్మపరుడు, ధర్మాత్ముడు అయిన ధృష్టకేతువు; ఆ రాజర్షి ధృష్టకేతువు కుమారుడు హర్యశ్వుడు అని ప్రసిద్ధుడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: ప్రతి పురుషుడికీ ‘ధర్మాత్ముడు’, ‘రాజర్షి’ అనే విశేషణాలు చెప్పబడ్డాయి; మైథిల వంశపు గొప్పతనం రాజ్యవిస్తారంతో కాదు, తపస్సుతో, ధర్మంతో కొలవబడుతుంది. రాజు కూడా ఋషిపదాన్ని పొందడం మిథిలకు ప్రత్యేకత; ముందు ఇదే వంశంలో జనకుడు బ్రహ్మవిద్యానిష్ఠతో ప్రసిద్ధి చెందుతాడు. దేవరాతుడి పేరు కూడా గుర్తుంచుకోదగినది: దేవతలు ఇచ్చినవాడు అని దాని అర్థం.

‘హర్యశ్వుడి కుమారుడు మరువు, మరువు కుమారుడు ప్రతీంధకుడు, ప్రతీంధకుడికి ధర్మాత్ముడైన కీర్తిరథ మహారాజు. కీర్తిరథుడి కుమారుడు దేవమీఢుడు అని ప్రసిద్ధి; దేవమీఢుడికి విబుధుడు, విబుధుడికి మహీధ్రకుడు. మహీధ్రకుడి కుమారుడు మహాబలుడైన కీర్తిరాత మహారాజు; ఆ రాజర్షి కీర్తిరాతుడికి మహారోముడు పుట్టాడు. మహారోముడికి ధర్మాత్ముడైన స్వర్ణరోముడు పుట్టాడు, రాజర్షి స్వర్ణరోముడికి హ్రస్వరోముడు పుట్టాడు.’ ఇంతవరకూ జనకుడు నిమి నుండి తన తండ్రి దాకా పురుషులందరినీ క్రమంగా లెక్కించాడు. ఇక్కడ పేర్ల పరంపరయే కథ; యుద్ధాలు లేవు, విజయాలు లేవు, ఎక్కడా తెగిపోవడం లేదు. ఆ తెగని పరంపరయే వంశశుద్ధిని చూపుతుంది; కన్యాదానంలో దానిని తప్పక చెప్పాలని అతడు ముందే అన్నాడు. వసిష్ఠుడు కూడా క్రిందటి సర్గలో ఇక్ష్వాకుల వంశాన్ని ఇలాగే అఖండంగా చెప్పాడు; అందుచేత రెండు వంశాల సమానత్వం తనంతట తానే ప్రకాశిస్తుంది.

‘ధర్మజ్ఞుడు, మహాత్ముడు అయిన ఆ హ్రస్వరోమ మహారాజుకు ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు: పెద్దవాణ్ణి నేనే, చిన్నవాడు వీరుడైన నా తమ్ముడు కుశధ్వజుడు. నా తండ్రి పెద్దవాడినైన నన్ను రాజ్యానికి అభిషేకించి, కుశధ్వజుణ్ణి నాకు అప్పగించి, భారమంతా నామీద ఉంచి వనానికి వెళ్ళాడు. వృద్ధుడైన తండ్రి స్వర్గస్థుడైన తరువాత నేను ధర్మబద్ధంగా రాజ్యభారాన్ని వహించాను; దేవసమానుడైన తమ్ముడు కుశధ్వజుణ్ణి ప్రేమతో చూసుకుంటూ రాజ్యాన్ని రక్షించాను.’ ఇక్కడ మూడు విషయాలు గమనించాలి: తండ్రి వృద్ధుడై రాజ్యాన్ని విడిచి వానప్రస్థానికి వెళ్ళాడు; ఇక్ష్వాకుల లాగే మైథిలులకూ ఇదే రీతి. పెద్దవాడే అభిషేకించబడ్డాడు, చిన్నవాడు అతడి రక్షణకు అప్పగించబడ్డాడు. సోదరప్రేమ రాజధర్మానికి విరుద్ధం కాదు, దానినే పోషిస్తుంది. దీనితో జనకుడి మాట దశరథుడి కుమారులలోనూ ప్రతిధ్వనిస్తుంది.

‘కొంతకాలం తరువాత సాంకాశ్య నగరం నుండి సుధన్వుడు అనే పరాక్రమవంతుడైన రాజు వచ్చి మిథిలను ముట్టడించాడు. అతడు నా దగ్గరికి దూతను పంపాడు: “సాటిలేని శివధనుస్సును, పద్మాక్షి అయిన కన్య సీతను నాకు ఇవ్వండి.” మహర్షీ, అవి ఇవ్వనందుకు అతడికీ నాకూ యుద్ధం జరిగింది; రణంలో ఎదురుపడిన ఆ సుధన్వ మహారాజు నాచేత చంపబడ్డాడు. మునిశ్రేష్ఠా, ఆ నరాధిపుడు సుధన్వుణ్ణి చంపి, శూరుడైన నా తమ్ముడు కుశధ్వజుణ్ణి సాంకాశ్యలో అభిషేకించాను.’ ఈ కథ రెండు విషయాలను స్పష్టం చేస్తుంది. మొదటిది: మిథిలలో ధనుస్సూ సీతా ఎప్పుడూ ముడిపడి ఉన్నాయి, వాటిని కోరడం కూడా ఒకేసారి జరిగింది; సీత పూర్వం నుండీ వీర్యశుల్కయే, కాబట్టి రాముడు ధనుర్భంగంతో ఆమెను పొందడం ఆకస్మికం కాదు. రెండవది: కుశధ్వజుడు సాంకాశ్యకు రాజు; అతడి ఇద్దరు కుమార్తెలే రాబోయే సర్గలో భరత శత్రుఘ్నుల కోసం వరించబడతారు.

‘మహామునీ, ఈ కుశధ్వజుడు నా తమ్ముడు, నేను పెద్దవాణ్ణి. మునిపుంగవా, పరమ ప్రీతితో నేను మీకు ఇద్దరు వధువులను ఇస్తున్నాను. మీకు శుభం — సీతను రాముడికి, ఊర్మిళను లక్ష్మణుడికి ఇస్తున్నాను. వీర్యశుల్క, దేవకన్యతో సమానమైన నా కుమార్తె సీతను, రెండవదైన ఊర్మిళను — ఇది మూడుసార్లు చెబుతున్నాను, ఇందులో సందేహం లేదు; పరమ ప్రీతితో మీకు ఇద్దరు వధువులను ఇస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘త్రిర్వదామి’ (మూడుసార్లు చెబుతున్నాను) అనే పదం ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది: శాస్త్రంలో మూడుసార్లు చెప్పిన మాట సంకల్ప దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది; అందుకే 20వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం 22వ శ్లోకంలో మళ్ళీ పఠించబడుతుంది; అది పునరుక్తి దోషం కాదు, ప్రతిజ్ఞా విధానం. అంతేకాక జనకుడు కన్యలను నేరుగా రామలక్ష్మణులకు కాదు, మునికి ఇస్తున్నాడు; గురువు చేతి ద్వారానే సంబంధం స్థిరపడుతుందని ఆర్షమైన ఆచారం.

అప్పుడు జనకుడు దశరథుణ్ణి ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, రామలక్ష్మణులకు గోదానం చేయించండి; మీకు శుభం; పితృకార్యం కూడా చేయండి; ఆ తరువాత వివాహకర్మను ఆరంభించండి. మహాబాహూ, ప్రభూ, ఈ రోజు మఘా నక్షత్రం; మూడవ రోజున ఉత్తరఫల్గునీ నక్షత్రంలో, ఆ ముహూర్తంలో వివాహం జరిపించండి. రామలక్ష్మణుల కోసం సుఖాన్ని కలిగించే దానాలు చేయాలి.’ గోదానం అంటే వివాహానికి ముందు చేయవలసిన సంస్కారం; పితృకార్యం అంటే నాందీముఖ శ్రాద్ధం; ఈ రెండూ వివాహానికి అంగాలు, ఇవి లేకుండా వివాహం ఆరంభించబడదు. ఉత్తరఫల్గునీ భగుడు అధిదేవతగా గల నక్షత్రం, వివాహానికి ప్రశస్తమైనది. ఇలా వివాహ ముహూర్తం నిశ్చయమైంది; రాబోయే సర్గలో విశ్వామిత్రుడు భరత శత్రుఘ్నుల కోసం కుశధ్వజుడి ఇద్దరు కుమార్తెలను వరిస్తాడు, దశరథుడు కుమారుల కోసం గోదానం, నాందీశ్రాద్ధం చేస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் இக்ஷ்வாகுக்களின் வம்சத்தைத் தொடக்கத்திலிருந்து எதையும் விடாமல் போற்றிக் கூறி, ராமலக்ஷ்மணர்களுக்காக ஜனகரின் இரு மகள்களையும் மணம் கேட்டார். இவ்வாறு சொன்ன அவருக்கு ஜனகர் கைகூப்பியவாறு மறுமொழி கூறினார்: ‘தங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும். எங்கள் குலத்தின் புகழுரையையும் தாங்கள் கேட்க வேண்டும். முனிசிரேஷ்டரே, கன்னிகாதானத்தின்போது நற்குலத்தில் பிறந்தவன் தன் குலத்தை எதையும் விடாமல் எடுத்துரைக்க வேண்டும்; பேரறிவாளரே, அதைக் கேளுங்கள்.’ இங்கே குறிப்பிடப்படுவது: திருமணம் இரு நபர்களுக்கிடையிலான உறவு மட்டுமல்ல, இரு வம்சங்களின் இணைப்பு; ஆகவே மணமகன் வீட்டாரைப் போலவே மணமகள் வீட்டாரும் தம் குலத்தை முழுமையாக எடுத்துரைக்க வேண்டும். மேலும் ஜனகர் கைகூப்பியவாறே பேசுகிறார்; மன்னரும் முனிவர்கள் முன்னிலையில் பணிவையே மேற்கொள்கிறார். இதனால் வசிஷ்டர் மணமகன் வீட்டாரின் வம்சத்தைக் கூறிய முந்தைய சர்க்கத்திற்கு இந்தச் சர்க்கம் எதிர்ப்பிம்பமாக அமைகிறது.

ஜனகர் தம் குலத்தைக் கூறத் தொடங்குகிறார்: ‘முன்பு நிமி என்ற மன்னன் இருந்தான்; தன் செயலாலேயே மூவுலகிலும் புகழ் பெற்றவன், மிகுந்த தர்மாத்மா, வலிமை மிக்கோர் அனைவரிலும் சிறந்தவன். அவனுடைய மகன் மிதி; மிதியின் மகன் ஜனகன். அவனே இந்தக் குலத்தின் முதல் ஜனக மன்னன்; அவன் பெயராலேயே இந்த வம்சத்தில் ஒவ்வொரு மன்னனும் ஜனகன் என்று அழைக்கப்படுகிறான். ஜனகனிடமிருந்து உதாவசு பிறந்தான்; உதாவசுவின் மகன் தர்மாத்மாவான நந்திவர்தனன்; நந்திவர்தனனின் மகன் சுகேது என்ற வீரன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: வம்சத்தின் தொடக்கத்தில் திக்விஜயம் செய்த எந்தப் பேரரசனும் நிறுத்தப்படவில்லை; ‘மிகுந்த தர்மாத்மா’ என்ற அடைமொழி கொண்ட நிமியே நிறுத்தப்படுகிறான். மேலும் இங்கே ‘ஜனகன்’ என்பது ஒருவரின் தனிப்பெயர் அல்ல; மிதிலை அதிபதிகளின் பதவியைக் குறிக்கும் பெயர்; முதல் ஜனகனின் நினைவாக அது மரபுவழியாகத் தாங்கப்படுகிறது.

‘சுகேதுவிடமிருந்து தர்மாத்மாவும் பெரும் வலிமை கொண்டவனுமான தேவராதன் பிறந்தான். அந்த ராஜரிஷி தேவராதனின் மகன் ப்ருஹத்ரதன் என்று நினைவுகூரப்படுகிறான். ப்ருஹத்ரதனுக்கு வீரனும் பிரதாபம் உடையவனுமான மகாவீரன் பிறந்தான்; மகாவீரனுக்கு மன உறுதியும் சத்தியமான வீரமும் கொண்ட சுத்ருதி பிறந்தான். சுத்ருதிக்கு மிகுந்த தர்மசீலனான தர்மாத்மா த்ருஷ்டகேது பிறந்தான்; அந்த ராஜரிஷி த்ருஷ்டகேதுவின் மகன் ஹர்யச்வன் என்று புகழ் பெற்றவன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: ஒவ்வொருவருக்கும் ‘தர்மாத்மா’, ‘ராஜரிஷி’ என்ற அடைமொழிகள் வருகின்றன; மிதிலை வம்சத்தின் பெருமை நாட்டு விரிவால் அல்ல, தவத்தாலும் தர்மத்தாலுமே அளக்கப்படுகிறது. மன்னனும் ரிஷி நிலையை அடைகிறான் என்பதே மிதிலையின் தனிச்சிறப்பு; இதே வம்சத்தில் பின்னர் ஜனகர் பிரம்மவித்தையில் நிலைபெற்றதால் அது புகழ் பெறும். தேவராதனின் பெயரும் நினைவுகூரத்தக்கது: ‘தேவர்களால் அளிக்கப்பட்டவன்’ என்பது அதன் பொருள்.

‘ஹர்யச்வனின் மகன் மரு; மருவின் மகன் ப்ரதீந்தகன்; ப்ரதீந்தகனின் மகன் தர்மாத்மாவான மன்னன் கீர்த்திரதன். கீர்த்திரதனின் மகன் தேவமீடன் என்று நினைவுகூரப்படுகிறான்; தேவமீடனின் மகன் விபுதன்; விபுதனின் மகன் மஹீத்ரகன். மஹீத்ரகனின் மகன் பெரும் வலிமை கொண்ட மன்னன் கீர்த்திராதன்; அந்த ராஜரிஷி கீர்த்திராதனுக்கு மஹாரோமா பிறந்தான். மஹாரோமாவிடமிருந்து தர்மாத்மாவான ஸ்வர்ணரோமா பிறந்தான்; ராஜரிஷி ஸ்வர்ணரோமாவுக்கு ஹ்ரஸ்வரோமா பிறந்தான்.’ இதுவரை ஜனகர் நிமியிலிருந்து தம் தந்தை வரை எல்லா முன்னோர்களையும் வரிசைப்படி எண்ணிக் கூறினார். பெயர்த்தொடரே இங்கே கதை; போர்களும் இல்லை, வெற்றிகளும் இல்லை, எந்த இடைமுறிவும் இல்லை. அந்த இடையறாத மரபே குலத்தின் தூய்மையைக் காட்டுகிறது; கன்னிகாதானத்தில் அது கட்டாயம் சொல்லப்பட வேண்டும் என்று அவர் முன்பே கூறியிருந்தார். முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டரும் இக்ஷ்வாகுக்களின் வம்சத்தை இவ்வாறே முறிவின்றிக் கூறினார்; ஆகவே இரு குலங்களின் சமநிலை தானாகவே ஒளிர்கிறது.

‘தர்மம் அறிந்த மகாத்மாவான அந்த மன்னன் ஹ்ரஸ்வரோமாவுக்கு இரு புதல்வர்கள் பிறந்தனர்: மூத்தவன் நானே; இளையவன் என் வீரத் தம்பி குசத்வஜன். என் தந்தை மூத்தவனான என்னை அரசில் முடிசூட்டி, குசத்வஜனை என் பொறுப்பில் ஒப்படைத்து, எல்லாச் சுமையையும் என்மீது வைத்துவிட்டுக் காட்டுக்குச் சென்றார். முதிய தந்தை சுவர்க்கம் சென்றபின் நான் தர்மப்படி அரசுச் சுமையைத் தாங்கினேன்; தேவருக்கு நிகரான தம்பி குசத்வஜனை அன்போடு பேணிக்கொண்டு அரசைக் காத்தேன்.’ இங்கே மூன்று விஷயங்கள் கவனிக்கத்தக்கவை: தந்தை முதுமையில் அரசைத் துறந்து வானப்பிரஸ்தம் சென்றார்; இக்ஷ்வாகுக்களைப் போலவே மிதிலை மன்னர்களுக்கும் இதுவே மரபு. மூத்தவனே முடிசூட்டப்பட்டான்; இளையவன் அவன் காப்பில் ஒப்படைக்கப்பட்டான். சகோதர பாசம் ராஜதர்மத்தோடு முரண்படுவதில்லை; மாறாக அதையே வளர்க்கிறது. இதனால் ஜனகரின் சொல் தசரதனின் புதல்வர்களிடமும் எதிரொலிக்கிறது.

‘சிறிது காலத்திற்குப் பின் சாங்காச்யை நகரிலிருந்து சுதன்வா என்ற வீரம் மிக்க மன்னன் வந்து மிதிலையை முற்றுகையிட்டான். அவன் என்னிடம் தூதனை அனுப்பினான்: “மிகச் சிறந்த சிவ வில்லையும் தாமரைக் கண்ணாளான கன்னி சீதையையும் எனக்குத் தர வேண்டும்.” மகரிஷியே, அவற்றை நான் தராததால் அவனுக்கும் எனக்கும் போர் நடந்தது; போர்க்களத்தில் எதிர்த்து வந்த அந்த மன்னன் சுதன்வா என்னால் கொல்லப்பட்டான். முனிசிரேஷ்டரே, அந்த மன்னன் சுதன்வாவைக் கொன்றபின், வீரனான என் தம்பி குசத்வஜனைச் சாங்காச்யையில் முடிசூட்டினேன்.’ இந்தக் கதை இரண்டு விஷயங்களைத் தெளிவாக்குகிறது. முதலாவது: மிதிலையில் வில்லும் சீதையும் எப்போதும் இணைந்தவை; அவற்றைக் கேட்டதும் ஒன்றாகவே கேட்கப்பட்டது; சீதை முன்பும் வீரத்தையே பரிசமாகக் கொண்டவளாக இருந்தாள்; ஆகவே ராமன் வில்லை முறித்து அவளை அடைந்தது தற்செயலானதல்ல. இரண்டாவது: குசத்வஜன் சாங்காச்யையின் மன்னன்; அவனுடைய இரு மகள்களே அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதனுக்கும் சத்ருக்னனுக்கும் மணம் கேட்கப்படுவார்கள்.

‘மாமுனிவரே, இந்தக் குசத்வஜன் என் இளைய தம்பி; நான் மூத்தவன். முனிபுங்கவரே, பெருமகிழ்ச்சியுடன் தங்களுக்கு இரு மணமகள்களையும் அளிக்கிறேன். தங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்: சீதையை ராமனுக்கும் ஊர்மிளையை லக்ஷ்மணனுக்கும் அளிக்கிறேன். வீரத்தைப் பரிசமாகக் கொண்ட, தேவமகளுக்கு நிகரான என் மகள் சீதையையும், இரண்டாமவளான ஊர்மிளையையும் அளிக்கிறேன் என்று மும்முறை சொல்கிறேன்; இதில் ஐயமில்லை. பெருமகிழ்ச்சியுடன் தங்களுக்கு இரு மணமகள்களையும் அளிக்கிறேன்.’ இங்கே ‘த்ரிர்வதாமி’ (மும்முறை சொல்கிறேன்) என்ற சொல் சிறப்பாகச் சிந்திக்கத்தக்கது: சாஸ்திரத்தில் மும்முறை சொல்லப்பட்ட சொல் சங்கல்பத்தின் உறுதியைக் குறிக்கிறது; ஆகவே இருபதாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் படிக்கப்படுகிறது; அது கூறியது கூறல் என்ற குற்றமல்ல, உறுதிமொழியின் விதிமுறையே. மேலும் ஜனகர் மகள்களை ராமலக்ஷ்மணர்களிடம் நேரடியாக அல்ல, முனிவரிடமே அளிக்கிறார்; குருவின் கை வழியாகவே உறவு நிலைபெறும் என்பது ரிஷிகளின் ஆசாரம்.

பின்னர் ஜனகர் தசரதனை நோக்கிக் கூறினார்: ‘மன்னா, ராமலக்ஷ்மணர்களுக்குக் கோதானச் சடங்கைச் செய்விப்பீராக; உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; பித்ருகாரியத்தையும் செய்வீராக; பின்னர் திருமணச் சடங்கைத் தொடங்குவீராக. பெருந்தோள் உடைய பிரபுவே, இன்று மக நட்சத்திரம்; மூன்றாம் நாள் உத்தர பல்குனி (உத்திரம்) நட்சத்திரத்தில் அந்த முகூர்த்தத்தில் திருமணத்தை நடத்துவீராக. ராமலக்ஷ்மணர்களுக்காக நன்மை விளைவிக்கும் தானங்களைச் செய்ய வேண்டும்.’ கோதானம் என்பது திருமணத்திற்கு முன் செய்ய வேண்டிய ஒரு சம்ஸ்காரம்; பித்ருகாரியம் என்பது நாந்தீமுக சிராத்தம்; இரண்டும் திருமணத்தின் அங்கங்கள்; அவையின்றித் திருமணம் தொடங்கப்படுவதில்லை. உத்தர பல்குனி பகனை அதிதேவதையாகக் கொண்ட நட்சத்திரம்; திருமணத்திற்கு உகந்தது. இவ்வாறு திருமண முகூர்த்தம் உறுதி செய்யப்பட்டது. அடுத்த சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் பரதனுக்கும் சத்ருக்னனுக்கும் குசத்வஜனின் மகள்களை மணம் கேட்கிறார்; தசரதன் தன் புதல்வர்களுக்காகக் கோதானத்தையும் நாந்தீ சிராத்தத்தையும் செய்கிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶವನ್ನು ಆದಿಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಜನಕನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ವರಿಸಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಿತ್ತನು: ‘ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಮ್ಮ ಕುಲದ ಕೀರ್ತನೆಯನ್ನೂ ನೀವು ಕೇಳಬೇಕು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕನ್ಯಾಪ್ರದಾನದಲ್ಲಿ ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು; ಮಹಾಮತಿಯೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು: ವಿವಾಹ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ, ಎರಡು ವಂಶಗಳ ಮಿಲನ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರನ ಕಡೆಯವರಂತೆ ಕನ್ಯೆಯ ಕಡೆಯವರೂ ತಮ್ಮ ಕುಲವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ - ರಾಜನೂ ಮುನಿಗಳ ಮುಂದೆ ವಿನಯವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ, ವಸಿಷ್ಠನು ವರನ ಕಡೆಯ ವಂಶವನ್ನು ಹೇಳಿದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜನಕನು ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಹಿಂದೆ ನಿಮಿ ಎಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು, ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಅವನ ಮಗ ಮಿಥಿ; ಮಿಥಿಯ ಮಗ ಜನಕ. ಅವನೇ ಈ ಕುಲದ ಮೊದಲ ಜನಕರಾಜ; ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಂಶದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನನ್ನೂ ಜನಕನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನಿಂದ ಉದಾವಸು ಹುಟ್ಟಿದನು, ಉದಾವಸುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ನಂದಿವರ್ಧನ, ನಂದಿವರ್ಧನನಿಗೆ ಶೂರನಾದ ಸುಕೇತುವೆಂಬ ಮಗನಾದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ವಂಶದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ದಿಗ್ವಿಜಯಿ ಸಾಮ್ರಾಟನೂ ಇಲ್ಲ, ‘ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವುಳ್ಳ ನಿಮಿಯೇ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಜನಕ’ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲ, ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿಗಳ ಪದವಿಸೂಚಕ ನಾಮ; ಮೊದಲ ಜನಕನ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸುಕೇತುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದೇವರಾತನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ದೇವರಾತನ ಮಗ ಬೃಹದ್ರಥ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಬೃಹದ್ರಥನಿಗೆ ಶೂರನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಮಹಾವೀರನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಮಹಾವೀರನಿಗೆ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಸುಧೃತಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಸುಧೃತಿಯಿಂದ ಸುಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಧೃಷ್ಟಕೇತು; ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ಧೃಷ್ಟಕೇತುವಿನ ಮಗ ಹರ್ಯಶ್ವ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮ’, ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಮಿಥಿಲಾವಂಶದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತಾರದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನೂ ಋಷಿಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮಿಥಿಲೆಯ ವಿಶೇಷ; ಮುಂದೆ ಇದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬರಲಿದೆ. ದೇವರಾತನ ಹೆಸರೂ ಸ್ಮರಣೀಯ - ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವನು’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಅರ್ಥ.

‘ಹರ್ಯಶ್ವನ ಮಗ ಮರು, ಮರುವಿನ ಮಗ ಪ್ರತೀಂಧಕ, ಪ್ರತೀಂಧಕನ ಮಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ಕೀರ್ತಿರಥ. ಕೀರ್ತಿರಥನ ಮಗ ದೇವಮೀಢ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ದೇವಮೀಢನ ಮಗ ವಿಬುಧ, ವಿಬುಧನ ಮಗ ಮಹೀಧ್ರಕ. ಮಹೀಧ್ರಕನ ಮಗ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜ ಕೀರ್ತಿರಾತ; ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ಕೀರ್ತಿರಾತನಿಗೆ ಮಹಾರೋಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಮಹಾರೋಮನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಸ್ವರ್ಣರೋಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು, ರಾಜರ್ಷಿ ಸ್ವರ್ಣರೋಮನಿಗೆ ಹ್ರಸ್ವರೋಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು.’ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಜನಕನು ನಿಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನಾಮಪರಂಪರೆಯೇ ಕಥೆ; ಯುದ್ಧಗಳಿಲ್ಲ, ವಿಜಯಗಳಿಲ್ಲ, ಯಾವ ವಿಚ್ಛೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಪರಂಪರೆಯೇ ಕುಲದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕನ್ಯಾಪ್ರದಾನದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ವಸಿಷ್ಠನೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡು ಕುಲಗಳ ಸಮಾನತೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಆ ರಾಜ ಹ್ರಸ್ವರೋಮನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು - ಹಿರಿಯವನು ನಾನೇ, ಕಿರಿಯವನು ನನ್ನ ವೀರ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜ. ನನ್ನ ತಂದೆ ಹಿರಿಯವನಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ನನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಭಾರವನ್ನೂ ನನ್ನ ಮೇಲಿರಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ವೃದ್ಧನಾದ ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಆ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತೆನು; ದೇವಸಮಾನನಾದ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು: ತಂದೆ ವೃದ್ಧನಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ವಾನಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋದನು - ಇದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಂತೆ ಮಿಥಿಲೆಯವರ ರೀತಿಯೂ ಹೌದು; ಹಿರಿಯವನೇ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನು, ಕಿರಿಯವನನ್ನು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು; ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನೇ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಜನಕನ ಮಾತು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಸಾಂಕಾಶ್ಯಪುರದಿಂದ ಸುಧನ್ವನೆಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಜನು ಬಂದು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದನು. ಅವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು: “ಅನುಪಮವಾದ ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಕಮಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಕನ್ಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ನನಗೆ ಕೊಡತಕ್ಕದ್ದು.” ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಅದನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ನನಗೂ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು; ರಣದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತ ಆ ರಾಜ ಸುಧನ್ವನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಆ ನರಾಧಿಪ ಸುಧನ್ವನನ್ನು ಕೊಂದು, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಸಾಂಕಾಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದೆನು.’ ಈ ಕಥೆ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು - ಧನುಸ್ಸೂ ಸೀತೆಯೂ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸಂಬದ್ಧರು, ಅವರನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದೂ ಒಟ್ಟಿಗೆಯೇ; ಸೀತೆ ಹಿಂದೆಯೂ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಧನುರ್ಭಂಗದ ಮೂಲಕ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಳು ದೊರೆತದ್ದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು - ಕುಶಧ್ವಜನು ಸಾಂಕಾಶ್ಯದ ರಾಜ; ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತಶತ್ರುಘ್ನರಿಗಾಗಿ ವರಿಸಲ್ಪಡುವರು.

‘ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಈ ಕುಶಧ್ವಜನು ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ, ನಾನು ಹಿರಿಯವನು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಇಬ್ಬರು ವಧುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ - ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ, ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯೂ ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳೂ ಆದ ನನ್ನ ಮಗಳು ಸೀತೆಯನ್ನು, ಎರಡನೆಯವಳಾದ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು - ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನಗೆ ವಧುಗಳಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿರ್ವದಾಮಿ’ - ‘ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ - ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ: ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸಂಕಲ್ಪದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ 20ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ 22ನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ವಿಧಿ. ಅಲ್ಲದೆ ಜನಕನು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಕೊಡದೆ ಮುನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ - ಗುರುವಿನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಆರ್ಷ ಆಚಾರ.

ಅನಂತರ ಜನಕನು ದಶರಥನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನ್, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಗೋದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡು; ಅನಂತರ ವಿವಾಹಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಇಂದು ಮಘಾ ನಕ್ಷತ್ರ; ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುನೀ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿಮಿತ್ತ ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ದಾನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಗೋದಾನವೆಂಬುದು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ನಾಂದೀಮುಖಶ್ರಾದ್ಧ; ಇವೆರಡೂ ವಿವಾಹದ ಅಂಗಗಳು, ಅವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ವಿವಾಹ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುನೀ ಭಗನು ಅಧಿದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರ, ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹದ ಮುಹೂರ್ತ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭರತಶತ್ರುಘ್ನರಿಗಾಗಿ ಕುಶಧ್ವಜನ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಶರಥನು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಗೋದಾನವನ್ನೂ ನಾಂದೀಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ വംശം ആദിമുതൽ ഒന്നും വിടാതെ കീർത്തിച്ചശേഷം രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കുവേണ്ടി ജനകന്റെ രണ്ടു പുത്രിമാരെ വരിച്ചു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ അദ്ദേഹത്തോട് ജനകൻ കൈകൂപ്പി മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങേക്കു മംഗളം. ഞങ്ങളുടെ കുലം കീർത്തിക്കുന്നതും അങ്ങു കേൾക്കണം. മുനിശ്രേഷ്ഠാ, കന്യാദാനത്തിൽ കുലീനനായ പുരുഷൻ സ്വന്തം കുലം ഒന്നും വിടാതെ പറയണം; മഹാമതേ, അതു മനസ്സിലാക്കിയാലും.’ ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്: വിവാഹം രണ്ടു വ്യക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മാത്രമല്ല, രണ്ടു വംശങ്ങളുടെ സംഗമമാണ്; അതിനാൽ വരന്റെ പക്ഷത്തെപ്പോലെ കന്യകയുടെ പക്ഷവും സ്വന്തം കുലം പൂർണമായി പറയണം. കൂടാതെ ജനകൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടുതന്നെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; രാജാവുപോലും മുനിമാരുടെ മുന്നിൽ വിനയത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ, വസിഷ്ഠൻ വരന്റെ പക്ഷത്തിന്റെ വംശം പറഞ്ഞ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ പ്രതിരൂപമായി ഈ സർഗം മാറുന്നു.

ജനകൻ സ്വകുലം പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു: ‘പണ്ട് നിമി എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനും പരമധർമാത്മാവും സത്ത്വഗുണമുള്ള എല്ലാവരിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ മിഥി; മിഥിയുടെ പുത്രൻ ജനകൻ. അദ്ദേഹമാണ് ഈ കുലത്തിലെ ആദ്യത്തെ ജനകരാജാവ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിലാണ് ഈ വംശത്തിലെ ഓരോ രാജാവും ജനകൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. ജനകനിൽനിന്ന് ഉദാവസു ജനിച്ചു; ഉദാവസുവിന്റെ പുത്രൻ ധർമാത്മാവായ നന്ദിവർധനൻ; നന്ദിവർധനന്റെ പുത്രൻ ശൂരനായ സുകേതു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വംശത്തിന്റെ ആദിയിൽ ഏതെങ്കിലും ദിഗ്വിജയിയായ ചക്രവർത്തിയല്ല, ‘പരമധർമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണമുള്ള നിമിയെത്തന്നെയാണ് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നത്. കൂടാതെ ‘ജനകൻ’ എന്നത് ഇവിടെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പേരല്ല, മിഥിലാധിപതിമാരുടെ സ്ഥാനപ്പേരാണ്; ആദ്യത്തെ ജനകന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി അതു പരമ്പരയായി ധരിക്കപ്പെടുന്നു.

‘സുകേതുവിൽനിന്നു ധർമാത്മാവും മഹാബലനുമായ ദേവരാതൻ ജനിച്ചു. ആ രാജർഷി ദേവരാതന്റെ പുത്രൻ ബൃഹദ്രഥൻ എന്നു പ്രസിദ്ധം. ബൃഹദ്രഥന് ശൂരനും പ്രതാപവാനുമായ മഹാവീരൻ ജനിച്ചു; മഹാവീരന് ധൈര്യശാലിയും സത്യപരാക്രമിയുമായ സുധൃതി ജനിച്ചു. സുധൃതിക്ക് അതിധാർമികനും ധർമാത്മാവുമായ ധൃഷ്ടകേതു; ആ രാജർഷി ധൃഷ്ടകേതുവിന്റെ പുത്രൻ ഹര്യശ്വൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഓരോ പുരുഷനും ‘ധർമാത്മാവ്’, ‘രാജർഷി’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങൾ ചേർത്തു പറയുന്നു. മൈഥിലവംശത്തിന്റെ മഹത്ത്വം രാജ്യവിസ്താരംകൊണ്ടല്ല, തപസ്സും ധർമവുംകൊണ്ടാണ് അളക്കപ്പെടുന്നത്. രാജാവും ഋഷിപദം പ്രാപിക്കുന്നു എന്നതാണ് മിഥിലയുടെ പ്രത്യേകത; അതുതന്നെ മുന്നോട്ട് ഈ വംശത്തിൽ ജനകന്റെ ബ്രഹ്മവിദ്യാനിഷ്ഠയിലൂടെ പ്രസിദ്ധമാകും. ദേവരാതന്റെ പേരും ഓർമിക്കേണ്ടതാണ്; ‘ദേവന്മാർ നൽകിയവൻ’ എന്നാണ് അതിന്റെ അർഥം.

‘ഹര്യശ്വന്റെ പുത്രൻ മരു; മരുവിന്റെ പുത്രൻ പ്രതീന്ധകൻ; പ്രതീന്ധകന്റെ പുത്രൻ ധർമാത്മാവായ കീർത്തിരഥരാജാവ്. കീർത്തിരഥന്റെ പുത്രൻ ദേവമീഢൻ എന്നു പ്രസിദ്ധം; ദേവമീഢന്റെ പുത്രൻ വിബുധൻ; വിബുധന്റെ പുത്രൻ മഹീധ്രകൻ. മഹീധ്രകന്റെ പുത്രൻ മഹാബലനായ കീർത്തിരാതരാജാവ്; ആ രാജർഷി കീർത്തിരാതന് മഹാരോമാവ് ജനിച്ചു. മഹാരോമാവിൽനിന്നു ധർമാത്മാവായ സ്വർണരോമാവ് ജനിച്ചു; രാജർഷി സ്വർണരോമാവിന് ഹ്രസ്വരോമാവ് ജനിച്ചു.’ ഇത്രയുംകൊണ്ട് ജനകൻ നിമിമുതൽ തന്റെ പിതാവുവരെയുള്ള എല്ലാ പുരുഷന്മാരെയും ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറഞ്ഞു. നാമപരമ്പരതന്നെയാണ് ഇവിടെ കഥ; യുദ്ധങ്ങളില്ല, വിജയങ്ങളില്ല, ഒരു മുറിവുമില്ല. ആ മുറിയാത്ത പരമ്പരതന്നെയാണ് കുലത്തിന്റെ ശുദ്ധി കാണിക്കുന്നത്; കന്യാദാനത്തിൽ അതു നിർബന്ധമായും പറയണമെന്ന് അദ്ദേഹം നേരത്തേതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠനും ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ വംശം ഇതുപോലെ അഖണ്ഡമായിത്തന്നെ പറഞ്ഞു; അതിനാൽ രണ്ടു കുലങ്ങളുടെയും തുല്യത സ്വയമേവ പ്രകാശിക്കുന്നു.

‘ധർമജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായ ആ ഹ്രസ്വരോമരാജാവിനു രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു: മൂത്തവൻ ഞാൻതന്നെ; ഇളയവൻ എന്റെ വീരനായ സഹോദരൻ കുശധ്വജൻ. എന്റെ പിതാവ് മൂത്തവനായ എന്നെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, കുശധ്വജനെ എന്നെ ഏല്പിച്ച്, എല്ലാ ഭാരവും എന്നിൽ അർപ്പിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോയി. വൃദ്ധനായ പിതാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചശേഷം ഞാൻ ധർമാനുസൃതം ഭരണഭാരം വഹിച്ചു; ദേവതുല്യനായ സഹോദരൻ കുശധ്വജനെ സ്നേഹത്തോടെ പരിപാലിച്ചുകൊണ്ട് രാജ്യം സംരക്ഷിച്ചു.’ ഇവിടെ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കണം: പിതാവ് വൃദ്ധനായപ്പോൾ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു വാനപ്രസ്ഥത്തിലേക്കു പോയി; ഇക്ഷ്വാകുക്കളെപ്പോലെ മൈഥിലന്മാരുടെയും രീതി ഇതാണ്. മൂത്തവനെത്തന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്തു; ഇളയവനെ അവന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഏല്പിച്ചു. ഭ്രാതൃസ്നേഹം രാജധർമത്തോടു വിരുദ്ധമാകുന്നില്ല, അതിനെ പോഷിപ്പിക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്. ഇതിലൂടെ ജനകന്റെ വാക്കുകൾ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരിലും പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു.

‘കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സാങ്കാശ്യപുരത്തിൽനിന്ന് സുധന്വാവ് എന്ന വീര്യവാനായ രാജാവ് വന്ന് മിഥിലയെ ഉപരോധിച്ചു. അദ്ദേഹം എന്റെ അടുക്കലേക്ക് ദൂതനെ അയച്ചു: “അത്യുത്തമമായ ശൈവധനുസ്സും താമരക്കണ്ണിയായ സീതയെന്ന കന്യകയും എനിക്കു നൽകണം.” മഹർഷേ, അവ നൽകാതിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹവും ഞാനും തമ്മിൽ യുദ്ധമുണ്ടായി; രണഭൂമിയിൽ നേർക്കുനേർ വന്ന ആ സുധന്വാരാജാവിനെ ഞാൻ വധിച്ചു. മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ആ നരാധിപനായ സുധന്വാവിനെ വധിച്ചശേഷം ശൂരനായ സഹോദരൻ കുശധ്വജനെ ഞാൻ സാങ്കാശ്യയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു.’ ഈ കഥ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒന്ന്: വില്ലും സീതയും മിഥിലയിൽ എന്നും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; അവയെ ആവശ്യപ്പെട്ടതും ഒന്നിച്ചുതന്നെയാണ്. സീത മുമ്പും വീര്യശുൽക്കതന്നെയായിരുന്നു; അതിനാൽ ധനുർഭംഗത്തിലൂടെ രാമന് അവളെ ലഭിച്ചത് ആകസ്മികമല്ല. രണ്ട്: കുശധ്വജൻ സാങ്കാശ്യയിലെ രാജാവാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടു പുത്രിമാരാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർക്കുവേണ്ടി വരിക്കപ്പെടുക.

‘മഹാമുനേ, ഈ കുശധ്വജൻ എന്റെ ഇളയ സഹോദരനാണ്; ഞാൻ മൂത്തവനും. മുനിപുംഗവാ, അത്യന്തം പ്രീതനായ ഞാൻ അങ്ങേക്കു രണ്ടു വധുക്കളെ നൽകുന്നു. അങ്ങേക്കു മംഗളം: സീതയെ രാമനും ഊർമിളയെ ലക്ഷ്മണനും ഞാൻ നൽകുന്നു. വീര്യശുൽക്കയും ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യയുമായ എന്റെ മകൾ സീതയെയും രണ്ടാമത്തവളായ ഊർമിളയെയും; ഇതു ഞാൻ മൂന്നുതവണ പറയുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. അത്യന്തം പ്രീതനായി ഞാൻ അങ്ങേക്കു രണ്ടു വധുക്കളെ നൽകുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ത്രിർവദാമി’ (മൂന്നുതവണ പറയുന്നു) എന്ന പദം പ്രത്യേകം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ്. ശാസ്ത്രത്തിൽ മൂന്നുതവണ പറഞ്ഞ വാക്ക് സങ്കല്പത്തിന്റെ ദൃഢതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു. അതു പുനരുക്തിദോഷമല്ല, പ്രതിജ്ഞയുടെ വിധിയാണ്. കൂടാതെ ജനകൻ കന്യകമാരെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കു നേരിട്ടല്ല, മുനിക്കാണ് നൽകുന്നത്: ഗുരുവിന്റെ കൈയിലൂടെയാണ് ബന്ധം സ്ഥിരമാകുന്നത് എന്നതാണ് ആർഷമായ ആചാരം.

പിന്നെ ജനകൻ ദശരഥനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഗോദാനം നടത്തിയാലും; അങ്ങേക്കു മംഗളം. പിതൃകർമവും ചെയ്യുക; അതിനുശേഷം വിവാഹകർമം ആരംഭിക്കുക. മഹാബാഹോ, പ്രഭോ, ഇന്ന് മകം നക്ഷത്രമാണ്; മൂന്നാം ദിവസം ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ ആ മുഹൂർത്തത്തിൽ വിവാഹം നടത്തുക. രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കുവേണ്ടി സുഖം ഉദിപ്പിക്കുന്ന ദാനങ്ങൾ ചെയ്യണം.’ ഗോദാനം എന്നത് വിവാഹത്തിനു മുമ്പു ചെയ്യേണ്ട ഒരു സംസ്കാരമാണ്; പിതൃകർമം എന്നത് നാന്ദീമുഖശ്രാദ്ധവും. രണ്ടും വിവാഹത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്; അവയില്ലാതെ വിവാഹം ആരംഭിക്കുന്നില്ല. ഉത്രം (ഉത്തരഫൽഗുനി) ഭഗൻ ദേവതയായുള്ള നക്ഷത്രമാണ്; വിവാഹത്തിനു പ്രശസ്തമാണ്. ഇങ്ങനെ വിവാഹമുഹൂർത്തം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർക്കുവേണ്ടി കുശധ്വജന്റെ രണ്ടു പുത്രിമാരെ വരിക്കുന്നു; ദശരഥൻ പുത്രന്മാർക്കുവേണ്ടി ഗോദാനവും നാന്ദീശ്രാദ്ധവും നടത്തുന്നു.

In the previous sarga Vasiṣṭha had recited the whole line of the Ikṣvākus from the beginning and asked for Janaka's two daughters for Rāma and Lakṣmaṇa. When he had finished, Janaka joined his palms and replied: "Blessings on you. Please listen now while our lineage too is told. At the giving of a daughter, best of sages, a man of good family must declare his line in full; hear it, then, wise one." A marriage is not a bond between two people only but the joining of two lines, so the bride's side must declare its lineage in full just as the groom's side did. Janaka speaks with joined palms: even a king adopts humility before the sages. So this sarga mirrors the previous one, in which Vasiṣṭha recited the bridegroom's line.

Janaka began to tell of his house: "Long ago there was a king named Nimi, famous in the three worlds for his own deeds, supremely righteous and the finest of all brave beings. His son was named Mithi, and Mithi's son was Janaka. He was the first King Janaka of our house, and it is after him that every king of our line is called Janaka. From Janaka was born Udāvasu, from Udāvasu the righteous Nandivardhana, and Nandivardhana's son was the hero Suketu." At the head of the line stands no world-conquering emperor but Nimi, described as supremely righteous. And "Janaka" here is not a personal name but a title of the lords of Mithilā, borne down the generations in memory of the first Janaka.

"From Suketu came the righteous and mighty Devarāta, and the son of that royal seer Devarāta is remembered as Bṛhadratha. Bṛhadratha's son was the brave and majestic Mahāvīra, and Mahāvīra's son the steadfast Sudhṛti, whose valour was true. Sudhṛti's son was the righteous and most dutiful Dhṛṣṭaketu, and the son of the royal seer Dhṛṣṭaketu was the famous Haryaśva." Almost every man is called righteous or a royal seer; the greatness of the house of Mithilā is measured not by the size of its realm but by austerity and dharma. That a king can become a seer is the special mark of Mithilā, and in this very line Janaka will become famous for his devotion to the knowledge of brahman. The name Devarāta too is worth remembering; it means "given by the gods."

"Haryaśva's son was Maru, Maru's son Pratīndhaka, and Pratīndhaka's son the righteous King Kīrtiratha. Kīrtiratha's son is remembered as Devamīḍha; Devamīḍha's son was Vibudha, and Vibudha's son Mahīdhraka. Mahīdhraka's son was the mighty King Kīrtirāta, and to that royal seer was born Mahāromā. From Mahāromā came the righteous Svarṇaromā, and from the royal seer Svarṇaromā, Hrasvaromā." So Janaka named every man in order from Nimi down to his own father. The list of names is itself the story: no wars, no conquests, no break anywhere. That unbroken succession shows the purity of the house, which, as he said at the start, must be declared when a daughter is given. Vasiṣṭha had recited the Ikṣvāku line just as completely in the previous sarga, so the equality of the two houses shows itself.

"To that great-souled king, who knew dharma, two sons were born: I am the elder, and my younger brother is the hero Kuśadhvaja. My father consecrated me, the elder, as king, placed Kuśadhvaja in my care, laid the whole burden on me and went to the forest. When my aged father had gone to heaven, I bore the yoke of rule as dharma required, and protected the kingdom while watching over my godlike brother Kuśadhvaja with affection." Three things stand out. The aged father gave up his kingdom and retired to the forest, a custom of Mithilā as of the Ikṣvākus. The elder son alone was consecrated, and the younger was placed in his care. And brotherly love does not conflict with a king's dharma but strengthens it. In this way Janaka's words find an echo in Daśaratha's own sons.

"Some time later a valiant king named Sudhanvan came from the city of Sāṃkāśya and laid siege to Mithilā. He sent me a messenger saying, 'Give me Śiva's peerless bow and your lotus-eyed daughter Sītā.' Because I would not give them up, great seer, we went to war, and King Sudhanvan, facing me in battle, was slain by me. Having killed King Sudhanvan, best of sages, I consecrated my brave brother Kuśadhvaja as king of Sāṃkāśya." This story makes two things clear. First, the bow and Sītā were always linked in Mithilā, and were even demanded together; Sītā had always been a bride to be won by valour, so Rāma's winning her by breaking the bow was no accident. Second, Kuśadhvaja is king of Sāṃkāśya, and in the next sarga his two daughters will be sought for Bharata and Śatrughna.

"This Kuśadhvaja, great sage, is my younger brother, and I am the elder. With the greatest joy, bull among sages, I give you two brides. Blessings on you: Sītā for Rāma and Ūrmilā for Lakṣmaṇa. My daughter Sītā, won by valour and like a daughter of the gods, and Ūrmilā as the second — I say it three times, there is no doubt of it. With the greatest joy, bull among sages, I give you two brides." "I say it three times" deserves attention: a word spoken three times signals a firm and binding resolve, and so the words "I give you two brides" are repeated, not as needless repetition but as the form of a solemn vow. And Janaka gives the brides not directly to Rāma and Lakṣmaṇa but to the sage, for in the old custom a bond becomes firm when made through the hands of the teacher.

Then Janaka turned to Daśaratha: "King, have the gift of cows performed for Rāma and Lakṣmaṇa. Blessings on you; perform the rite for the ancestors as well, and then begin the wedding. Today, mighty-armed lord, the star is Maghā. On the third day from now, under Uttarā Phalgunī, hold the wedding at that hour. For Rāma and Lakṣmaṇa let gifts be made that bring happiness." The gift of cows is a rite to be performed before marriage, and the rite for the ancestors is the auspicious offering to the forefathers; both are parts of the wedding, and it cannot begin without them. Uttarā Phalgunī, presided over by the god Bhaga, is a star auspicious for marriage. So the hour of the wedding was fixed. In the next sarga Viśvāmitra asks for Kuśadhvaja's two daughters for Bharata and Śatrughna, and Daśaratha performs the gift of cows and the ancestral rite for his sons.