पूर्वसर्गे विश्वामित्रः शिवदत्तैः अस्त्रैः वसिष्ठस्य चिरसंवृद्धं तपोवनं निर्दग्धवान्; मुनयः शिष्याः मृगपक्षिणश्च भीताः दिशः प्रति विद्रुताः। तदा वसिष्ठः ‘मा भैष्ट’ इति तान् आश्वास्य क्रुद्धः दण्डम् उद्यम्य स्थितः। एवम् उक्तः महाबलः विश्वामित्रः आग्नेयम् अस्त्रम् उद्दिश्य ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति अब्रवीत्। भगवान् वसिष्ठः अपि द्वितीयं कालदण्डम् इव ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य क्रोधात् इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रस्य अस्त्राणि बाह्यानि, अन्यतः लब्धानि; वसिष्ठस्य दण्डः तु तपसः एव मूर्तं फलम्। अयम् एव सर्गस्य मूलविरोधः — याचितं बलं स्वायत्तस्य बलस्य पुरतः न तिष्ठति।

वसिष्ठः वदति — ‘हे क्षत्रबन्धो, एषः अहं स्थितः; यत् ते बलं तत् विदर्शय। हे गाधिज, अद्य ते शस्त्रस्य दर्पं नाशयामि। क्व च ते क्षत्रियबलम्, क्व च महत् ब्रह्मबलम्? हे क्षत्रियपांसन, मम दिव्यं ब्रह्मबलं पश्य।’ ‘क्षत्रबन्धो’ ‘क्षत्रियपांसन’ इति सम्बोधनयोः अवज्ञा स्पष्टा; किन्तु सा न रागमूला, अपि तु विश्वामित्रस्य अहङ्कारस्य भञ्जनार्था। मुनिः न स्वयं प्रहरति, केवलं दण्डेन आत्मानं रक्षति; सर्वं प्रहरणं विश्वामित्रस्य एव। एतेन ब्रह्मबलस्य स्वभावः सूच्यते — तत् न आक्रमति, केवलं प्रतिहन्ति।

गाधिपुत्रस्य तत् घोरम् उत्तमम् आग्नेयम् अस्त्रं ब्रह्मदण्डेन तथा शान्तम्, यथा अम्भसा अग्नेः वेगः शाम्यति। एषा उपमा सर्गस्य सारम् एव वहति — अस्त्रतेजः अग्निवत् प्रदीप्तं क्षणिकं च, ब्रह्मतेजः तु जलवत् शान्तं व्यापि च; न तत्र संघर्षः, केवलं शमनम्। ततः कुपितः गाधिनन्दनः वारुणं रौद्रम् ऐन्द्रं पाशुपतम् ऐषीकं च चिक्षेप। एकस्मिन् अस्त्रे निष्फले सति सः न विरमति, अपि तु बहूनि क्षिपति; एषा एव मोहस्य गतिः — यत्र विचारः कर्तव्यः, तत्र सङ्ख्या वर्ध्यते।

ततः सः मानवं मोहनं गान्धर्वं स्वापनं जृम्भणं मादनं संतापनं विलापनं शोषणं दारणं सुदुर्जयं वज्रास्त्रं ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणपाशं दयितं पिनाकास्त्रं शुष्कार्द्रे अशनी दण्डास्त्रं पैशाचं क्रौञ्चास्त्रं धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं वायव्यं मथनं हयशिरोऽस्त्रं शक्तिद्वयं कङ्कालं मुसलं महत् वैद्याधरम् अस्त्रं दारुणं कालास्त्रं घोरं त्रिशूलास्त्रं कापालं कङ्कणं च — एतानि सर्वाणि चिक्षेप। अत्र कविः अस्त्रनामानि गणयन् विश्वामित्रस्य कोषं निःशेषं दर्शयति। यानि अस्त्राणि पूर्वसर्गयोः शिवात् लब्धानि, तानि सर्वाणि एकत्र व्ययितानि; यः सर्वं युगपत् क्षिपति, तस्य पश्चात् किमपि न अवशिष्यते।

जपतां श्रेष्ठे वसिष्ठे तत् अद्भुतम् इव आसीत् — ब्रह्मणः सुतः तानि सर्वाणि अस्त्राणि केवलेन दण्डेन ग्रसते। ‘ग्रसते’ इति वर्तमानकालिकं पदं कविना प्रयुक्तम्, येन दृश्यं श्रोतुः पुरतः साक्षात् प्रवर्तते। ‘अद्भुतम् इव’ इति च सूक्ष्मम् — वसिष्ठस्य कृते तत् न अद्भुतम्, पश्यतां कृते एव अद्भुतम्; तपःसिद्धस्य सामर्थ्यं तस्य स्वभावः एव, न तु चमत्कारः। ‘ब्रह्मणः सुतः’ इति नाम्ना च कविः स्मारयति यत् वसिष्ठः मानुषः ऋषिः न, अपि तु ब्रह्मणः एव मानसपुत्रः; अतः तस्य दण्डे ब्रह्मणः एव तेजः निहितम्।

तेषु सर्वेषु अस्त्रेषु शान्तेषु सत्सु गाधिनन्दनः ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान्। तत् अस्त्रम् उद्यतं दृष्ट्वा अग्निपुरोगमाः देवाः, देवर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाः च सम्भ्रान्ताः; ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते त्रैलोक्यं संत्रस्तम् आसीत्। ब्रह्मास्त्रं हि सर्वेषाम् अस्त्राणाम् उत्तमम्, अप्रतिहतं च; अत्र तु तत् एकस्य ऋषेः दण्डेन निरुध्यते। लोकानां भयं विस्तरेण वर्णयन् कविः अग्रिमस्य शमनस्य महत्त्वं वर्धयति। देवाः अपि यत्र त्रस्ताः, तत्र एकः निरायुधः मुनिः स्थिरः तिष्ठति — एषा एव तपसः श्रेष्ठता।

वसिष्ठः तत् अपि महाघोरं ब्राह्मम् अस्त्रं ब्राह्मेण तेजसा ब्रह्मदण्डेन सर्वं ग्रसते। ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य महात्मनः वसिष्ठस्य रूपं त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं सुदारुणं च आसीत्। अत्र मननीयम् — अस्त्रं ब्राह्मम्, तेजः अपि ब्राह्मम्; समानेन एव समानं शाम्यति। शान्तः अपि मुनिः यदा गूढं तेजः प्रकटयति, तदा तत् रूपं रौद्रं भवति; किन्तु तत् रौद्र्यं संहारार्थं न, लोकरक्षणार्थम् एव।

महात्मनः वसिष्ठस्य सर्वेषु रोमकूपेषु मरीचयः इव अग्नेः धूमाकुलाः अर्चिषः निष्पेतुः। वसिष्ठस्य करे उद्यतः ब्रह्मदण्डः च विधूमः कालाग्निः इव, अपरः यमदण्डः इव प्राज्वलत्। अत्र उपमा पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकात् एव अनुवृत्ता — तत्र वसिष्ठः ‘विधूम इव कालाग्निः’ इति दण्डम् उद्यम्य स्थितः, अत्र तु सः एव दण्डः प्रज्वलितः दृश्यते। तपसा संगृहीतं तेजः यदा निर्गच्छति, तदा शरीरम् अपि तत् धारयितुं न शक्नोति — एतत् रोमकूपवर्णनेन सूचितम्।

ततः मुनिगणाः जपतां वरं वसिष्ठम् अस्तुवन् — ‘हे ब्रह्मन्, ते बलम् अमोघम्; तेजसा तेजः धारय। हे ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः त्वया निगृहीतः; हे श्रेष्ठ, ते बलम् अमोघम्; लोकाः गतव्यथाः सन्तु।’ अत्र मुनीनां वचनं न विजयस्य प्रशंसामात्रम्, अपि तु संयमस्य याचना — ‘तेजसा तेजः धारय’ इति। विजयात् परं यः स्वतेजः संहर्तुं शक्नोति, सः एव तपस्वी; एतत् एव वसिष्ठस्य वसिष्ठत्वम्। ‘लोकाः गतव्यथाः सन्तु’ इति च याचनायाः फलम् — न विश्वामित्रस्य वधः, अपि तु सर्वेषां शान्तिः।

एवम् उक्तः महातेजाः महाबलः वसिष्ठः शमं चक्रे। विनिकृतः विश्वामित्रः तु विनिःश्वस्य इदम् अब्रवीत् — ‘धिक् क्षत्रियबलम्; ब्रह्मतेजोबलम् एव बलम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि हतानि।’ एतत् वचनम् एव सर्गस्य फलम् — यः पूर्वं शतशः अस्त्राणि अयाचत, सः अधुना अस्त्राणाम् एव निःसारतां वदति। पराजयः यदा ज्ञानं जनयति, तदा सः पराजयः न, प्रस्थानम् एव।

‘तत् एतत् प्रसमीक्ष्य अहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः सन् तत् महत् तपः समास्थास्ये, यत् वै ब्रह्मत्वकारणम्’ — इति विश्वामित्रः निश्चिनोति। ‘प्रसन्नेन्द्रियमानसः’ इति पदेन पूर्वस्य क्रोधस्य विपर्ययः सूचितः; पूर्वं क्रोधेन अस्त्राणि क्षिप्तानि, अधुना प्रसादेन तपः आरभ्यते। अयम् एव सर्गः विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षित्वकथायाः बीजम्; अग्रिमेषु सर्गेषु त्रिशङ्कुः, शुनःशेपः, मेनका, रम्भा च तस्य तपसः परीक्षाः भविष्यन्ति, अन्ते च ब्रह्मा तं ब्रह्मर्षिम् इति वक्ष्यति।

గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు శివుడిచ్చిన అస్త్రాలతో చిరకాలంగా వర్ధిల్లిన వసిష్ఠుని తపోవనాన్ని దహించాడు; మునులు, శిష్యులు, మృగపక్షులు భయపడి దిక్కులకు పారిపోయారు. అప్పుడు వసిష్ఠుడు ‘భయపడకండి’ అని వారికి ధైర్యం చెప్పి, క్రుద్ధుడై దండం ఎత్తి నిలిచాడు. అలా చెప్పబడిన మహాబలుడు విశ్వామిత్రుడు ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని సంధించి ‘నిలు, నిలు’ అన్నాడు. భగవాన్ వసిష్ఠుడు కూడా మరొక కాలదండంలాంటి బ్రహ్మదండాన్ని ఎత్తి క్రోధంతో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుని అస్త్రాలు బాహ్యమైనవి, మరొకరినుండి పొందినవి; వసిష్ఠుని దండం మాత్రం తపస్సుకు మూర్తీభవించిన ఫలం. ఇదే సర్గలోని మూలవిరోధం: యాచించి పొందిన బలం స్వాధీనమైన బలం ఎదుట నిలువదు.

వసిష్ఠుడు అంటున్నాడు: ‘క్షత్రబంధూ, ఇదిగో నేను నిలిచి ఉన్నాను; నీ బలమేదో చూపించు. గాధిపుత్రా, ఈరోజు నీ శస్త్ర దర్పాన్ని నాశనం చేస్తాను. నీ క్షత్రియబలం ఎక్కడ, మహత్తరమైన బ్రహ్మబలం ఎక్కడ? క్షత్రియకులకళంకా, నా దివ్యమైన బ్రహ్మబలాన్ని చూడు.’ ‘క్షత్రబంధో’, ‘క్షత్రియపాంసన’ (క్షత్రియకులకళంకా) అనే సంబోధనలలో అవజ్ఞ స్పష్టం; కానీ అది రాగద్వేషాల నుండి పుట్టినది కాదు, విశ్వామిత్రుని అహంకారాన్ని భంజించడానికి ఉద్దేశించినది. ముని తానై దెబ్బతీయడు, కేవలం దండంతో తనను రక్షించుకుంటాడు; దాడి అంతా విశ్వామిత్రునిదే. దీనితో బ్రహ్మబల స్వభావం సూచింపబడుతుంది: అది దాడి చేయదు, కేవలం ఎదుర్కొని నిరోధిస్తుంది.

నీటితో అగ్నివేగం చల్లారినట్లు గాధిపుత్రుని ఆ ఘోరమైన, ఉత్తమమైన ఆగ్నేయాస్త్రం బ్రహ్మదండంతో చల్లారిపోయింది. ఈ ఉపమానం సర్గ సారాన్నే మోస్తుంది: అస్త్రతేజస్సు అగ్నిలా ప్రజ్వలించేది, క్షణికమైనది; బ్రహ్మతేజస్సు మాత్రం నీటిలా ప్రశాంతమైనది, వ్యాపకమైనది; అక్కడ సంఘర్షణ లేదు, కేవలం శమనం. అప్పుడు కుపితుడైన గాధినందనుడు వారుణ, రౌద్ర, ఐంద్ర, పాశుపత, ఐషీక అస్త్రాలను ప్రయోగించాడు. ఒక అస్త్రం నిష్ఫలమైనా అతడు ఆగడు, అనేకాలను ప్రయోగిస్తాడు; ఇదే మోహం నడిచే తీరు: ఆలోచించవలసినచోట సంఖ్యను పెంచుతారు.

తరువాత అతడు మానవం, మోహనం, గాంధర్వం, స్వాపనం, జృంభణం, మాదనం, సంతాపనం, విలాపనం, శోషణం, దారణం, అతి దుర్జయమైన వజ్రాస్త్రం, బ్రహ్మపాశం, కాలపాశం, వారుణపాశం, ప్రియమైన పినాకాస్త్రం, శుష్కమైనదీ ఆర్ద్రమైనదీ అయిన రెండు అశనులు, దండాస్త్రం, పైశాచం, క్రౌంచాస్త్రం, ధర్మచక్రం, కాలచక్రం, విష్ణుచక్రం, వాయవ్యం, మథనం, హయశిరోస్త్రం, రెండు శక్తులు, కంకాళం, గొప్ప ముసలం, వైద్యాధరాస్త్రం, దారుణమైన కాలాస్త్రం, ఘోరమైన త్రిశూలాస్త్రం, కాపాలం, కంకణం: ఇవన్నీ ప్రయోగించాడు. ఇక్కడ కవి అస్త్రనామాలను లెక్కిస్తూ విశ్వామిత్రుని భాండాగారాన్ని నిశ్శేషంగా చూపుతున్నాడు. గత రెండు సర్గలలో శివుని నుండి పొందిన అస్త్రాలన్నీ ఒకేచోట ఖర్చైపోయాయి; అన్నిటినీ ఒకేసారి ప్రయోగించేవానికి తరువాత ఏదీ మిగలదు.

జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠునియందు అది అద్భుతంలా అనిపించింది: బ్రహ్మపుత్రుడు ఆ అస్త్రాలన్నిటినీ కేవలం దండంతోనే మింగివేస్తున్నాడు. ‘గ్రసతే’ (మింగుతున్నాడు) అనే వర్తమానకాల పదాన్ని కవి ప్రయోగించాడు, దానితో దృశ్యం శ్రోత ఎదుట ప్రత్యక్షంగా జరుగుతుంది. ‘అద్భుతమివ’ (అద్భుతంలా) అనడం కూడా సూక్ష్మం: వసిష్ఠునికి అది అద్భుతం కాదు, చూసేవారికే అద్భుతం; తపస్సిద్ధుని సామర్థ్యం అతని స్వభావమే, చమత్కారం కాదు. ‘బ్రహ్మణః సుతః’ (బ్రహ్మపుత్రుడు) అనే పేరుతో కవి వసిష్ఠుడు మానవ ఋషి కాదని, బ్రహ్మకు మానసపుత్రుడని గుర్తుచేస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని దండంలో బ్రహ్మ తేజస్సే నిక్షిప్తమై ఉంది.

ఆ అస్త్రాలన్నీ శాంతించగా గాధినందనుడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. ఆ అస్త్రం ఎత్తబడడం చూసి అగ్ని మొదలైన దేవతలు, దేవర్షులు, గంధర్వులు, మహానాగులు కలవరపడ్డారు; బ్రహ్మాస్త్రం ప్రయోగింపబడగానే ముల్లోకాలూ భయంతో వణికాయి. బ్రహ్మాస్త్రం అస్త్రాలన్నిటిలో ఉత్తమమైనది, అప్రతిహతమైనది; ఇక్కడ మాత్రం అది ఒక్క ఋషి దండంతో నిరోధింపబడుతుంది. లోకాల భయాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తూ కవి రాబోయే శమనపు ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతున్నాడు. దేవతలు కూడా భయపడినచోట ఆయుధం లేని ఒక్క ముని స్థిరంగా నిలుస్తాడు: ఇదే తపస్సు శ్రేష్ఠత.

మహాఘోరమైన ఆ బ్రహ్మాస్త్రాన్ని కూడా వసిష్ఠుడు బ్రాహ్మతేజస్సుతో, బ్రహ్మదండంతో పూర్తిగా మింగివేశాడు. బ్రహ్మాస్త్రాన్ని మింగుతున్న మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని రూపం ముల్లోకాలనూ మోహింపజేసేదిగా, రౌద్రంగా, అతిదారుణంగా ఉంది. ఇక్కడ మననం చేయదగినది: అస్త్రం బ్రాహ్మమైనది, తేజస్సూ బ్రాహ్మమైనదే; సమానమైనదాని చేతనే సమానమైనది శాంతిస్తుంది. ప్రశాంతుడైన ముని కూడా నిగూఢమైన తేజస్సును ప్రకటించినప్పుడు ఆ రూపం రౌద్రమవుతుంది; కానీ ఆ రౌద్రం సంహారం కోసం కాదు, లోకరక్షణ కోసమే.

మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని రోమకూపాలన్నిటి నుండీ కిరణాల్లా పొగతో కూడిన అగ్నిజ్వాలలు బయటకు వచ్చాయి. వసిష్ఠుని చేతిలో ఎత్తబడిన బ్రహ్మదండం పొగలేని కాలాగ్నిలా, మరొక యమదండంలా ప్రజ్వలించింది. ఇక్కడ ఉపమానం గత సర్గ చివరి శ్లోకం నుండే కొనసాగుతోంది: అక్కడ వసిష్ఠుడు ‘విధూమ ఇవ కాలాగ్నిః’ (పొగలేని కాలాగ్నిలా) దండం ఎత్తి నిలిచాడు, ఇక్కడ మాత్రం అదే దండం ప్రజ్వలిస్తూ కనిపిస్తుంది. తపస్సుతో కూడబెట్టిన తేజస్సు బయటకు వచ్చినప్పుడు శరీరం కూడా దానిని ధరించలేదు: ఇది రోమకూపాల వర్ణనతో సూచింపబడింది.

అప్పుడు మునిగణాలు జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని స్తుతించారు: ‘బ్రహ్మర్షీ, మీ బలం అమోఘం; మీ తేజస్సుతో తేజస్సును నిగ్రహించండి. బ్రహ్మర్షీ, మహాబలుడైన విశ్వామిత్రుడు మీచేత నిగ్రహింపబడ్డాడు; శ్రేష్ఠా, మీ బలం అమోఘం; లోకాలు బాధలేనివి అగుగాక.’ ఇక్కడ మునుల మాట కేవలం విజయ ప్రశంస కాదు, సంయమాన్ని యాచించడం: ‘తేజసా తేజో ధారయ’ (తేజస్సుతో తేజస్సును నిగ్రహించు). విజయం తరువాత తన తేజస్సును ఉపసంహరించుకోగలవాడే తపస్వి; వసిష్ఠుని వసిష్ఠత్వం ఇదే. ‘లోకాలు బాధలేనివి అగుగాక’ అనేది యాచనకు ఫలం: విశ్వామిత్రుని వధ కాదు, అందరికీ శాంతి.

అలా చెప్పగా మహాతేజస్వి, మహాబలుడు అయిన వసిష్ఠుడు శాంతించాడు. పరాభవం పొందిన విశ్వామిత్రుడు మాత్రం నిట్టూర్చి ఇలా అన్నాడు: ‘క్షత్రియబలానికి ధిక్కారం; బ్రహ్మతేజోబలమే బలం. ఒక్క బ్రహ్మదండంతో నా అస్త్రాలన్నీ హతమయ్యాయి.’ ఈ మాటే సర్గకు ఫలం: పూర్వం వందలాది అస్త్రాలను యాచించినవాడే ఇప్పుడు అస్త్రాల నిస్సారతను చెబుతున్నాడు. పరాజయం జ్ఞానాన్ని పుట్టించినప్పుడు అది పరాజయం కాదు, ప్రస్థానమే.

‘దీనిని చక్కగా పరిశీలించి, ప్రసన్నమైన ఇంద్రియాలతో మనస్సుతో, బ్రహ్మత్వానికి కారణమైన ఆ మహాతపస్సును నేను ఆశ్రయిస్తాను’ అని విశ్వామిత్రుడు నిశ్చయించుకుంటాడు. ‘ప్రసన్నేంద్రియమానసః’ (ప్రసన్నమైన ఇంద్రియమనస్సులు కలవాడు) అనే పదంతో పూర్వపు క్రోధానికి విపర్యయం సూచింపబడింది; పూర్వం క్రోధంతో అస్త్రాలు ప్రయోగింపబడ్డాయి, ఇప్పుడు ప్రసన్నతతో తపస్సు ప్రారంభమవుతుంది. విశ్వామిత్రుని బ్రహ్మర్షిత్వ కథకు ఈ సర్గే బీజం; తరువాతి సర్గలలో త్రిశంకుడు, శునఃశేపుడు, మేనక, రంభ అతని తపస్సుకు పరీక్షలవుతారు, చివరికి బ్రహ్మ అతనిని బ్రహ్మర్షి అని పలుకుతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் சிவன் அளித்த அஸ்திரங்களால் வசிஷ்டரின் நீண்ட காலமாக வளர்ந்த தவவனத்தை எரித்தார்; முனிவர்களும் சீடர்களும் விலங்குகளும் பறவைகளும் அஞ்சித் திசைகளில் ஓடினர். அப்போது வசிஷ்டர் ‘அஞ்சாதீர்கள்’ என்று அவர்களைத் தேற்றிவிட்டுச் சினத்துடன் தண்டத்தை உயர்த்தி நின்றார். இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் பெரும் வலிமை படைத்த விசுவாமித்திரர் ஆக்னேய அஸ்திரத்தைக் குறிவைத்து ‘நில், நில்’ என்றார். பகவான் வசிஷ்டரும் இன்னொரு காலதண்டம் போன்ற பிரம்மதண்டத்தை உயர்த்திக்கொண்டு சினத்துடன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: விசுவாமித்திரரின் அஸ்திரங்கள் வெளியிலிருந்து வந்தவை, பிறரிடமிருந்து பெற்றவை; வசிஷ்டரின் தண்டமோ தவத்தின் உருப்பெற்ற பலனே. இதுவே சர்க்கத்தின் அடிப்படை முரண்: இரந்து பெற்ற வலிமை தன்னிடமே உள்ள வலிமையின் முன் நிற்பதில்லை.

வசிஷ்டர் சொல்கிறார்: ‘இழிந்த க்ஷத்திரியனே, இதோ நான் நிற்கிறேன்; உன் வலிமை எதுவோ அதைக் காட்டு. காதியின் மகனே, இன்று உன் ஆயுதச் செருக்கை அழிக்கிறேன். க்ஷத்திரிய வலிமை எங்கே, மகத்தான பிரம்ம வலிமை எங்கே? க்ஷத்திரியர்களுக்கு இழுக்கானவனே, என் தெய்வீக பிரம்ம வலிமையைப் பார்.’ ‘க்ஷத்ரபந்தோ’ (இழிந்த க்ஷத்திரியனே), ‘க்ஷத்ரியபாம்ஸன’ (க்ஷத்திரியர்களுக்கு இழுக்கானவனே) என்ற விளிகளில் இகழ்ச்சி தெளிவாக உள்ளது; ஆனால் அது பகையுணர்வால் அல்ல, விசுவாமித்திரரின் அகங்காரத்தை உடைப்பதற்காகவே. முனிவர் தாமே தாக்குவதில்லை, தண்டத்தால் தம்மைக் காத்துக்கொள்கிறார் மட்டுமே; தாக்குதல் எல்லாம் விசுவாமித்திரருடையதே. இதனால் பிரம்ம வலிமையின் இயல்பு குறிப்பிடப்படுகிறது: அது தாக்குவதில்லை, தடுத்து முறியடிக்கிறது மட்டுமே.

நீர் நெருப்பின் வேகத்தை அணைப்பது போல, காதியின் மகனுடைய அந்தக் கொடிய, சிறந்த ஆக்னேய அஸ்திரம் பிரம்மதண்டத்தால் அடங்கியது. இந்த உவமை சர்க்கத்தின் சாரத்தையே தாங்குகிறது: அஸ்திர ஒளி நெருப்பைப் போலக் கொழுந்துவிட்டெரிவது, கணநேரமே நிலைப்பது; பிரம்ம ஒளியோ நீரைப் போல அமைதியானது, எங்கும் பரவுவது; அங்கே மோதல் இல்லை, அடக்குதல் மட்டுமே. பிறகு சினமடைந்த காதியின் மகன் வாருணம், ரௌத்ரம், ஐந்திரம், பாசுபதம், ஐஷீகம் ஆகிய அஸ்திரங்களை எய்தார். ஓர் அஸ்திரம் பயனற்றுப் போனதும் அவர் நிறுத்தவில்லை, பலவற்றை எய்கிறார்; இதுவே மயக்கத்தின் போக்கு: சிந்திக்க வேண்டிய இடத்தில் எண்ணிக்கை பெருக்கப்படுகிறது.

பிறகு அவர் மானவம், மோகனம், காந்தர்வம், ஸ்வாபனம், ஜ்ரும்பணம், மாதனம், சந்தாபனம், விலாபனம், சோஷணம், தாரணம், வெல்லுதற்கரிய வஜ்ராஸ்திரம், பிரம்மபாசம், காலபாசம், வாருணபாசம், விருப்பத்துக்குரிய பினாகாஸ்திரம், உலர்ந்ததும் ஈரமானதுமான இரு இடிகள், தண்டாஸ்திரம், பைசாசம், க்ரௌஞ்சாஸ்திரம், தர்மசக்கரம், காலசக்கரம், விஷ்ணுசக்கரம், வாயவ்யம், மதனம், ஹயசிரஸ் அஸ்திரம், இரண்டு சக்திகள், கங்காளம், பெரிய முசலம், கொடிய வைத்தியாதர அஸ்திரம், பயங்கரமான காலாஸ்திரம், திரிசூலாஸ்திரம், காபாலம், கங்கணம் ஆகிய இவை அனைத்தையும் எய்தார். இங்கே கவிஞர் அஸ்திரங்களின் பெயர்களை எண்ணி, விசுவாமித்திரரின் கருவூலம் முழுவதும் காலியானதைக் காட்டுகிறார். முந்தைய சர்க்கங்களில் சிவனிடமிருந்து பெற்ற அஸ்திரங்கள் அனைத்தும் ஒரே இடத்தில் செலவழிக்கப்பட்டன; எல்லாவற்றையும் ஒரேநேரத்தில் எய்பவனுக்குப் பின்னர் எதுவும் எஞ்சுவதில்லை.

ஜபம் செய்வோருள் சிறந்த வசிஷ்டரிடம் அது ஓர் அற்புதம் போல இருந்தது: பிரம்மாவின் மகனான அவர் அந்த அஸ்திரங்கள் அனைத்தையும் தண்டத்தால் மட்டுமே விழுங்குகிறார். ‘க்ரஸதே’ (விழுங்குகிறார்) என்ற நிகழ்கால வினையைக் கவிஞர் பயன்படுத்தியுள்ளார்; அதனால் காட்சி கேட்பவரின் கண்முன்னே நேரடியாக நிகழ்கிறது. ‘அற்புதம் போல’ என்பதும் நுட்பமானது: வசிஷ்டருக்கு அது அற்புதம் அல்ல, பார்ப்பவர்களுக்கே அற்புதம்; தவத்தில் சித்தி பெற்றவரின் ஆற்றல் அவரது இயல்பே, ஒரு விந்தை அல்ல. ‘பிரம்மாவின் மகன்’ என்ற பெயரால், வசிஷ்டர் மனித ரிஷி அல்லர், பிரம்மாவின் மனத்தில் தோன்றிய மகனே என்று கவிஞர் நினைவூட்டுகிறார்; ஆகவே அவரது தண்டத்தில் பிரம்மாவின் ஒளியே உறைந்துள்ளது.

அந்த அஸ்திரங்கள் அனைத்தும் அடங்கியதும் காதியின் மகன் பிரம்மாஸ்திரத்தை எய்தார். அந்த அஸ்திரம் உயர்த்தப்பட்டதைக் கண்டு அக்கினியை முன்னிட்ட தேவர்களும், தேவரிஷிகளும், கந்தர்வர்களும், பெரும் நாகங்களும் பதற்றமடைந்தனர்; பிரம்மாஸ்திரம் ஏவப்பட்டதும் மூவுலகும் நடுங்கியது. பிரம்மாஸ்திரம் எல்லா அஸ்திரங்களுள்ளும் உயர்ந்தது, தடுக்கப்பட முடியாதது; இங்கோ அது ஒரு ரிஷியின் தண்டத்தால் தடுக்கப்படுகிறது. உலகங்களின் அச்சத்தை விரிவாக வர்ணிப்பதால் கவிஞர் அடுத்து நிகழும் அடக்குதலின் பெருமையைப் பெருக்குகிறார். தேவர்களும் நடுங்கும் இடத்தில், ஆயுதமற்ற ஒரு முனிவர் உறுதியாக நிற்கிறார்: இதுவே தவத்தின் மேன்மை.

மிகக் கொடிய அந்தப் பிரம்மாஸ்திரத்தையும் வசிஷ்டர் பிரம்ம ஒளியால், பிரம்மதண்டத்தால் முழுமையாக விழுங்குகிறார். பிரம்மாஸ்திரத்தை விழுங்கும் மகாத்மாவான வசிஷ்டரின் உருவம் மூவுலகையும் மயக்குவதாகவும், உக்கிரமாகவும், மிகக் கொடியதாகவும் இருந்தது. இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது: அஸ்திரமும் பிரம்மாவுடையது, ஒளியும் பிரம்மாவுடையது; ஒத்ததாலேயே ஒத்தது அடங்குகிறது. அமைதியான முனிவரும் தம்முள் மறைந்த ஒளியை வெளிப்படுத்தும்போது அவரது உருவம் உக்கிரமாகிறது; ஆனால் அந்த உக்கிரம் அழிப்பதற்காக அல்ல, உலகைக் காப்பதற்கே.

மகாத்மாவான வசிஷ்டரின் எல்லா மயிர்க்கால்களிலிருந்தும் கதிர்கள் போலப் புகை சூழ்ந்த நெருப்புச் சுடர்கள் வெளிப்பட்டன. வசிஷ்டரின் கையில் உயர்த்தப்பட்டிருந்த பிரம்மதண்டமும் புகையற்ற ஊழித்தீ போலவும், இன்னொரு யமதண்டம் போலவும் கொழுந்துவிட்டெரிந்தது. இந்த உவமை முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகத்திலிருந்தே தொடர்கிறது: அங்கே வசிஷ்டர் ‘புகையற்ற ஊழித்தீ போல’ தண்டத்தை உயர்த்தி நின்றார்; இங்கோ அதே தண்டம் கொழுந்துவிட்டெரிவதாகக் காணப்படுகிறது. தவத்தால் சேர்க்கப்பட்ட ஒளி வெளிப்படும்போது உடலாலும் அதைத் தாங்க முடிவதில்லை: இது மயிர்க்கால் வர்ணனையால் குறிப்பிடப்படுகிறது.

பிறகு முனிவர் கூட்டங்கள் ஜபம் செய்வோருள் சிறந்த வசிஷ்டரைத் துதித்தனர்: ‘பிராமணரே, உமது வலிமை வீண்போகாதது; உமது ஒளியால் உமது ஒளியை அடக்கிக்கொள்ளும். பிராமணரே, பெரும் வலிமை படைத்த விசுவாமித்திரர் உம்மால் அடக்கப்பட்டார்; சிறந்தவரே, உமது வலிமை வீண்போகாதது; உலகங்கள் துயர் நீங்கட்டும்.’ இங்கே முனிவர்களின் சொல் வெற்றிக்கான புகழுரை மட்டுமல்ல, தன்னடக்கத்துக்கான வேண்டுகோளும் ஆகும்: ‘ஒளியால் ஒளியை அடக்கிக்கொள்ளும்’ என்று. வெற்றிக்குப் பிறகு தம் ஒளியை உள்ளிழுக்க வல்லவனே தவசி; இதுவே வசிஷ்டரின் வசிஷ்டத்தன்மை. ‘உலகங்கள் துயர் நீங்கட்டும்’ என்பதே வேண்டுகோளின் பயன்: விசுவாமித்திரரின் சாவு அல்ல, அனைவரின் அமைதியே.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், பேரொளியும் பெரும் வலிமையும் உடைய வசிஷ்டர் அமைதியடைந்தார். அவமானப்பட்ட விசுவாமித்திரரோ பெருமூச்சுவிட்டு இவ்வாறு சொன்னார்: ‘க்ஷத்திரிய வலிமைக்கு ஐயோ; பிரம்ம ஒளியின் வலிமையே வலிமை. ஒரே ஒரு பிரம்மதண்டத்தால் என் அஸ்திரங்கள் அனைத்தும் அழிக்கப்பட்டன.’ இந்தச் சொல்லே சர்க்கத்தின் பயன்: முன்பு நூற்றுக்கணக்கான அஸ்திரங்களை இரந்து பெற்றவர் இப்போது அஸ்திரங்களின் பயனின்மையையே சொல்கிறார். தோல்வி அறிவைப் பிறப்பிக்கும்போது அது தோல்வி அல்ல, ஒரு பயணத்தின் தொடக்கமே.

‘இதை நன்கு ஆராய்ந்து, தெளிந்த புலன்களும் மனமும் உடையவனாக, பிரம்ம நிலைக்குக் காரணமான அந்தப் பெருந்தவத்தை மேற்கொள்வேன்’ என்று விசுவாமித்திரர் உறுதிபூணுகிறார். ‘ப்ரஸன்னேந்த்ரியமானஸ:’ (தெளிந்த புலன்களும் மனமும் உடையவன்) என்ற சொல்லால் முந்தைய சினத்தின் தலைகீழ் மாற்றம் குறிப்பிடப்படுகிறது; முன்பு சினத்தால் அஸ்திரங்கள் எய்யப்பட்டன, இப்போது தெளிவுடன் தவம் தொடங்கப்படுகிறது. விசுவாமித்திரரின் பிரம்மரிஷிக் கதையின் விதை இந்தச் சர்க்கமே; அடுத்த சர்க்கங்களில் திரிசங்கு, சுனச்சேபன், மேனகை, ரம்பை ஆகியோர் அவரது தவத்துக்குச் சோதனைகளாக அமைவார்கள்; இறுதியில் பிரம்மா அவரைப் பிரம்மரிஷி என்று சொல்வார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಿವನಿತ್ತ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬೆಳೆದ ತಪೋವನವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು; ಮುನಿಗಳೂ ಶಿಷ್ಯರೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಆಗ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಹೆದರಬೇಡಿ’ ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿ ನಿಂತನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನೂ ಎರಡನೆಯ ಕಾಲದಂಡದಂತಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಬಾಹ್ಯವಾದವು, ಬೇರೆಡೆಯಿಂದ ಪಡೆದವು; ವಸಿಷ್ಠನ ದಂಡವಾದರೋ ತಪಸ್ಸಿನದೇ ಮೂರ್ತ ಫಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮೂಲವಿರೋಧ — ಬೇಡಿ ಪಡೆದ ಬಲ ಸ್ವಾಧೀನವಾದ ಬಲದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನೇ, ಇಗೋ ನಾನು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಲವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸು. ಗಾಧಿಪುತ್ರನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಶಸ್ತ್ರದ ದರ್ಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಎಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲ, ಎಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಬ್ರಹ್ಮಬಲ? ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕಳಂಕನೇ, ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಬಲವನ್ನು ನೋಡು.’ ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧೋ’ (ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನೇ), ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಪಾಂಸನ’ (ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕಳಂಕನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದರೆ ಅದು ರಾಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮುರಿಯಲೆಂದೇ. ಮುನಿ ತಾನೇ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದಂಡದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಹಾರವೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನದೇ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅದು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಗಾಧಿಪುತ್ರನ ಆ ಘೋರವಾದ ಉತ್ತಮ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ, ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ವೇಗ ಶಮನವಾಗುವಂತೆ ಶಮನವಾಯಿತು. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿದೆ — ಅಸ್ತ್ರತೇಜಸ್ಸು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವುದೂ ಕ್ಷಣಿಕವೂ ಆದುದು, ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸು ನೀರಿನಂತೆ ಶಾಂತವೂ ವ್ಯಾಪಕವೂ ಆದುದು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಶಮನ. ಅನಂತರ ಕುಪಿತನಾದ ಗಾಧಿನಂದನನು ವಾರುಣ, ರೌದ್ರ, ಐಂದ್ರ, ಪಾಶುಪತ, ಐಷೀಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದನು. ಒಂದು ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾದಾಗ ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅನೇಕವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮೋಹದ ಗತಿ — ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಮಾನವ, ಮೋಹನ, ಗಾಂಧರ್ವ, ಸ್ವಾಪನ, ಜೃಂಭಣ, ಮಾದನ, ಸಂತಾಪನ, ವಿಲಾಪನ, ಶೋಷಣ, ದಾರಣ, ಅತಿ ದುರ್ಜಯವಾದ ವಜ್ರಾಸ್ತ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಪಾಶ, ಕಾಲಪಾಶ, ವಾರುಣಪಾಶ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಪಿನಾಕಾಸ್ತ್ರ, ಶುಷ್ಕ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಿಡಿಲುಗಳು, ದಂಡಾಸ್ತ್ರ, ಪೈಶಾಚ, ಕ್ರೌಂಚಾಸ್ತ್ರ, ಧರ್ಮಚಕ್ರ, ಕಾಲಚಕ್ರ, ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ಮಥನ, ಹಯಶಿರೋಸ್ತ್ರ, ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು, ಕಂಕಾಲ, ಮಹಾ ಮುಸಲ, ವೈದ್ಯಾಧರಾಸ್ತ್ರ, ದಾರುಣವಾದ ಕಾಲಾಸ್ತ್ರ, ಘೋರವಾದ ತ್ರಿಶೂಲಾಸ್ತ್ರ, ಕಾಪಾಲ, ಕಂಕಣ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಸೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಭಂಡಾರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಖಾಲಿಯಾದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಂದ ಪಡೆದ ಅಸ್ತ್ರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ವ್ಯಯವಾದವು; ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಸೆಯುವವನಿಗೆ ಆಮೇಲೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಲ್ಲಿ ಅದು ಅದ್ಭುತದಂತೆ ತೋರಿತು — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನು ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೇವಲ ದಂಡದಿಂದ ನುಂಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಗ್ರಸತೇ’ (ನುಂಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ, ಅದರಿಂದ ದೃಶ್ಯ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಮುಂದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ಭುತಮಿವ’ (ಅದ್ಭುತದಂತೆ) ಎಂಬುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಅದು ಅದ್ಭುತವಲ್ಲ, ನೋಡುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದ್ಭುತ; ತಪಸ್ಸಿದ್ಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ, ಪವಾಡವಲ್ಲ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಸಿಷ್ಠನು ಮಾನುಷ ಋಷಿಯಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದಂಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನದೇ ತೇಜಸ್ಸು ಅಡಗಿದೆ.

ಆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಶಮನವಾದ ಮೇಲೆ ಗಾಧಿನಂದನನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಆ ಅಸ್ತ್ರ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು; ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ತತ್ತರಿಸಿದವು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ತಡೆಯಲಾಗದ್ದು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಒಬ್ಬ ಋಷಿಯ ದಂಡದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಲೋಕಗಳ ಭಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಶಮನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡಲ್ಲಿ ನಿರಾಯುಧನಾದ ಒಬ್ಬ ಮುನಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ.

ವಸಿಷ್ಠನು ಮಹಾಘೋರವಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನುಂಗಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನ ರೂಪ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸುವಂತಹ, ರೌದ್ರವಾದ, ಅತಿ ಭೀಕರವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಅಸ್ತ್ರವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮ, ತೇಜಸ್ಸೂ ಬ್ರಾಹ್ಮ; ಸಮಾನದಿಂದಲೇ ಸಮಾನ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಂತನಾದ ಮುನಿಯೂ ಅಡಗಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದಾಗ ಆ ರೂಪ ರೌದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ರೌದ್ರತೆ ಸಂಹಾರಕ್ಕಲ್ಲ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಗೇ.

ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನ ಎಲ್ಲ ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ವಸಿಷ್ಠನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವೂ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತೆ ಉರಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ’ ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ದಂಡ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತೇಜಸ್ಸು ಹೊರಬಂದಾಗ ಶರೀರವೂ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಲಾರದು — ಇದನ್ನು ರೋಮಕೂಪಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆಗ ಮುನಿಗಣಗಳು ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಮೋಘ; ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತಡೆಹಿಡಿ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿನ್ನಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲ ಅಮೋಘ; ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ವಿಜಯದ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಸಂಯಮದ ಯಾಚನೆ — ‘ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿ’. ವಿಜಯದ ನಂತರ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲವನೇ ತಪಸ್ವಿ; ಇದೇ ವಸಿಷ್ಠನ ವಸಿಷ್ಠತ್ವ. ‘ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದೇ ಯಾಚನೆಯ ಫಲ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ವಧೆಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಶಾಂತಿ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠನು ಶಾಂತನಾದನು. ಅವಮಾನಿತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಾದರೋ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಬಲವೇ ಬಲ. ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಹತವಾದವು.’ ಈ ಮಾತೇ ಸರ್ಗದ ಫಲ — ಹಿಂದೆ ನೂರಾರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದವನೇ ಈಗ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ನಿಸ್ಸಾರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪರಾಜಯವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದಾಗ ಅದು ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಹೊಸ ಪಯಣದ ಆರಂಭ.

‘ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ’ — ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನೇಂದ್ರಿಯಮಾನಸಃ’ (ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಕ್ರೋಧದ ವಿಪರ್ಯಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದನು, ಈಗ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವದ ಕಥೆಯ ಬೀಜ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕು, ಶುನಃಶೇಪ, ಮೇನಕೆ, ರಂಭೆ — ಇವರು ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ ശിവൻ നൽകിയ അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് ദീർഘകാലംകൊണ്ടു വളർന്ന വസിഷ്ഠന്റെ തപോവനം ദഹിപ്പിച്ചു; മുനിമാരും ശിഷ്യരും മൃഗപക്ഷികളും ഭയന്ന് ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടി. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ ‘ഭയപ്പെടേണ്ട’ എന്ന് അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ക്രുദ്ധനായി ദണ്ഡുയർത്തി നിന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാബലനായ വിശ്വാമിത്രൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠനും രണ്ടാമതൊരു കാലദണ്ഡംപോലെയുള്ള ബ്രഹ്മദണ്ഡം ഉയർത്തി ക്രോധത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ ബാഹ്യമാണ്, മറ്റൊരിടത്തുനിന്നു നേടിയവയാണ്; വസിഷ്ഠന്റെ ദണ്ഡാകട്ടെ തപസ്സിന്റെതന്നെ മൂർത്തമായ ഫലമാണ്. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മൂലവിരോധം: യാചിച്ചുനേടിയ ബലം സ്വന്തമായ ബലത്തിനു മുന്നിൽ നിലനിൽക്കില്ല.

വസിഷ്ഠൻ പറയുന്നു: ‘ക്ഷത്രബന്ധോ (പേരിനുമാത്രം ക്ഷത്രിയനായവനേ), ഇതാ ഞാൻ നിൽക്കുന്നു; നിന്റെ ബലം എന്തോ അതു കാണിക്കുക. ഗാധിപുത്രാ, ഇന്നു നിന്റെ ശസ്ത്രദർപ്പം ഞാൻ നശിപ്പിക്കും. എവിടെ നിന്റെ ക്ഷത്രിയബലം, എവിടെ മഹത്തായ ബ്രഹ്മബലം? ക്ഷത്രിയകുലദൂഷകാ, എന്റെ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മബലം കാണുക.’ ‘ക്ഷത്രബന്ധോ’, ‘ക്ഷത്രിയപാംസന’ (ക്ഷത്രിയകുലത്തിനു കളങ്കമായവനേ) എന്നീ സംബോധനകളിൽ അവജ്ഞ വ്യക്തമാണ്; എന്നാൽ അത് രാഗത്തിൽനിന്നുള്ളതല്ല, വിശ്വാമിത്രന്റെ അഹങ്കാരം തകർക്കാനുള്ളതാണ്. മുനി സ്വയം പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, ദണ്ഡുകൊണ്ടു തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; പ്രഹരമെല്ലാം വിശ്വാമിത്രന്റേതാണ്. ഇതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മബലത്തിന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അത് ആക്രമിക്കുന്നില്ല, തടുക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

ഗാധിപുത്രന്റെ ഘോരവും ഉത്തമവുമായ ആ ആഗ്നേയാസ്ത്രം, ജലംകൊണ്ട് അഗ്നിയുടെ വേഗം ശമിക്കുന്നതുപോലെ, ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ടു ശമിച്ചു. ഈ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ സാരംതന്നെ വഹിക്കുന്നു: അസ്ത്രതേജസ്സ് അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും ക്ഷണികവുമാണ്; ബ്രഹ്മതേജസ്സാകട്ടെ ജലംപോലെ ശാന്തവും വ്യാപകവുമാണ്; അവിടെ സംഘർഷമില്ല, ശമനം മാത്രം. പിന്നീട് കുപിതനായ ഗാധിനന്ദനൻ വാരുണം, രൗദ്രം, ഐന്ദ്രം, പാശുപതം, ഐഷീകം എന്നീ അസ്ത്രങ്ങൾ എയ്തു. ഒരു അസ്ത്രം നിഷ്ഫലമായിട്ടും അദ്ദേഹം നിർത്തുന്നില്ല, അനേകം എയ്യുന്നു; ഇതാണ് മോഹത്തിന്റെ ഗതി: വിചാരം ചെയ്യേണ്ടിടത്ത് എണ്ണം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നീട് അദ്ദേഹം മാനവം, മോഹനം, ഗാന്ധർവം, സ്വാപനം, ജൃംഭണം, മാദനം, സന്താപനം, വിലാപനം, ശോഷണം, ദാരണം, ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള വജ്രാസ്ത്രം, ബ്രഹ്മപാശം, കാലപാശം, വാരുണപാശം, പ്രിയപ്പെട്ട പിനാകാസ്ത്രം, ഉണങ്ങിയതും നനഞ്ഞതുമായ രണ്ട് അശനികൾ, ദണ്ഡാസ്ത്രം, പൈശാചം, ക്രൗഞ്ചാസ്ത്രം, ധർമചക്രം, കാലചക്രം, വിഷ്ണുചക്രം, വായവ്യം, മഥനം, ഹയശിരോസ്ത്രം, രണ്ടു ശക്തികൾ, കങ്കാളം, മഹത്തായ മുസലം, വൈദ്യാധരാസ്ത്രം, ദാരുണമായ കാലാസ്ത്രം, ഘോരമായ ത്രിശൂലാസ്ത്രം, കാപാലം, കങ്കണം എന്നിവയെല്ലാം എയ്തു. ഇവിടെ കവി അസ്ത്രനാമങ്ങൾ എണ്ണിക്കൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആയുധശേഖരം ബാക്കിയില്ലാതെ കാണിക്കുന്നു. മുമ്പത്തെ സർഗങ്ങളിൽ ശിവനിൽനിന്നു നേടിയ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഒരിടത്തു ചെലവഴിക്കപ്പെട്ടു; എല്ലാം ഒരേസമയം എയ്യുന്നവന് പിന്നീട് ഒന്നും ബാക്കിയുണ്ടാകില്ല.

ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനിൽ അത് ഒരു അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു: ബ്രഹ്മപുത്രൻ ആ അസ്ത്രങ്ങളെയെല്ലാം ദണ്ഡുകൊണ്ടുമാത്രം വിഴുങ്ങുന്നു. ‘ഗ്രസതേ’ (വിഴുങ്ങുന്നു) എന്ന വർത്തമാനകാലപദമാണ് കവി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് ദൃശ്യം കേൾവിക്കാരന്റെ മുന്നിൽ നേരിട്ടു നടക്കുന്നു. ‘അദ്ഭുതമിവ’ (അദ്ഭുതംപോലെ) എന്നതും സൂക്ഷ്മമാണ്: വസിഷ്ഠന് അത് അദ്ഭുതമല്ല, കാണുന്നവർക്കു മാത്രമാണ് അദ്ഭുതം; തപസ്സിദ്ധന്റെ സാമർഥ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്, ചമത്കാരമല്ല. ‘ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ’ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ) എന്ന പേരുകൊണ്ട്, വസിഷ്ഠൻ മാനുഷനായ ഋഷിയല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ മാനസപുത്രനാണെന്നും അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദണ്ഡിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ തേജസ്സ് നിക്ഷിപ്തമാണെന്നും കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ആ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശമിച്ചപ്പോൾ ഗാധിനന്ദനൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എയ്തു. ആ അസ്ത്രം ഉയർന്നതു കണ്ട് അഗ്നി മുൻനിൽക്കുന്ന ദേവന്മാരും ദേവർഷിമാരും ഗന്ധർവന്മാരും മഹാനാഗങ്ങളും പരിഭ്രാന്തരായി; ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ഉയർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയന്നുവിറച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും ഉത്തമവും തടുക്കാനാവാത്തതുമാണല്ലോ; ഇവിടെയാകട്ടെ അത് ഒരു ഋഷിയുടെ ദണ്ഡുകൊണ്ടു തടയപ്പെടുന്നു. ലോകങ്ങളുടെ ഭയം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചുകൊണ്ട് കവി വരാനിരിക്കുന്ന ശമനത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർപോലും ഭയന്നിടത്ത് നിരായുധനായ ഒരു മുനി സ്ഥിരനായി നിൽക്കുന്നു: ഇതുതന്നെയാണ് തപസ്സിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത.

അതിഘോരമായ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെയും വസിഷ്ഠൻ ബ്രഹ്മതേജസ്സുള്ള ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ട് മുഴുവനായി വിഴുങ്ങി. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വിഴുങ്ങുന്ന മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ രൂപം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നതും രൗദ്രവും അതിദാരുണവുമായിരുന്നു. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: അസ്ത്രം ബ്രാഹ്മം, തേജസ്സും ബ്രാഹ്മം; സമാനംകൊണ്ടുതന്നെ സമാനം ശമിക്കുന്നു. ശാന്തനായ മുനിയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന തേജസ്സ് പ്രകടമാക്കുമ്പോൾ ആ രൂപം രൗദ്രമാകുന്നു; എന്നാൽ ആ രൗദ്രത സംഹാരത്തിനല്ല, ലോകരക്ഷയ്ക്കുതന്നെയാണ്.

മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ എല്ലാ രോമകൂപങ്ങളിൽനിന്നും രശ്മികൾപോലെ പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിജ്വാലകൾ പുറപ്പെട്ടു. വസിഷ്ഠന്റെ കൈയിൽ ഉയർത്തിയ ബ്രഹ്മദണ്ഡം പുകയില്ലാത്ത കാലാഗ്നിപോലെയും മറ്റൊരു യമദണ്ഡംപോലെയും ജ്വലിച്ചു. ഇവിടത്തെ ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകത്തിൽനിന്നുതന്നെ തുടരുന്നതാണ്: അവിടെ വസിഷ്ഠൻ ‘പുകയില്ലാത്ത കാലാഗ്നിപോലെ’ ദണ്ഡുയർത്തി നിന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അതേ ദണ്ഡ് ജ്വലിക്കുന്നതായി കാണുന്നു. തപസ്സുകൊണ്ടു സംഭരിച്ച തേജസ്സ് പുറത്തുവരുമ്പോൾ ശരീരത്തിനുപോലും അതു താങ്ങാനാവില്ല: ഇതാണ് രോമകൂപവർണനകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

അപ്പോൾ മുനിഗണങ്ങൾ ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ സ്തുതിച്ചു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, അങ്ങയുടെ ബലം അമോഘമാണ്; തേജസ്സുകൊണ്ട് തേജസ്സിനെ അടക്കിനിർത്തിയാലും. ബ്രഹ്മർഷേ, മഹാബലനായ വിശ്വാമിത്രൻ അങ്ങയാൽ നിഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ ബലം അമോഘമാണ്; ലോകങ്ങൾ വ്യഥയില്ലാത്തവയാകട്ടെ.’ ഇവിടെ മുനിമാരുടെ വാക്ക് വിജയത്തിന്റെ പ്രശംസ മാത്രമല്ല, സംയമത്തിനുള്ള യാചനയുമാണ്: ‘തേജസാ തേജോ ധാരയ’ (തേജസ്സുകൊണ്ട് തേജസ്സിനെ അടക്കിനിർത്തുക) എന്ന്. വിജയത്തിനുശേഷം സ്വന്തം തേജസ്സിനെ ഉള്ളിലേക്കു പിൻവലിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാണ് തപസ്വി; ഇതുതന്നെയാണ് വസിഷ്ഠന്റെ വസിഷ്ഠത്വം. ‘ലോകങ്ങൾ വ്യഥയില്ലാത്തവയാകട്ടെ’ എന്നത് യാചനയുടെ ഫലമാണ്: വിശ്വാമിത്രന്റെ വധമല്ല, എല്ലാവരുടെയും ശാന്തി.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ വസിഷ്ഠൻ ശാന്തനായി. പരാജിതനായ വിശ്വാമിത്രനാകട്ടെ നെടുവീർപ്പിട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ക്ഷത്രിയബലം നിന്ദ്യം; ബ്രഹ്മതേജോബലം മാത്രമാണ് ബലം. ഒരൊറ്റ ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ട് എന്റെ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.’ ഈ വാക്കുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ഫലം: മുമ്പ് നൂറുകണക്കിന് അസ്ത്രങ്ങൾ യാചിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ അസ്ത്രങ്ങളുടെ നിസ്സാരതതന്നെ പറയുന്നു. പരാജയം ജ്ഞാനം ജനിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് പരാജയമല്ല, ഒരു പുറപ്പാടുതന്നെയാണ്.

‘ഇതു നന്നായി വിചാരിച്ചുനോക്കി, പ്രസന്നമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടും മനസ്സോടുംകൂടി, ബ്രഹ്മത്വത്തിനു കാരണമായ ആ മഹത്തായ തപസ്സ് ഞാൻ അനുഷ്ഠിക്കും’ എന്നു വിശ്വാമിത്രൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘പ്രസന്നേന്ദ്രിയമാനസഃ’ (പ്രസന്നമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സുമുള്ളവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുമ്പത്തെ ക്രോധത്തിന്റെ വിപരീതാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുമ്പ് ക്രോധംകൊണ്ട് അസ്ത്രങ്ങൾ എയ്തു, ഇപ്പോൾ പ്രസാദത്തോടെ തപസ്സ് ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ സർഗംതന്നെയാണ് വിശ്വാമിത്രന്റെ ബ്രഹ്മർഷിത്വകഥയുടെ വിത്ത്; വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ ത്രിശങ്കുവും ശുനഃശേപനും മേനകയും രംഭയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിനുള്ള പരീക്ഷകളാകും; ഒടുവിൽ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തെ ബ്രഹ്മർഷി എന്നു വിളിക്കും.

In the previous sarga Viśvāmitra, with the weapons Śiva had given him, had burnt Vasiṣṭha's long-tended penance grove, and sages, pupils, beasts and birds had fled in terror in every direction. Vasiṣṭha had calmed them, saying "Do not be afraid," and stood with his staff raised in anger. Now, at the sage's words, the mighty Viśvāmitra aimed the fire-weapon and cried, "Stand! Stand!" The blessed Vasiṣṭha in turn raised the staff of brahman, like a second staff of Death, and spoke in anger. Viśvāmitra's weapons are external, obtained from another; Vasiṣṭha's staff is the very fruit of his austerity made visible. This is the root conflict of the sarga: power begged from others cannot stand before power that is one's own.

"Here I stand, you disgrace to the warrior class," said Vasiṣṭha. "Show me what strength you have. Today, son of Gādhi, I will destroy your pride in your weapons. What is your warrior's strength beside the great strength of brahman? Look now at the divine power of brahman, you blot on the kṣatriyas." The contempt in these words is plain, but it springs not from passion; it is meant to break Viśvāmitra's arrogance. The sage does not strike; he only defends himself with his staff, and every blow comes from Viśvāmitra. This shows the nature of brahman-power: it does not attack, it only repels.

That dreadful, supreme fire-weapon of Gādhi's son was quenched by the staff of brahman as the rush of a fire is quenched by water. The simile carries the essence of the sarga: the energy of weapons blazes like fire and is fleeting, while the energy of brahman is calm and all-pervading like water; there is no struggle, only quenching. Then Gādhi's son, in fury, hurled the weapons of Varuṇa, Rudra, Indra and Paśupati and the reed-weapon. When one weapon fails he does not stop but hurls many more; that is the way of delusion, which multiplies the number of attempts where it should stop to think.

Then he hurled the weapons that bewilder, that bring sleep, yawning, intoxication, burning, wailing, drying and splitting; the thunderbolt that is hard to overcome; the nooses of Brahmā, of Time and of Varuṇa; the beloved weapon of Pināka; the dry and the wet thunderbolts; the staff-weapon, the piśāca-weapon and the krauñca-weapon; the wheels of dharma, of Time and of Viṣṇu; the wind-weapon, the churning weapon and the Horse-head; two spears, the skeleton-weapon and the great pestle; the weapon of the vidyādharas, the terrible weapon of Time, the fearsome trident, the skull-weapon and the bracelet-weapon — all of these he let fly. By listing the weapons the poet shows Viśvāmitra emptying his whole armoury. All that he had won from Śiva he spent at once, and one who throws everything at once has nothing left behind.

Against Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers, it was like a marvel: the son of Brahmā swallowed all those weapons with his staff alone. The poet speaks as though it were happening before our eyes. "Like a marvel" is a subtle touch: it was no marvel to Vasiṣṭha, only to those watching, for the power of one perfected by austerity is simply his nature, not a miracle. And by calling him "the son of Brahmā" the poet reminds us that Vasiṣṭha is no mortal seer but a son born of Brahmā's mind, so that Brahmā's own energy resides in his staff.

When all those weapons had been quenched, Gādhi's son let fly the weapon of Brahmā. Seeing it raised, the gods led by Agni, the divine seers, the gandharvas and the great serpents were thrown into alarm, and all three worlds trembled when the brahmāstra was sent up. The brahmāstra is the greatest of weapons and cannot be turned aside, yet here a single seer's staff holds it back. By describing at length the terror of the worlds, the poet heightens the greatness of the quenching to come: where even the gods tremble, one unarmed sage stands firm, and this is the supremacy of austerity.

That most dreadful weapon of Brahmā too Vasiṣṭha swallowed whole with the staff of brahman, by the power of brahman. As he swallowed it, the great Vasiṣṭha's form became fierce and utterly terrible, bewildering the three worlds. The weapon is Brahmā's, and so is the power that meets it; like is quieted by like. When a calm sage reveals the power hidden within him, his form becomes fearsome, but that fierceness serves to protect the worlds, not to destroy them.

From every pore of the great Vasiṣṭha's body smoke-wreathed flames burst forth like rays of light, and the staff of brahman raised in his hand blazed like the smokeless fire at the end of time, like a second rod of Yama. The image continues from the last verse of the previous sarga, where Vasiṣṭha stood with his staff raised like the smokeless fire of doom; here that same staff is seen ablaze. The flames from every pore suggest that when the energy stored up by austerity pours out, even the body cannot contain it.

Then the companies of sages praised Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers: "Your power never fails, brahman; hold back your fire with your own fire. You have subdued the mighty Viśvāmitra. Your power never fails, best of men; let the worlds be freed from their distress." The sages' words are not only praise of a victory but a plea for restraint: "hold back your fire with your own fire." Only one who can draw in his own power after victory is a true ascetic, and that is what makes Vasiṣṭha who he is. What they ask for is not Viśvāmitra's death but peace for all.

So entreated, Vasiṣṭha of great strength and splendour grew calm. But Viśvāmitra, humbled, heaved a long sigh and said: "Shame on a warrior's strength! The strength that comes from the fire of brahman is the only strength. A single staff of brahman has destroyed all my weapons." These words are the fruit of the sarga: he who once begged for weapons by the hundred now declares that weapons are worthless. When defeat brings understanding, it is no longer defeat but a setting out.

"Having seen this clearly, with my senses and my mind at peace, I will take up that great austerity which leads to brahminhood." So Viśvāmitra resolved. His peace of mind is the very reverse of his earlier anger: before, he hurled weapons in rage; now he begins austerity in calm. This sarga is the seed of the story of how Viśvāmitra became a brahmarṣi. In the sargas to come Triśaṅku, Śunaḥśepa, Menakā and Rambhā will test his austerity, and at the end Brahmā will call him a brahmarṣi.