पूर्वसर्गे शबला धेनुः वसिष्ठस्य आज्ञया पह्लवान् असृजत्, विश्वामित्रः च उच्चावचैः शस्त्रैः तान् अनाशयत्; ततः सा यवनमिश्रितान् शकान् काम्बोजान् च असृजत्, तैः च विश्वामित्रस्य सेना पीडिता। इदानीं तान् आकुलान् विश्वामित्रास्त्रमोहितान् दृष्ट्वा वसिष्ठः पुनः कामधेनुम् अचोदयत् — ‘योगबलेन सृज’ इति। तस्याः हुंकारात् रविसंनिभाः काम्बोजाः जाताः; ऊधसः शस्त्रपाणयः बर्बराः सम्भूताः; योनिदेशात् यवनाः, शकृद्देशात् शकाः, रोमकूपेभ्यः च म्लेच्छाः हारीताः सकिरातकाः च उत्पन्नाः। तैः सर्वैः तत्क्षणात् एव विश्वामित्रस्य सर्वं बलम् — सपदाति सगजं साश्वं सरथं च — निषूदितम्। अत्र कविः जनपदानां नामानि गणयति, न तु तान् निन्दति; एतेन प्राचीनभारतस्य प्रतिवेशिजातीनां स्मरणम् अपि जायते। तात्पर्यं तु एतावत् — ब्रह्मतेजसः सृजनशक्तिः अपरिमिता, एका धेनुः अनेकानि सैन्यानि जनयितुं शक्नोति। राजबलं तु ससीमम्, अतः तत् क्षीयते; ब्रह्मबलं तु अक्षयम्, यतः तत् तपसा पुनः पुनः वर्धते।

महात्मना वसिष्ठेन निषूदितं सैन्यं दृष्ट्वा विश्वामित्रस्य पुत्राणां शतं नानाविधानि आयुधानि गृहीत्वा सुसंक्रुद्धं जपतां वरं वसिष्ठम् अभ्यधावत्। सः महान् ऋषिः शस्त्रं न आददे, शापं च न उदैरयत्; केवलेन हुंकारेण एव तान् सर्वान् निर्ददाह। ते विश्वामित्रसुताः साश्वरथपादाताः मुहूर्तेन एव भस्मीकृताः। पूर्वसर्गे धेनुसृष्टैः वीरैः सेना हता, अत्र तु ऋषिणा स्वयम् एव पुत्रशतं दग्धम् — एतेन सूच्यते यत् ब्रह्मबलं न बाह्यसाधनापेक्षम्। ‘जपतां वरः’ इति विशेषणम् अत्र सार्थकम् — यस्य वाचि दीर्घकालसंचितं तपः तिष्ठति, तस्य हुंकारः एव अस्त्रं भवति। पुत्राः च पितुः दर्पम् अनुसृत्य एव नष्टाः; अविचारितः क्रोधः कुलम् अपि नाशयति इति अत्र दृश्यते।

सर्वान् पुत्रान् बलं च विनाशितं दृष्ट्वा सुमहायशाः विश्वामित्रः सव्रीडः चिन्ताविष्टः च अभवत्। कविः अत्र चत्वारि उपमानानि प्रयुङ्क्ते — निर्वेगः समुद्रः इव, भग्नदंष्ट्रः उरगः इव, उपरक्तः आदित्यः इव सः सद्यः निष्प्रभताम् अगच्छत्; हतपुत्रबलः दीनः च सः लूनपक्षः द्विजः इव अभवत्। हतसर्वबलोत्साहः सन् सः निर्वेदं समपद्यत। एतानि उपमानानि न केवलं शोकं वर्णयन्ति, अपि तु तस्य परिवर्तनस्य बीजम् अपि सूचयन्ति — वेगः, दंष्ट्रा, प्रभा, पक्षौ इति यत् किमपि बाह्यं बलम् आसीत्, तत् सर्वं हृतम्; अवशिष्टा केवला चिन्ता एव। सा एव चिन्ता तं तपसि प्रवर्तयति। निर्वेदः हि वैराग्यस्य आरम्भः, किन्तु अत्र सः अद्यापि न शान्तः — प्रतिशोधबुद्धिः एव तपोरूपेण परिणमते।

सः एकम् अवशिष्टं पुत्रं राज्याय अभिषिच्य ‘क्षत्रधर्मेण पृथिवीं पालय’ इति नियुज्य स्वयं वनम् एव अभ्यपद्यत। ततः किंनरोरगसेवितं हिमवत्पार्श्वं गत्वा महातपाः सः महादेवप्रसादार्थं तपः अतप्यत। अत्र मन्तव्यम् — विश्वामित्रः राज्यं त्यजति, न तु क्षात्रसङ्कल्पम्; तपः अपि तेन अस्त्रलाभाय एव आश्रितम्। एषा एव तस्य दीर्घयात्रायाः प्रथमा पदवी, यस्याः अन्ते सः ब्रह्मर्षिः भविष्यति। ‘वनम् एव अभ्यपद्यत’ इति ‘एव’ शब्देन सूच्यते यत् अन्यः कोऽपि मार्गः तस्य न अवशिष्टः; पराजयः एव तं तपसः द्वारं प्रति नयति।

केनचित् कालेन वरदः देवेशः वृषभध्वजः महामुनिं विश्वामित्रं दर्शयामास, उवाच च — ‘राजन्, किमर्थं तप्यसे? यत् ते विवक्षितं तत् ब्रूहि। अहं वरदः अस्मि; यः ते वरः काङ्क्षितः सः अभिधीयताम्।’ देवेन एवम् उक्तः महातपाः विश्वामित्रः महादेवं प्रणिपत्य इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र ध्यातव्यम् — शङ्करः प्रथमम् एव वरं न ददाति, अपि तु ‘किमर्थम्’ इति पृच्छति; याचकस्य सङ्कल्पः एव तस्य फलं निर्धारयति। ‘राजन्’ इति सम्बोधनम् अपि सार्थकम् — तपस्विवेषे स्थितः अपि सः देवस्य दृष्टौ राजा एव आसीत्, यतः तस्य अन्तःकरणे अद्यापि क्षत्रियसङ्कल्पः वर्तते।

‘अनघ महादेव, यदि त्वं तुष्टः, तर्हि साङ्गः सोपाङ्गः सोपनिषत्कः सरहस्यः च धनुर्वेदः मह्यं प्रदीयताम्। देवेषु दानवेषु महर्षिषु गन्धर्वयक्षराक्षसेषु च यानि अस्त्राणि सन्ति, तानि सर्वाणि मम प्रतिभान्तु। हे देवदेव, तव प्रसादात् मम ईप्सितं भवतु।’ एवम् उक्ते सति देवेशः ‘एवम् अस्तु’ इति वाक्यम् उक्त्वा दिवं गतः। अत्र स्मर्तव्यम् — विश्वामित्रः ब्रह्मवर्चसं न याचते, अपितु अस्त्राणि एव। यत् हतं तत् ब्रह्मबलेन हतम्, सः तु प्रतीकाराय पुनः शस्त्रम् एव याचते; तेन एव तस्य पुनः पराजयः निश्चितः। धनुर्वेदः अत्र वेदाङ्गवत् साङ्गोपाङ्गः उक्तः, येन तस्य शास्त्रत्वं सूच्यते।

देवेशात् अस्त्राणि प्राप्य महाबलः विश्वामित्रः महता दर्पेण युक्तः दर्पपूर्णः च अभवत्। पर्वणि समुद्रः इव वीर्येण विवर्धमानः सः ऋषिसत्तमं वसिष्ठं तदा हतम् एव मेने। कविः ‘मेने’ इति पदेन स्पष्टं करोति — एषा तस्य मतिः एव, न तु वस्तुस्थितिः। पर्वोपमा च सूक्ष्मा — पर्वणि समुद्रस्य वृद्धिः बाह्यकारणकृता, न स्वाभाविकी; तथा एव अयं दर्पः अपि आगन्तुकः। दर्पः हि पूर्वं मतिं हन्ति, पश्चात् एव कर्तारम्।

ततः सः पार्थिवः वसिष्ठस्य आश्रमपदं गत्वा अस्त्राणि मुमोच, यैः तत् तपोवनं सर्वम् अस्त्रतेजसा निर्दग्धम्। धीमतः विश्वामित्रस्य तत् उदीर्यमाणम् अस्त्रं दृष्ट्वा शतशः मुनयः भीताः सन्तः दश दिशः प्रति विप्रद्रुताः। वसिष्ठस्य ये शिष्याः, ये च तत्र मृगपक्षिणः आसन्, ते सहस्रशः भयात् नानादिग्भ्यः विद्रवन्ति स्म। तपोवनं हि अभयस्य स्थानम्, यत्र मृगाः अपि न बिभ्यति; तत्र भयस्य प्रवेशः एव विश्वामित्रस्य अपराधस्य गुरुत्वं दर्शयति। न सः वसिष्ठेन सह युध्यते, अपि तु आश्रितान् निरपराधान् च पीडयति — एतत् एव क्षत्रबन्धुत्वम्।

महात्मनः वसिष्ठस्य आश्रमपदं शून्यम् आसीत्; मुहूर्तम् इव तत् निःशब्दम् ईरिणसंनिभम् अभवत्, यथा ऊषरभूमिः निर्जना भवति। वसिष्ठः तु मुहुर्मुहुः ‘मा भैः’ इति वदन् पलायमानान् आश्वासयति स्म — ‘भास्करः नीहारम् इव अहम् अद्य गाधेयं नाशयामि।’ अत्र वसिष्ठस्य वचनं द्विविधम् — आश्रितानाम् अभयदानम्, अपराद्धस्य च निग्रहप्रतिज्ञा; उभयम् अपि धर्मरक्षणस्य एव अङ्गम्। ‘मा भैः’ इति पुनः पुनः उक्तं वचनं गुरोः वात्सल्यं सूचयति; ‘नीहारम् इव भास्करः’ इति उपमा तु दर्शयति यत् ब्रह्मबलस्य पुरतः अस्त्रबलं नीहारवत् क्षणेन विलीयते, तत्र युद्धम् अपि न अपेक्ष्यते।

एवम् उक्त्वा महातेजाः जपतां वरः वसिष्ठः विश्वामित्रं प्रति सरोषम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘चिरसंवृद्धम् आश्रमं यत् त्वया विनाशितम्, यत् च मूढः त्वं दुराचारः असि, तस्मात् त्वं न भविष्यसि।’ इति उक्त्वा परमक्रुद्धः सः सत्वरः दण्डम् उद्यम्य विधूमः कालाग्निः इव अपरः यमदण्डः इव च अतिष्ठत्। ‘विधूमः कालाग्निः’ इति उपमा वसिष्ठस्य क्रोधस्य स्वरूपं दर्शयति — धूमः इव आवरणं तत्र नास्ति, केवलं शुद्धं तेजः। अनेन सर्गः अवसीयते; अग्रिमे सर्गे विश्वामित्रस्य आग्नेयादीनाम् अस्त्राणां प्रयोगः, ब्रह्मदण्डेन तेषां शमनम्, विश्वामित्रस्य च ब्राह्मण्यप्राप्त्यर्थं तपःसङ्कल्पः वर्णयिष्यन्ते।

గత సర్గలో శబల ధేనువు వసిష్ఠుని ఆజ్ఞతో పహ్లవులను సృష్టించింది, విశ్వామిత్రుడు రకరకాల శస్త్రాలతో వారిని నాశనం చేశాడు; తరువాత ఆమె యవనులతో కలిసిన శకులను, కాంభోజులను సృష్టించింది, వారిచేత విశ్వామిత్రుని సేన పీడింపబడింది. ఇప్పుడు విశ్వామిత్రుని అస్త్రాలతో మోహితులై కలవరపడుతున్న వారిని చూసి వసిష్ఠుడు మళ్ళీ కామధేనువును ‘యోగబలంతో సృష్టించు’ అని ప్రేరేపించాడు. ఆమె హుంకారం నుండి సూర్యుని వంటి కాంతిగల కాంభోజులు పుట్టారు; పొదుగునుండి శస్త్రపాణులైన బర్బరులు పుట్టారు; యోనిప్రదేశం నుండి యవనులు, గోమయప్రదేశం నుండి శకులు, రోమకూపాల నుండి మ్లేచ్ఛులు, హారీతులు, కిరాతులు ఉద్భవించారు. వారందరిచేత ఆ క్షణంలోనే విశ్వామిత్రుని సమస్తబలమూ, అంటే కాల్బలం, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో సహా, సంహరింపబడింది. ఇక్కడ కవి జనపదాల పేర్లను లెక్కిస్తున్నాడు, వారిని నిందించడం లేదు; దీనితో ప్రాచీన భారతదేశపు పొరుగు జాతుల స్మరణ కూడా కలుగుతుంది. తాత్పర్యం మాత్రం ఇంతే: బ్రహ్మతేజస్సు సృజనశక్తి అపరిమితమైనది, ఒక్క ధేనువు అనేక సైన్యాలను పుట్టించగలదు. రాజబలం మాత్రం పరిమితమైనది, కాబట్టి అది క్షీణిస్తుంది; బ్రహ్మబలం మాత్రం అక్షయమైనది, ఎందుకంటే అది తపస్సుతో మళ్ళీ మళ్ళీ వృద్ధి చెందుతుంది.

మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు సైన్యాన్ని సంహరించడం చూసి విశ్వామిత్రుని వందమంది పుత్రులు నానావిధ ఆయుధాలను పట్టుకొని మిక్కిలి క్రోధంతో జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని మీదికి పరుగెత్తారు. ఆ మహర్షి శస్త్రాన్ని పట్టలేదు, శాపాన్ని ఉచ్చరించలేదు; కేవలం హుంకారంతోనే వారందరినీ దహించివేశాడు. ఆ విశ్వామిత్రపుత్రులు గుర్రాలు, రథాలు, కాల్బలంతో సహా ఒక్క ముహూర్తంలో భస్మమయ్యారు. గత సర్గలో ధేనువు సృష్టించిన వీరులచేత సేన హతమైంది, ఇక్కడ మాత్రం ఋషిచేతనే స్వయంగా వందమంది పుత్రులు దగ్ధమయ్యారు; దీనితో బ్రహ్మబలానికి బాహ్యసాధనాల అవసరం లేదని సూచింపబడుతుంది. ‘జపతాం వరః’ (జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణం ఇక్కడ సార్థకం: దీర్ఘకాలంగా కూడబెట్టిన తపస్సు ఎవని వాక్కులో నిలిచి ఉంటుందో, అతని హుంకారమే అస్త్రమవుతుంది. పుత్రులు కూడా తండ్రి దర్పాన్ని అనుసరించే నశించారు; ఆలోచనలేని క్రోధం వంశాన్ని కూడా నాశనం చేస్తుందని ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

పుత్రులందరూ, సైన్యమూ నశించడం చూసి మహాయశస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు సిగ్గుతో, చింతతో నిండిపోయాడు. కవి ఇక్కడ నాలుగు ఉపమానాలను ప్రయోగిస్తున్నాడు: వేగం ఉడిగిన సముద్రంలా, కోరలు విరిగిన సర్పంలా, గ్రహణం పట్టిన సూర్యునిలా అతడు వెంటనే కాంతిహీనుడయ్యాడు; పుత్రులూ బలమూ హతమైన దీనుడై రెక్కలు తెగిన పక్షిలా అయ్యాడు. సమస్త బలమూ ఉత్సాహమూ హతమైనవాడై అతడు నిర్వేదం పొందాడు. ఈ ఉపమానాలు శోకాన్ని వర్ణించడమే కాదు, అతని పరివర్తనకు బీజాన్ని కూడా సూచిస్తాయి: వేగం, కోరలు, కాంతి, రెక్కలు అనే ఏ బాహ్యబలం ఉండేదో అదంతా హరించబడింది; మిగిలింది కేవలం చింతే. ఆ చింతే అతనిని తపస్సులో ప్రవర్తింపజేస్తుంది. నిర్వేదం వైరాగ్యానికి ఆరంభమే, కానీ ఇక్కడ అది ఇంకా శాంతించలేదు: ప్రతీకార బుద్ధే తపోరూపంలో పరిణమిస్తోంది.

మిగిలిన ఒక్క పుత్రుని రాజ్యానికి అభిషేకించి ‘క్షత్రధర్మంతో భూమిని పాలించు’ అని నియోగించి, అతడు తానే వనానికి వెళ్ళిపోయాడు. తరువాత కిన్నరులూ నాగులూ సేవించే హిమవత్పర్వత పార్శ్వానికి వెళ్ళి ఆ మహాతపస్వి మహాదేవుని అనుగ్రహం కోసం తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గ్రహించాలి: విశ్వామిత్రుడు రాజ్యాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు, క్షాత్రసంకల్పాన్ని కాదు; తపస్సును కూడా అతడు అస్త్రాలు పొందడానికే ఆశ్రయించాడు. ఇదే అతని దీర్ఘయాత్రలో మొదటి మెట్టు, దాని చివర అతడు బ్రహ్మర్షి అవుతాడు. ‘వనమేవ అభ్యపద్యత’ (వనానికే వెళ్ళాడు) అనే దానిలోని ‘ఏవ’ (మాత్రమే) అనే శబ్దంతో అతనికి వేరే మార్గమేదీ మిగలలేదని సూచింపబడుతుంది; పరాజయమే అతనిని తపస్సు ద్వారం వైపు నడిపిస్తుంది.

కొంతకాలానికి వరదుడు, దేవేశుడు, వృషభధ్వజుడు అయిన శివుడు మహాముని విశ్వామిత్రునికి దర్శనమిచ్చి ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, ఎందుకు తపిస్తున్నావు? నీవు చెప్పదలచుకున్నది చెప్పు. నేను వరమిచ్చేవాడను; నీవు కోరే వరం ఏదో చెప్పు.’ దేవుడు అలా అనగా మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు మహాదేవునికి ప్రణమిల్లి ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: శంకరుడు వెంటనే వరం ఇవ్వడు, ‘ఎందుకు’ అని అడుగుతాడు; యాచకుని సంకల్పమే అతని ఫలాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. ‘రాజన్’ అనే సంబోధన కూడా సార్థకం: తపస్వి వేషంలో ఉన్నా దేవుని దృష్టిలో అతడు రాజే, ఎందుకంటే అతని అంతఃకరణంలో ఇంకా క్షత్రియ సంకల్పం ఉంది.

‘అనఘా, మహాదేవా, నీవు సంతుష్టుడవైతే అంగాలతో, ఉపాంగాలతో, ఉపనిషత్తులతో, రహస్యాలతో కూడిన ధనుర్వేదాన్ని నాకు ప్రసాదించు. దేవతలలో, దానవులలో, మహర్షులలో, గంధర్వ యక్ష రాక్షసులలో ఏ అస్త్రాలు ఉన్నాయో అవన్నీ నాకు స్ఫురించుగాక. దేవదేవా, నీ అనుగ్రహంతో నా కోరిక నెరవేరుగాక.’ అలా చెప్పగా దేవేశుడు ‘అలాగే కానీ’ అని చెప్పి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి: విశ్వామిత్రుడు బ్రహ్మవర్చస్సును యాచించడం లేదు, అస్త్రాలనే యాచిస్తున్నాడు. హతమైనదంతా బ్రహ్మబలంతో హతమైంది, అతడు మాత్రం ప్రతీకారం కోసం మళ్ళీ శస్త్రాన్నే యాచిస్తున్నాడు; దానితోనే అతని మరొక పరాజయం నిశ్చితమైంది. ఇక్కడ ధనుర్వేదం వేదాంగంలాగా అంగోపాంగాలతో కూడినదిగా చెప్పబడింది, దీనితో దానికి శాస్త్రత్వం సూచింపబడుతుంది.

దేవేశుని నుండి అస్త్రాలను పొంది మహాబలుడైన విశ్వామిత్రుడు గొప్ప దర్పంతో కూడి దర్పపూర్ణుడయ్యాడు. పర్వదినాన సముద్రంలా వీర్యంతో ఉప్పొంగుతూ అతడు ఋషిశ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని అప్పటికే హతుడైనట్లు భావించాడు. ‘మేనే’ (భావించాడు) అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు: ఇది అతని తలంపు మాత్రమే, వాస్తవస్థితి కాదు. పర్వ ఉపమానం కూడా సూక్ష్మమైనది: పర్వదినాన సముద్రం ఉప్పొంగడం బాహ్యకారణం వల్ల జరిగేది, స్వాభావికమైనది కాదు; అలాగే ఈ దర్పం కూడా ఆగంతుకమైనది. దర్పం మొదట బుద్ధిని చంపుతుంది, తరువాతే కర్తను.

తరువాత ఆ రాజు వసిష్ఠుని ఆశ్రమస్థలానికి వెళ్ళి అస్త్రాలను ప్రయోగించాడు; వాటి తేజస్సుతో ఆ తపోవనమంతా దహించబడింది. ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు ప్రయోగిస్తున్న ఆ అస్త్రాన్ని చూసి వందలాది మునులు భయపడి పది దిక్కులకూ పారిపోయారు. వసిష్ఠుని శిష్యులు, అక్కడ ఉన్న మృగపక్షులు వేలాదిగా భయంతో నానా దిక్కులకూ పారిపోయారు. తపోవనం అభయస్థానం, అక్కడ మృగాలు కూడా భయపడవు; అక్కడ భయం ప్రవేశించడమే విశ్వామిత్రుని అపరాధ గౌరవాన్ని (తీవ్రతను) చూపుతుంది. అతడు వసిష్ఠునితో యుద్ధం చేయడం లేదు, ఆశ్రితులనూ నిరపరాధులనూ పీడిస్తున్నాడు; క్షత్రబంధుత్వం (పేరుకు మాత్రమే క్షత్రియుడు కావడం) అంటే ఇదే.

మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని ఆశ్రమస్థలం శూన్యమైంది; ఒక్క ముహూర్తంలోనే అది నిశ్శబ్దమై చవిటిభూమిలా, ఉప్పుభూమి నిర్జనంగా ఉన్నట్లు అయిపోయింది. వసిష్ఠుడు మాత్రం మళ్ళీ మళ్ళీ ‘భయపడకండి’ అంటూ పారిపోతున్నవారికి ధైర్యం చెప్పాడు: ‘సూర్యుడు మంచును నశింపజేసినట్లు ఈరోజు నేను గాధిపుత్రుని నశింపజేస్తాను.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుని మాట రెండు విధాలు: ఆశ్రితులకు అభయదానం, అపరాధికి నిగ్రహ ప్రతిజ్ఞ; రెండూ ధర్మరక్షణకు అంగాలే. మళ్ళీ మళ్ళీ పలికిన ‘మా భైః’ (భయపడకు) అనే మాట గురువు వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది; ‘మంచును సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానం మాత్రం బ్రహ్మబలం ఎదుట అస్త్రబలం మంచులా క్షణంలో కరిగిపోతుందని, అక్కడ యుద్ధం కూడా అవసరం లేదని చూపుతుంది.

ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వి, జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన వసిష్ఠుడు విశ్వామిత్రునితో రోషంతో ఈ మాట అన్నాడు: ‘చిరకాలంగా వర్ధిల్లిన ఆశ్రమాన్ని నీవు నాశనం చేశావు, నీవు మూఢుడవు, దురాచారుడవు; కాబట్టి నీవు ఉండవు (నశిస్తావు).’ అని చెప్పి పరమ క్రుద్ధుడైన అతడు త్వరగా దండాన్ని ఎత్తి, పొగలేని కాలాగ్నిలా, మరొక యమదండంలా నిలిచాడు. ‘విధూమః కాలాగ్నిః’ (పొగలేని కాలాగ్ని) అనే ఉపమానం వసిష్ఠుని క్రోధ స్వరూపాన్ని చూపుతుంది: పొగ వంటి ఆవరణ అక్కడ లేదు, కేవలం శుద్ధమైన తేజస్సు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు ఆగ్నేయం మొదలైన అస్త్రాలను ప్రయోగించడం, బ్రహ్మదండంతో వాటి శమనం, బ్రాహ్మణ్యాన్ని పొందడానికి విశ్వామిత్రుని తపస్సంకల్పం వర్ణింపబడతాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சபலை என்னும் பசு வசிஷ்டரின் ஆணைப்படி பஹ்லவர்களைப் படைத்தாள்; விசுவாமித்திரர் பலவகை ஆயுதங்களால் அவர்களை அழித்தார்; பிறகு அவள் யவனர்கள் கலந்த சகர்களையும் காம்போஜர்களையும் படைத்தாள்; அவர்களால் விசுவாமித்திரரின் படை துன்புற்றது. இப்போது விசுவாமித்திரரின் அஸ்திரங்களால் மயங்கிக் கலங்கிய அவர்களைக் கண்டு வசிஷ்டர் மீண்டும் காமதேனுவை ‘யோக வலிமையால் படைப்பாயாக’ என்று தூண்டினார். அவளுடைய ‘ஹும்’ என்ற ஒலியிலிருந்து சூரியனுக்கு நிகரான காம்போஜர்கள் பிறந்தனர்; மடியிலிருந்து ஆயுதம் ஏந்திய பர்பரர்கள் தோன்றினர்; பிறப்புறுப்பின் பகுதியிலிருந்து யவனர்களும், சாணம் வெளிப்படும் பகுதியிலிருந்து சகர்களும், மயிர்க்கால்களிலிருந்து மிலேச்சர்களும், ஹாரீதர்களும், கிராதர்களும் தோன்றினர். அவர்கள் அனைவராலும் அக்கணமே விசுவாமித்திரரின் முழுப் படையும், காலாட்கள், யானைகள், குதிரைகள், தேர்கள் அனைத்துடனும், அழிக்கப்பட்டது. இங்கே கவிஞர் மக்களினங்களின் பெயர்களை எண்ணுகிறார், அவர்களை இகழவில்லை; இதனால் பண்டைய இந்தியாவின் அண்டை இனங்களின் நினைவும் எழுகிறது. கருத்து இவ்வளவே: பிரம்ம ஒளியின் படைக்கும் ஆற்றல் அளவற்றது, ஒரே ஒரு பசு பல படைகளைத் தோற்றுவிக்க வல்லது. அரச வலிமையோ எல்லைக்கு உட்பட்டது, ஆகவே அது குறைகிறது; பிரம்ம வலிமையோ அழியாதது, ஏனெனில் அது தவத்தால் மீண்டும் மீண்டும் வளர்கிறது.

மகாத்மாவான வசிஷ்டரால் படை அழிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, விசுவாமித்திரரின் நூறு மைந்தர்களும் பலவகை ஆயுதங்களை ஏந்திக்கொண்டு கடும் சினத்துடன் ஜபம் செய்வோருள் சிறந்த வசிஷ்டரை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். அந்த மாமுனிவர் ஆயுதம் எடுக்கவில்லை, சாபமும் சொல்லவில்லை; ‘ஹும்’ என்ற ஒலியாலேயே அவர்கள் அனைவரையும் எரித்தார். குதிரைகளுடனும் தேர்களுடனும் காலாட்களுடனும் கூடிய விசுவாமித்திரரின் அந்த மைந்தர்கள் ஒரு கணத்தில் சாம்பலாக்கப்பட்டனர். முந்தைய சர்க்கத்தில் பசு படைத்த வீரர்களால் படை கொல்லப்பட்டது; இங்கோ முனிவரே நேரில் நூறு மைந்தர்களையும் எரித்தார்; இதனால் பிரம்ம வலிமைக்கு வெளிக் கருவிகள் தேவையில்லை என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘ஜபதாம் வர:’ (ஜபம் செய்வோருள் சிறந்தவர்) என்ற அடைமொழி இங்கே பொருள் பொதிந்தது: நீண்ட காலம் சேர்த்த தவம் யாருடைய சொல்லில் உறைகிறதோ, அவருடைய ‘ஹும்’ என்ற ஒலியே அஸ்திரமாகிறது. மைந்தர்களும் தந்தையின் செருக்கைப் பின்பற்றியதாலேயே அழிந்தனர்; ஆராயாத சினம் குலத்தையும் அழிக்கும் என்பது இங்கே தெரிகிறது.

எல்லா மைந்தர்களும் படையும் அழிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, மிகுந்த புகழுடைய விசுவாமித்திரர் நாணமும் கவலையும் கொண்டார். கவிஞர் இங்கே நான்கு உவமைகளைப் பயன்படுத்துகிறார்: அலையோய்ந்த கடல் போலவும், பல் உடைந்த பாம்பு போலவும், கிரகணம் பிடித்த சூரியன் போலவும் அவர் உடனே ஒளியிழந்தார்; மைந்தர்களையும் படையையும் இழந்து எளியவரான அவர் சிறகு வெட்டப்பட்ட பறவை போல ஆனார். எல்லா வலிமையையும் ஊக்கத்தையும் இழந்த அவர் மனச்சோர்வை அடைந்தார். இந்த உவமைகள் சோகத்தை மட்டும் வர்ணிக்கவில்லை, அவரது மாற்றத்தின் விதையையும் குறிப்பிடுகின்றன: வேகம், பல், ஒளி, சிறகுகள் என்று வெளி வலிமையாக இருந்தவை அனைத்தும் பறிக்கப்பட்டன; கவலை மட்டுமே எஞ்சியது. அந்தக் கவலையே அவரைத் தவத்தில் ஈடுபடுத்துகிறது. மனச்சோர்வே வைராக்கியத்தின் தொடக்கம்; ஆனால் இங்கே அது இன்னும் அமைதியடையவில்லை: பழிவாங்கும் எண்ணமே தவ வடிவம் பெறுகிறது.

அவர் எஞ்சியிருந்த ஒரே மகனை அரசுக்கு முடிசூட்டி, ‘க்ஷத்திரிய அறப்படி பூமியைக் காப்பாயாக’ என்று பணித்துவிட்டுத் தாமே வனத்தை அடைந்தார். பிறகு கின்னரர்களும் நாகர்களும் வசிக்கும் இமயமலையின் அருகே சென்று, பெருந்தவமுடைய அவர் மகாதேவனின் அருளைப் பெறுவதற்காகத் தவம் செய்தார். இங்கே கருத வேண்டியது: விசுவாமித்திரர் அரசைத் துறக்கிறார், க்ஷத்திரிய உறுதியைத் துறக்கவில்லை; தவத்தையும் அவர் அஸ்திரங்களைப் பெறுவதற்காகவே மேற்கொண்டார். இறுதியில் அவர் பிரம்மரிஷி ஆகப்போகும் நீண்ட பயணத்தின் முதல் படி இதுவே. ‘வனமே அடைந்தார்’ என்பதில் உள்ள ‘ஏ’ என்ற அழுத்தத்தால், அவருக்கு வேறு வழி எதுவும் எஞ்சவில்லை என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; தோல்வியே அவரைத் தவத்தின் வாயிலுக்கு இட்டுச் செல்கிறது.

சிறிது காலத்துக்குப் பின், வரமளிப்பவனும் தேவர்களின் ஈசனும் காளைக் கொடியுடையவனுமான சிவன் மாமுனிவரான விசுவாமித்திரருக்குக் காட்சியளித்துச் சொன்னான்: ‘அரசே, எதற்காகத் தவம் செய்கிறாய்? நீ சொல்ல விரும்புவதைச் சொல். நான் வரமளிப்பவன்; நீ விரும்பும் வரம் எது என்று சொல்லப்படட்டும்.’ தேவன் இவ்வாறு சொன்னதும், பெருந்தவமுடைய விசுவாமித்திரர் மகாதேவனை வணங்கி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: சங்கரன் உடனே வரம் அளிக்கவில்லை, ‘எதற்காக’ என்று கேட்கிறான்; இரப்பவனின் உறுதியே அவனது பலனைத் தீர்மானிக்கிறது. ‘ராஜன்’ (அரசே) என்ற விளியும் பொருள் பொதிந்தது: தவசியின் வேடத்தில் இருந்தும் தேவனின் பார்வையில் அவர் அரசரே, ஏனெனில் அவர் உள்ளத்தில் இன்னும் க்ஷத்திரிய உறுதியே உள்ளது.

‘குற்றமற்ற மகாதேவா, நீ மகிழ்ந்திருந்தால், அங்கங்கள், உப அங்கங்கள், உபநிடதங்கள், ரகசியங்கள் ஆகியவற்றுடன் கூடிய தனுர்வேதம் எனக்கு அளிக்கப்படட்டும். தேவர்களிடமும் தானவர்களிடமும் மகரிஷிகளிடமும் கந்தர்வர், யக்ஷர், ராக்ஷசர்களிடமும் உள்ள அஸ்திரங்கள் அனைத்தும் எனக்குப் புலப்படட்டும். தேவதேவா, உன் அருளால் நான் விரும்பியது நிறைவேறட்டும்.’ இவ்வாறு சொன்னதும், தேவர்களின் ஈசன் ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்ற சொல்லைச் சொல்லிவிட்டு விண்ணுலகுக்குச் சென்றான். இங்கே நினைவில் கொள்ள வேண்டியது: விசுவாமித்திரர் பிரம்ம ஒளியைக் கேட்கவில்லை, அஸ்திரங்களையே கேட்கிறார். அழிக்கப்பட்டது பிரம்ம வலிமையால் அழிக்கப்பட்டது; அவரோ பழிவாங்க மீண்டும் ஆயுதத்தையே கேட்கிறார்; அதனாலேயே அவருக்கு மீண்டும் தோல்வி உறுதியாகிறது. இங்கே தனுர்வேதம் ஒரு வேதாங்கம் போல அங்கங்களும் உப அங்கங்களும் உடையதாகச் சொல்லப்படுகிறது; இதனால் அது ஒரு சாஸ்திரம் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

தேவர்களின் ஈசனிடமிருந்து அஸ்திரங்களைப் பெற்று, பெரும் வலிமை படைத்த விசுவாமித்திரர் பெருஞ்செருக்குடன் செருக்கு நிறைந்தவரானார். பருவ நாளில் கடல் பொங்குவது போல வீரத்தால் பெருகிய அவர், ரிஷிகளுள் சிறந்த வசிஷ்டரை அப்போதே கொல்லப்பட்டவராகக் கருதினார். ‘மேனே’ (கருதினார்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் தெளிவுபடுத்துகிறார்: இது அவரது எண்ணம் மட்டுமே, உண்மை நிலை அல்ல. பருவ நாள் உவமையும் நுட்பமானது: பருவ நாளில் கடல் பொங்குவது வெளிக் காரணத்தால் நிகழ்வது, இயல்பானது அல்ல; அவ்வாறே இந்தச் செருக்கும் வந்தேறியதே. செருக்கு முதலில் அறிவைக் கொல்கிறது, பிறகே செய்பவனைக் கொல்கிறது.

பிறகு அந்த அரசர் வசிஷ்டரின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று அஸ்திரங்களை எய்தார்; அவற்றின் ஒளியால் அந்தத் தவவனம் முழுவதும் எரிந்தது. அறிவாளரான விசுவாமித்திரர் எய்த அந்த அஸ்திரத்தைக் கண்டு நூற்றுக்கணக்கான முனிவர்கள் அஞ்சிப் பத்துத் திசைகளிலும் சிதறி ஓடினர். வசிஷ்டரின் சீடர்களும், அங்கிருந்த விலங்குகளும் பறவைகளும் ஆயிரக்கணக்கில் அச்சத்தால் பல திசைகளிலும் ஓடினர். தவவனம் அச்சமின்மையின் இருப்பிடம்; அங்கே விலங்குகளும் அஞ்சுவதில்லை; அங்கே அச்சம் நுழைந்ததே விசுவாமித்திரரின் குற்றத்தின் கனத்தைக் காட்டுகிறது. அவர் வசிஷ்டருடன் போரிடவில்லை, சார்ந்திருப்பவர்களையும் குற்றமற்றவர்களையுமே துன்புறுத்துகிறார்: இதுவே பெயரளவு க்ஷத்திரியனின் (க்ஷத்ரபந்துவின்) இயல்பு.

மகாத்மாவான வசிஷ்டரின் ஆசிரமம் வெறிச்சோடியது; உவர்நிலம் ஆளரவமற்றுக் கிடப்பது போல, ஒரு கணத்தில் அது ஒலியற்றுப் பாழ்நிலம் போல ஆனது. வசிஷ்டரோ மீண்டும் மீண்டும் ‘அஞ்சாதீர்கள்’ என்று சொல்லி ஓடுபவர்களைத் தேற்றிக்கொண்டிருந்தார்: ‘சூரியன் பனியை அழிப்பது போல இன்று நான் காதியின் மகனை அழிக்கிறேன்.’ இங்கே வசிஷ்டரின் சொல் இருவகையானது: சார்ந்திருப்பவர்களுக்கு அபயம் அளித்தல், குற்றம் செய்தவனை அடக்குவதாக உறுதிபூணுதல்; இரண்டுமே அறத்தைக் காப்பதன் அங்கங்கள். மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்பட்ட ‘அஞ்சாதீர்கள்’ என்ற சொல் குருவின் பரிவைக் குறிக்கிறது; ‘சூரியன் பனியை அழிப்பது போல’ என்ற உவமையோ, பிரம்ம வலிமையின் முன் அஸ்திர வலிமை பனி போல ஒரு கணத்தில் கரைந்துவிடும், அங்கே போரும் தேவைப்படாது என்று காட்டுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பேரொளி படைத்த, ஜபம் செய்வோருள் சிறந்த வசிஷ்டர் விசுவாமித்திரரிடம் சினத்துடன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்: ‘நீண்ட காலமாக வளர்ந்த ஆசிரமத்தை நீ அழித்ததாலும், மூடனான நீ தீயொழுக்கமுடையவன் என்பதாலும், நீ இல்லாமல் போவாய்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுக் கடும் சினம் கொண்ட அவர் விரைவாகத் தண்டத்தை உயர்த்திக்கொண்டு, புகையற்ற ஊழித்தீ போலவும் இன்னொரு யமதண்டம் போலவும் நின்றார். ‘புகையற்ற ஊழித்தீ’ என்ற உவமை வசிஷ்டரின் சினத்தின் தன்மையைக் காட்டுகிறது: புகை போன்ற மறைப்பு அங்கே இல்லை, தூய ஒளி மட்டுமே. இதனோடு சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் ஆக்னேயம் முதலிய அஸ்திரங்களை எய்வதும், பிரம்மதண்டத்தால் அவை அடக்கப்படுவதும், விசுவாமித்திரர் பிராமணத்தன்மையை அடைவதற்காகத் தவம் செய்ய உறுதிபூணுவதும் வர்ணிக்கப்படும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಬಲೆ ಎಂಬ ಹಸು ವಸಿಷ್ಠನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪಹ್ಲವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು; ಅನಂತರ ಅವಳು ಯವನರೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಶಕರನ್ನೂ ಕಾಂಬೋಜರನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು, ಅವರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೈನ್ಯ ಪೀಡಿತವಾಯಿತು. ಈಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಕಾಮಧೇನುವನ್ನು ‘ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸು’ ಎಂದು ಪ್ರೇರಿಸಿದನು. ಅವಳ ‘ಹುಂ’ಕಾರದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಾಂಬೋಜರು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಕೆಚ್ಚಲಿನಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಬರ್ಬರರು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಯೋನಿಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಯವನರು, ಗುದಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಶಕರು, ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದ ಮ್ಲೇಚ್ಛರೂ ಹಾರೀತರೂ ಕಿರಾತರೂ ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು. ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯ — ಕಾಲಾಳು, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳೊಡನೆ — ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಜನಪದಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಜನಾಂಗಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಇಷ್ಟೇ — ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೃಜನಶಕ್ತಿ ಅಪರಿಮಿತ, ಒಂದೇ ಹಸು ಅನೇಕ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಲ್ಲದು. ರಾಜಬಲವಾದರೋ ಸೀಮಿತ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮಬಲ ಅಕ್ಷಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನತ್ತ ನುಗ್ಗಿದರು. ಆ ಮಹರ್ಷಿ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ಶಾಪವನ್ನೂ ಉಚ್ಚರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ‘ಹುಂ’ಕಾರದಿಂದಲೇ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು. ಆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಪುತ್ರರು ಕುದುರೆ-ರಥ-ಕಾಲಾಳುಗಳೊಡನೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಭಸ್ಮವಾದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಸು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವೀರರಿಂದ ಸೈನ್ಯ ಹತವಾಯಿತು, ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಯೇ ಸ್ವತಃ ನೂರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು — ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಬಲಕ್ಕೆ ಬಾಹ್ಯ ಸಾಧನಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಪತಾಂ ವರಃ’ (ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಯಾರ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸಂಚಿತವಾದ ತಪಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವನ ‘ಹುಂ’ಕಾರವೇ ಅಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳೂ ತಂದೆಯ ದರ್ಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ನಾಶವಾದರು; ವಿಚಾರವಿಲ್ಲದ ಕ್ರೋಧ ಕುಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ಸೈನ್ಯವೂ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡು ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ವೇಗ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸಮುದ್ರದಂತೆ, ಕೋರೆಹಲ್ಲು ಮುರಿದ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನು ತಕ್ಷಣ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು; ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದೀನನಾದ ಅವನು ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಯಂತಾದನು. ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ನಿರ್ವೇದವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಈ ಉಪಮಾನಗಳು ಕೇವಲ ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಬೀಜವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ವೇಗ, ಕೋರೆಹಲ್ಲು, ಕಾಂತಿ, ರೆಕ್ಕೆಗಳು — ಯಾವ ಬಾಹ್ಯಬಲವಿತ್ತೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ಉಳಿದುದು ಚಿಂತೆ ಮಾತ್ರ. ಆ ಚಿಂತೆಯೇ ಅವನನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವೇದವು ವೈರಾಗ್ಯದ ಆರಂಭ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಇನ್ನೂ ಶಾಂತವಾಗಿಲ್ಲ — ಪ್ರತೀಕಾರಬುದ್ಧಿಯೇ ತಪಸ್ಸಿನ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ‘ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು’ ಎಂದು ನಿಯೋಜಿಸಿ ತಾನು ವನವನ್ನೇ ಸೇರಿದನು. ಅನಂತರ ಕಿನ್ನರರೂ ನಾಗರೂ ಸೇವಿಸುವ ಹಿಮಾಲಯದ ಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮಹಾದೇವನ ಪ್ರಸಾದಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನಗಾಣಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕ್ಷಾತ್ರಸಂಕಲ್ಪವನ್ನಲ್ಲ; ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ಅವನು ಅಸ್ತ್ರಲಾಭಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ, ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ವನಮೇವ ಅಭ್ಯಪದ್ಯತ’ (ವನವನ್ನೇ ಸೇರಿದನು) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ (ಏ) ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವೂ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಪರಾಜಯವೇ ಅವನನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ ವರದನೂ ದೇವೇಶನೂ ವೃಷಭಧ್ವಜನೂ ಆದ ಶಿವನು ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ದರ್ಶನವಿತ್ತು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಏತಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ಹೇಳಬಯಸುವುದನ್ನು ಹೇಳು. ನಾನು ವರದನು; ನೀನು ಬಯಸುವ ವರವನ್ನು ಹೇಳು.’ ದೇವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶಂಕರನು ಮೊದಲೇ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಏತಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಬೇಡುವವನ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಅವನ ಫಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜನ್’ (ರಾಜನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ದೇವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸಂಕಲ್ಪವಿದೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಮಹಾದೇವನೇ, ನೀನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೆ ಅಂಗ, ಉಪಾಂಗ, ಉಪನಿಷತ್ತು, ರಹಸ್ಯಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ದಾನವರಲ್ಲಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ಸ್ಫುರಿಸಲಿ. ದೇವದೇವನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನನ್ನ ಇಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದೇವೇಶನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಚಸ್ಸನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದು ನಾಶವಾಯಿತೋ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಬಲದಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು, ಅವನಾದರೋ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಮತ್ತೊಂದು ಪರಾಜಯ ನಿಶ್ಚಿತ. ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವೇದಾಂಗದಂತೆ ಅಂಗೋಪಾಂಗಸಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅದರ ಶಾಸ್ತ್ರತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವೇಶನಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಹಾ ದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ದರ್ಪಪೂರ್ಣನಾದನು. ಹುಣ್ಣಿಮೆ-ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗಳ ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಉಕ್ಕುವಂತೆ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಉಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಆಗ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ‘ಮೇನೇ’ (ಭಾವಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಭಾವನೆ ಮಾತ್ರ, ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲ. ಪರ್ವದ ಉಪಮೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರ ಬಾಹ್ಯಕಾರಣದಿಂದಾದುದು, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ದರ್ಪವೂ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದುದು. ದರ್ಪವು ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ಕರ್ತೃವನ್ನು.

ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅವುಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ತಪೋವನವೆಲ್ಲ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ನೂರಾರು ಮುನಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದರು. ವಸಿಷ್ಠನ ಶಿಷ್ಯರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ತಪೋವನವು ಅಭಯದ ಸ್ಥಳ, ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳೂ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಭಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಪರಾಧದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆಶ್ರಿತರನ್ನೂ ನಿರಪರಾಧಿಗಳನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವುದು (ಕ್ಷತ್ರಬಂಧುತ್ವ).

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಅದು ನಿಃಶಬ್ದವಾಗಿ, ಜನರಿಲ್ಲದ ಬಂಜರು ಉಪ್ಪುನೆಲದಂತಾಯಿತು. ವಸಿಷ್ಠನಾದರೋ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಹೆದರಬೇಡಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು: ‘ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ನಾನು ಇಂದು ಗಾಧಿಪುತ್ರನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಆಶ್ರಿತರಿಗೆ ಅಭಯದಾನ, ಅಪರಾಧಿಯ ನಿಗ್ರಹದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ; ಎರಡೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಅಂಗಗಳೇ. ‘ಮಾ ಭೈಃ’ (ಹೆದರಬೇಡ) ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಗುರುವಿನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದ ಮುಂದೆ ಅಸ್ತ್ರಬಲ ಮಂಜಿನಂತೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ರೋಷದಿಂದ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬೆಳೆದುಬಂದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ, ಮೂಢನೂ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ, ನೀನು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತೆ ನಿಂತನು. ‘ವಿಧೂಮಃ ಕಾಲಾಗ್ನಿಃ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಕ್ರೋಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹೊಗೆಯಂತಹ ಹೊದಿಕೆ ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಶುದ್ಧ ತೇಜಸ್ಸು ಮಾತ್ರ. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವೇ ಮೊದಲಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಿಂದ ಅವುಗಳ ಶಮನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಂಕಲ್ಪ — ಇವು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശബളയെന്ന പശു വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പഹ്ലവരെ സൃഷ്ടിച്ചു, വിശ്വാമിത്രൻ പലതരം ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് അവരെ നശിപ്പിച്ചു; പിന്നീട് അവൾ യവനർ കലർന്ന ശകരെയും കാംബോജരെയും സൃഷ്ടിച്ചു, അവരാൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ സൈന്യം പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മോഹിതരായി പരിഭ്രമിച്ചിരിക്കുന്ന അവരെ കണ്ട് വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും കാമധേനുവിനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു: ‘യോഗബലംകൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കുക’ എന്ന്. അവളുടെ ഹുങ്കാരത്തിൽനിന്ന് സൂര്യതുല്യരായ കാംബോജർ ജനിച്ചു; അകിടിൽനിന്ന് ആയുധമേന്തിയ ബർബരർ ഉണ്ടായി; യോനിദേശത്തുനിന്ന് യവനരും ചാണകദേശത്തുനിന്ന് ശകരും രോമകൂപങ്ങളിൽനിന്ന് മ്ലേച്ഛരും ഹാരീതരും കിരാതരും ഉദ്ഭവിച്ചു. അവരെല്ലാം ചേർന്ന് ഉടൻതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ സൈന്യം മുഴുവൻ, കാലാൾപ്പടയോടും ആനകളോടും കുതിരകളോടും രഥങ്ങളോടുംകൂടി, നശിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ കവി ജനപദങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു, അവരെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; ഇതുകൊണ്ട് പ്രാചീനഭാരതത്തിന്റെ അയൽജനതകളുടെ സ്മരണയും ഉണ്ടാകുന്നു. താത്പര്യം ഇത്രമാത്രം: ബ്രഹ്മതേജസ്സിന്റെ സൃഷ്ടിശക്തി അപരിമിതമാണ്, ഒരൊറ്റ പശുവിന് അനേകം സൈന്യങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. രാജബലമാകട്ടെ പരിമിതമാണ്, അതിനാൽ അതു ക്ഷയിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മബലം അക്ഷയമാണ്, കാരണം അതു തപസ്സുകൊണ്ടു വീണ്ടും വീണ്ടും വളരുന്നു.

മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനാൽ സൈന്യം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ നൂറു പുത്രന്മാർ പലതരം ആയുധങ്ങളെടുത്ത് അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുത്തു. ആ മഹർഷി ശസ്ത്രമെടുത്തില്ല, ശാപവും ഉച്ചരിച്ചില്ല; ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുമാത്രം അവരെയെല്ലാം ദഹിപ്പിച്ചു. കുതിരകളോടും രഥങ്ങളോടും കാലാളുകളോടുംകൂടി ആ വിശ്വാമിത്രപുത്രന്മാർ ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് ഭസ്മമായി. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പശു സൃഷ്ടിച്ച വീരന്മാരാൽ സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഇവിടെയാകട്ടെ ഋഷി സ്വയംതന്നെ നൂറു പുത്രന്മാരെ ദഹിപ്പിച്ചു; ബ്രഹ്മബലം ബാഹ്യസാധനങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നില്ലെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ജപതാം വരഃ’ (ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ അർഥവത്താണ്: ദീർഘകാലം സംഭരിച്ച തപസ്സ് ആരുടെ വാക്കിൽ നിലകൊള്ളുന്നുവോ, അവന്റെ ഹുങ്കാരംതന്നെ അസ്ത്രമാകുന്നു. പുത്രന്മാരും പിതാവിന്റെ ദർപ്പം പിന്തുടർന്നാണ് നശിച്ചത്; വിചാരമില്ലാത്ത ക്രോധം കുലത്തെപ്പോലും നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഇവിടെ കാണാം.

എല്ലാ പുത്രന്മാരും സൈന്യവും നശിച്ചതു കണ്ട് മഹായശസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ലജ്ജിതനും ചിന്താകുലനുമായി. കവി ഇവിടെ നാല് ഉപമാനങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു: വേഗം നിലച്ച സമുദ്രംപോലെ, ദംഷ്ട്ര തകർന്ന സർപ്പംപോലെ, ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു നിഷ്പ്രഭനായി; പുത്രന്മാരും സൈന്യവും നശിച്ച് ദീനനായ അദ്ദേഹം ചിറകരിഞ്ഞ പക്ഷിയെപ്പോലെയായി. എല്ലാ ബലവും ഉത്സാഹവും നശിച്ച അദ്ദേഹം നിർവേദത്തിലെത്തി. ഈ ഉപമാനങ്ങൾ ശോകം വർണിക്കുക മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിവർത്തനത്തിന്റെ വിത്തും സൂചിപ്പിക്കുന്നു: വേഗം, ദംഷ്ട്ര, പ്രഭ, ചിറകുകൾ എന്നിങ്ങനെ ബാഹ്യബലമായി എന്തൊക്കെയുണ്ടായിരുന്നോ അതെല്ലാം അപഹരിക്കപ്പെട്ടു; ബാക്കിയായത് ചിന്ത മാത്രം. ആ ചിന്തതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ തപസ്സിലേക്കു നയിക്കുന്നു. നിർവേദം വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ആരംഭമാണല്ലോ; എന്നാൽ ഇവിടെ അത് ഇനിയും ശാന്തമായിട്ടില്ല: പ്രതികാരബുദ്ധിതന്നെയാണ് തപസ്സിന്റെ രൂപത്തിൽ പരിണമിക്കുന്നത്.

ബാക്കിയായ ഒരു പുത്രനെ രാജ്യത്ത് അഭിഷേകം ചെയ്ത് ‘ക്ഷത്രധർമമനുസരിച്ച് ഭൂമി പാലിക്കുക’ എന്നു നിയോഗിച്ച് അദ്ദേഹം സ്വയം വനത്തിലേക്കുതന്നെ പോയി. പിന്നീട് കിന്നരന്മാരും നാഗങ്ങളും സേവിക്കുന്ന ഹിമവൽപാർശ്വത്തിലെത്തി ആ മഹാതപസ്വി മഹാദേവന്റെ പ്രസാദത്തിനായി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇവിടെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, ക്ഷാത്രസങ്കല്പം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; തപസ്സും അദ്ദേഹം അസ്ത്രലാഭത്തിനായിട്ടാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീർഘയാത്രയുടെ ആദ്യപടി; അതിന്റെ അവസാനത്തിൽ അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മർഷിയാകും. ‘വനമേവ അഭ്യപദ്യത’ (വനത്തിലേക്കുതന്നെ പോയി) എന്നതിലെ ‘ഏവ’ (തന്നെ) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിനു മറ്റൊരു വഴിയും ബാക്കിയില്ലായിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പരാജയംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തെ തപസ്സിന്റെ വാതിലിലേക്കു നയിക്കുന്നത്.

കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ വരദനും ദേവേശനും വൃഷഭധ്വജനുമായ ശിവൻ മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രനു ദർശനം നൽകി, പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, എന്തിനാണ് നീ തപസ്സു ചെയ്യുന്നത്? നിനക്കു പറയാനുള്ളതു പറയുക. ഞാൻ വരദനാണ്; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം പറഞ്ഞാലും.’ ദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ മഹാദേവനെ നമസ്കരിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ശങ്കരൻ ആദ്യംതന്നെ വരം നൽകുന്നില്ല, ‘എന്തിന്’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു; യാചകന്റെ സങ്കല്പമാണ് അവന്റെ ഫലം നിർണയിക്കുന്നത്. ‘രാജൻ’ (രാജാവേ) എന്ന സംബോധനയും അർഥവത്താണ്: തപസ്വിവേഷത്തിലായിരുന്നിട്ടും ദേവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അദ്ദേഹം രാജാവുതന്നെയായിരുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തഃകരണത്തിൽ ഇപ്പോഴും ക്ഷത്രിയസങ്കല്പമാണുള്ളത്.

‘പാപരഹിതനായ മഹാദേവാ, അങ്ങു സന്തുഷ്ടനാണെങ്കിൽ, അംഗങ്ങളോടും ഉപാംഗങ്ങളോടും ഉപനിഷത്തുകളോടും രഹസ്യങ്ങളോടുംകൂടിയ ധനുർവേദം എനിക്കു നൽകിയാലും. ദേവന്മാരിലും ദാനവന്മാരിലും മഹർഷിമാരിലും ഗന്ധർവയക്ഷരാക്ഷസന്മാരിലും ഉള്ള എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും എനിക്കു വെളിപ്പെടട്ടെ. ദേവദേവാ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ട് എന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവേശൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ ബ്രഹ്മവർചസ്സല്ല, അസ്ത്രങ്ങളാണ് യാചിക്കുന്നത്. നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടത് ബ്രഹ്മബലത്താലാണ്; അദ്ദേഹമാകട്ടെ പ്രതികാരത്തിനായി വീണ്ടും ശസ്ത്രംതന്നെ യാചിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീണ്ടുമുള്ള പരാജയം ഉറപ്പാണ്. ധനുർവേദത്തെ ഇവിടെ വേദാംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദത്തെപ്പോലെ അംഗോപാംഗസഹിതമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് അതിന്റെ ശാസ്ത്രത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദേവേശനിൽനിന്ന് അസ്ത്രങ്ങൾ നേടിയ മഹാബലനായ വിശ്വാമിത്രൻ വലിയ ദർപ്പത്തോടെ ദർപ്പപൂർണനായി. പർവദിവസത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ വീര്യംകൊണ്ടു വളർന്ന അദ്ദേഹം ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ അപ്പോൾത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞുവെന്നു കരുതി. ‘മേനേ’ (കരുതി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു: ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധാരണ മാത്രമാണ്, യാഥാർഥ്യമല്ല. പർവോപമയും സൂക്ഷ്മമാണ്: പർവദിവസത്തിലെ സമുദ്രവൃദ്ധി ബാഹ്യകാരണത്താലുള്ളതാണ്, സ്വാഭാവികമല്ല; അതുപോലെ ഈ ദർപ്പവും വന്നുചേർന്നതാണ്. ദർപ്പം ആദ്യം ബുദ്ധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നീടാണ് കർത്താവിനെ.

പിന്നീട് ആ രാജാവ് വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനത്തെത്തി അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു; അവയുടെ അസ്ത്രതേജസ്സാൽ ആ തപോവനം മുഴുവൻ ദഹിച്ചു. ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ ഉയർത്തിയ ആ അസ്ത്രം കണ്ട് നൂറുകണക്കിനു മുനിമാർ ഭയന്ന് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. വസിഷ്ഠന്റെ ശിഷ്യന്മാരും അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന മൃഗപക്ഷികളും ആയിരക്കണക്കിനു ഭയന്ന് പല ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. തപോവനം അഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനമാണല്ലോ, അവിടെ മൃഗങ്ങൾപോലും ഭയക്കുന്നില്ല; അവിടെ ഭയം കടന്നുവന്നതുതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ അപരാധത്തിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠനോടു യുദ്ധം ചെയ്യുകയല്ല, ആശ്രിതരെയും നിരപരാധികളെയും പീഡിപ്പിക്കുകയാണ്: ഇതുതന്നെയാണ് ‘ക്ഷത്രബന്ധുത്വം’ (പേരിനുമാത്രം ക്ഷത്രിയനായിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ).

മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനം ശൂന്യമായി; ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് അതു നിശ്ശബ്ദവും, ആളൊഴിഞ്ഞ ഊഷരഭൂമിപോലെ തരിശായതുമായി. വസിഷ്ഠനാകട്ടെ ‘ഭയപ്പെടേണ്ട’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞ് ഓടിപ്പോകുന്നവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു: ‘സൂര്യൻ മഞ്ഞിനെയെന്നപോലെ ഇന്നു ഞാൻ ഗാധിപുത്രനെ നശിപ്പിക്കും.’ ഇവിടെ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധമാണ്: ആശ്രിതർക്ക് അഭയദാനവും അപരാധിയെ നിഗ്രഹിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞയും; രണ്ടും ധർമരക്ഷണത്തിന്റെതന്നെ അംഗങ്ങളാണ്. ‘മാ ഭൈഃ’ (ഭയപ്പെടേണ്ട) എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞ വാക്ക് ഗുരുവിന്റെ വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘സൂര്യൻ മഞ്ഞിനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാകട്ടെ, ബ്രഹ്മബലത്തിനു മുന്നിൽ അസ്ത്രബലം മഞ്ഞുപോലെ ക്ഷണത്തിൽ അലിഞ്ഞുപോകുമെന്നും അവിടെ യുദ്ധംപോലും ആവശ്യമില്ലെന്നും കാണിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയും ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വസിഷ്ഠൻ വിശ്വാമിത്രനോടു രോഷത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദീർഘകാലംകൊണ്ടു വളർന്ന ആശ്രമം നീ നശിപ്പിച്ചതുകൊണ്ടും മൂഢനായ നീ ദുരാചാരിയായതുകൊണ്ടും നീ ഇനി ഉണ്ടാകില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അദ്ദേഹം വേഗം ദണ്ഡ് ഉയർത്തി, പുകയില്ലാത്ത കാലാഗ്നിപോലെയും മറ്റൊരു യമദണ്ഡംപോലെയും നിന്നു. ‘വിധൂമഃ കാലാഗ്നിഃ’ (പുകയില്ലാത്ത കാലാഗ്നി) എന്ന ഉപമ വസിഷ്ഠന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു: പുകപോലുള്ള ആവരണം അവിടെയില്ല, ശുദ്ധമായ തേജസ്സു മാത്രം. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ ആഗ്നേയം മുതലായ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നതും ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ട് അവ ശമിക്കുന്നതും ബ്രാഹ്മണ്യം നേടാനായി വിശ്വാമിത്രൻ തപസ്സങ്കല്പമെടുക്കുന്നതും വർണിക്കപ്പെടും.

In the previous sarga Śabalā, at Vasiṣṭha's command, had created the Pahlavas, whom Viśvāmitra cut down with weapons of every kind; then she created Śakas mixed with Yavanas, and they harried Viśvāmitra's army. Now, seeing them thrown into confusion and dazed by Viśvāmitra's missiles, Vasiṣṭha urged the wish-granting cow on again: "Create, by the power of your yoga!" From her bellow were born Kāmbojas, bright as the sun; from her udder came Barbaras with weapons in hand; from her womb came Yavanas, from her dung the Śakas, and from the pores of her skin Mlecchas, Hārītas and Kirātas. In that very instant they cut down Viśvāmitra's entire force, foot soldiers, elephants, horses and chariots alike. The poet lists these peoples by name without disparaging them, and the list also preserves a memory of the neighbouring peoples of ancient India. The point is simply this: the creative power of brahman-energy has no limit, and a single cow can bring forth army after army. A king's might has its bounds and so it wears away; the power of brahman is inexhaustible, because austerity renews it again and again.

Seeing their army destroyed by the great-souled Vasiṣṭha, Viśvāmitra's hundred sons seized weapons of every kind and rushed in fury at Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers. The great seer took up no weapon and uttered no curse; with nothing but a roar of "hum" he burnt them all. In a moment the sons, with their horses, chariots and foot soldiers, were reduced to ashes. In the last sarga the army was slain by the warriors the cow created; here the seer himself burns the hundred sons, showing that brahman-power needs no outward means. The epithet "best of those who murmur prayers" is apt: in the voice of one who has stored up austerity for so long, a mere cry becomes a weapon. The sons perished following their father's pride, and here we see how thoughtless anger can destroy even a whole family.

Seeing all his sons and his army destroyed, the renowned Viśvāmitra was filled with shame and sank into brooding. The poet uses four images: like an ocean robbed of its surge, like a serpent with broken fangs, like the sun in eclipse, he lost his brightness in an instant; with his sons and army slain he was as wretched as a bird with clipped wings. All his strength and spirit gone, he gave way to despair. These images do more than describe grief; they hint at the seed of his transformation. Surge, fangs, brilliance, wings — every outward strength he had is taken away, and only brooding remains, and it is this that drives him to austerity. Despair is the beginning of detachment, but here it is not yet at peace: his wish for revenge is simply taking the form of penance.

He installed his one surviving son as king, charging him to rule the earth by the dharma of the warrior, and went off to the forest himself. Going to the slopes of the Himālaya, frequented by kiṃnaras and serpents, that man of great austerity performed penance to win the favour of Mahādeva. Note that Viśvāmitra gives up his kingdom, but not his warrior's resolve; he takes up austerity only to win weapons. This is the first step of his long journey, at the end of which he will become a brahmarṣi. The phrase "took to the forest" implies he had no other path left; defeat itself led him to the door of austerity.

After some time the lord of the gods, the giver of boons, whose banner bears the bull, appeared to the great sage Viśvāmitra and said: "Why are you practising austerities, king? Tell me what you wish to say. I give boons; name the boon you long for." At these words the ascetic Viśvāmitra bowed low before Mahādeva and spoke. Śiva does not grant a boon at once but first asks "why?", for the petitioner's resolve decides what he will receive. The address "king" is telling too: though he wore an ascetic's dress, in the god's eyes he was still a king, since a warrior's resolve still lived in his heart.

"Sinless Mahādeva, if you are pleased with me, give me the science of archery with all its limbs and branches, its mystic lore and its secrets. Let all the weapons known to the gods, the dānavas, the great seers, the gandharvas, yakṣas and rākṣasas reveal themselves to me. By your grace, god of gods, let my wish be fulfilled." The lord of the gods said, "So be it," and returned to heaven. Remember that Viśvāmitra asks not for the glory of brahman but only for weapons. What struck him down was brahman-power, yet to avenge it he asks once more for weapons, and that makes his next defeat certain. The science of archery is described, like a Vedic discipline, as having limbs and branches, which marks it as a true body of learning.

Having won the weapons from the lord of the gods, the mighty Viśvāmitra was filled with great arrogance and pride. Swelling in strength like the ocean at the turn of the moon, he now thought of Vasiṣṭha, best of seers, as already dead. The poet's word "thought" makes clear this was only his belief, not the truth. The simile is subtle too: the sea swells at the moon's turn from an outside cause, not by its own nature, and his pride likewise is borrowed. Pride kills a man's judgement first, and only afterwards the man himself.

Then the king went to Vasiṣṭha's hermitage and let loose his weapons, and their blazing energy burned the whole grove of penance. Seeing the wise Viśvāmitra's weapon rise, the sages fled in terror by the hundred in every direction, and Vasiṣṭha's pupils and the beasts and birds of the place ran away in their thousands. A penance grove is a place of safety, where even deer know no fear, and fear breaking into it shows how grave Viśvāmitra's offence was. He does not fight Vasiṣṭha but torments the innocent who shelter there, which is to act as an unworthy warrior.

The great-souled Vasiṣṭha's hermitage stood empty; for a while it was as silent and desolate as barren salt land. But Vasiṣṭha kept calling to those who fled, "Do not be afraid! This very day I will destroy Gādhi's son as the sun destroys the mist." His words do two things: they give safety to those who depend on him and they vow to punish the wrongdoer, and both are part of protecting dharma. The repeated "do not be afraid" shows the teacher's tenderness; the image of the sun and the mist shows that before brahman-power the might of weapons melts away in a moment, with no battle needed.

Having said this, Vasiṣṭha, radiant and best of those who murmur prayers, spoke angrily to Viśvāmitra: "Because you have destroyed a hermitage that grew over so long a time, and because you are a fool and a man of wicked conduct, you shall not live." With that, in towering rage, he swiftly raised his staff and stood like the smokeless fire at the end of time, like a second rod of Yama. The smokeless fire shows the nature of Vasiṣṭha's anger: there is no smoke to veil it, only pure blazing energy. So the sarga ends. In the next, Viśvāmitra's fire-weapon and other missiles are hurled and quenched by the brahmin's staff, and Viśvāmitra resolves to perform austerities to win brahminhood.